તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • Magazine
  • Rangat sangat
  • Machine Learning: A New Branch Of Technology, In Which Inanimate Machines Automatically Update Themselves By Collecting Data From The Surrounding Environment !!

ટેક્નોહોલિક:મશીન લર્નિંગ: ટેક્નોલોજીની એક નવી શાખા, જેમાં નિર્જીવ મશીન જાતે જ આજુબાજુના વાતાવરણમાંથી ડેટા ભેગો કરીને અપડેટ થાય!

3 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

છેલ્લાં બે વર્ષથી ગુજરાતમાં રહેતા તમામ ગુજરાતીઓને સતાવતી કોમન સમસ્યા કઈ છે? ઈ-મેમો. ઝીબ્રા ક્રોસિંગની ઉપર વાહન ઊભું રહ્યું કે હેલ્મેટ ન પહેર્યું હોય એટલે ઘરે ઈ-મેમો પહોચી જાય. દર ચાર રસ્તે CCTV કેમેરા તો રાખ્યા જ છે, જે વીડિયો શૂટ કરવાનું કામ કરે છે. પરંતુ એ વીડિયો ફૂટેજમાંથી જે વાહનચાલક કાયદો તોડે એનો ફોટો પાડવાનું કામ કોણ કરે? અત્યારે તો ગુજરાતમાં માણસો કરે છે. પરંતુ બહુ ટૂંક સમયમાં એ કામ ગુજરાતમાં પણ મશીન કરશે. હવે સવાલ થાય કે મશીનને કઈ રીતે ખબર પડે કે આ વાહનચાલકે કાયદો તોડ્યો? મશીનને એ જ્ઞાન લાધે એ પ્રક્રિયાને મશીન લર્નિંગ કહેવાય, જેમાં મશીન જાતે શીખ્યું કે ક્યારે અને શું અને કેવું અને કેટલું કામ કરવું.

બીજું ઉદાહરણ. આપણે ઘણા સમયથી સાંભળીએ છીએ કે ઓટો-પાયલટવાળી કાર આવશે. એવી ગાડી જેમાં ડ્રાઈવર નહીં હોય. હવે ગાડી ચલાવતા સોફ્ટવેરને તમે કેટલાક કમાન્ડ આપી શકો કે રેડ સિગ્નલ પાસે બ્રેક મારવી, એક જ લેનમાં ગાડી ચલાવવી, કોઈ રસ્તો ક્રોસ કરતું હોય તો બ્રેક મારવી. પણ ગાડી ચલાવતી વખતે ભારત જેવા દેશમાં તો અનેક અડચણો આવે જેમ કે, હાઈવે ઉપર રસ્તાની વચ્ચોવચ્ચ કોઈ પ્રાણીનો મૃતદેહ પડ્યો હોય કે પછી વધુ પડતી ઊંચાઈ ધરાવતા બમ્પને પાર કરવા માટે એકદમ ત્રાંસી ગાડી એની ઉપરથી ચલાવવી પડે વગેરે. તો આવી નાની-નાની વાતોના સોફ્ટવેરને કમાન્ડ આપી શકાય નહીં. તો હવે શું કરવાનું? જવાબ છે મશીન લર્નિંગ. ગાડીનું સોફ્ટવેર તેને મળતા ‘અનુભવ’ ઉપરથી જાતે શીખે અને યાદ રાખે.

આપણે ઘણી બધી હોલિવૂડની મૂવીઝમાં જોયું છે કે મનુષ્યે બનાવેલ રોબોટ્સ એટલે કે મશીન્સ મનુષ્ય કરતાં વધારે શક્તિશાળી બની જાય છે અને અંતે માણસનો અને આ દુનિયાનો અંત લાવે છે. આમ માણસને કામમાં મદદ કરવા બનાવેલા મશીન્સ માણસનો જ અંત આણે છે! મશીન લર્નિંગની આ નેગેટિવ પરાકાષ્ઠા થઈ. જો મશીનો માણસ પાસેથી સ્વાર્થખોરી અને હિંસા શીખી ગયા તો?

શું આવું થવું હકીકતમાં શક્ય છે? જો રોબોટ્સ એટલે કે મશીનનો કંટ્રોલ મનુષ્ય પાસે હોય તો એ રોબોટ્સ એટલા શક્તિશાળી કેવી રીતે બની જાય કે મનુષ્યનો જ અંત આણે? આમ તો આ મૂવીની વાત થઇ અને ફિલ્મ્સ અને રિયલ જિંદગીની વાસ્તવિકતા વચ્ચે ફરક હોય છે પણ હવે ટેક્નોલોજીની એક એવી શાખા નીકળી છે, જેમાં મશીન પોતે જ જાતે આજુબાજુના વાતાવરણમાંથી ડેટા ભેગો કરીને અપડેટ થતું જાય અને એ શાખાને મશીન લર્નિંગ કહે છે!

જેને અત્યારે આ ટેક્નોલોજી આવડે છે એને ઘી કેળાં છે કારણ કે, કારકિર્દીની રીતે પણ અત્યારે આ ટેક્નોલોજી ખૂબ ડિમાન્ડમાં છે. ગયા અઠવાડિયે ‘ઈન્ટરનેટ ઑફ થિંગ્સ’ની આપણે વાત કરી ત્યારે પણ આ મશીન લર્નિંગની વાત આવી હતી. એક નિર્જીવ લાગતું મશીન જાતે કઈ રીતે અપડેટ થતું રહે અને શીખતું રહે એ વાત અને કલ્પના જ ખૂબ રોમાંચક નથી? તો ચાલો આ રોમાંચક લગતી મશીન લર્નિંગની દુનિયામાં એક ડોકિયું કરીએ.

મશીન લર્નિંગ એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની એક એપ્લિકેશન છે, જે સિસ્ટમને કોઈ રીતે પ્રોગ્રામ કર્યા વગર અનુભવમાં આપમેળે શીખવાની અને સુધારવાની તક પૂરી પાડે છે. સાદી ભાષામાં મશીન લર્નિંગ કોમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામ્સના વિકાસ પર ફોકસ કરે છે, જે ડેટાને એક્સેસ કરી શકે છે અને તેનો ઉપયોગ પોતાના માટે કરી શકે છે.

એનું લોકપ્રિય ઉદાહરણ છે એપલની એલેક્સા કે ગૂગલની સિરી..! તમને એક સવારે ઊઠીને બોલિવૂડનાં ગીતો સાંભળવાનું મન થાય છે અને તમે સિરીને કહો કે સિરી કોઈ બોલિવૂડનું ગીત સંભળાવ...અને સિરી કોઈ એક ગીત રેન્ડમલી શરૂ કરી દે છે જે તમને નથી ગમતું અને તમે કહો છો કે આ નહીં પણ અરિજિત સિંહનું આ ગીત સંભળાવ. સિરી એ સંભળાવે છે.. તમારી વાત સાંભળીને એને પ્રોસેસ કરવાની જે પ્રક્રિયા છે એને સાદી ભાષામાં મશીન લર્નિંગ કહી શકાય.

ચાલો વધારે ડિટેઈલમાં આ વાત સમજીએ. આ આખી પ્રક્રિયા ડેટાને સમજવા અને શીખવાની પ્રક્રિયાથી શરૂ થાય છે જેમ કે, ઉદાહરણ, સૂચના અને અથવા અનુભવથી ડેટામાં એક પેટર્ન શોધવી અને એનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં સારા નિર્ણય લેવા કરવો. આગળ ઉપર જોયું એમ બોલિવૂડ સંગીતના ખજાનામાંથી, અરિજિત સિંહનાં ગીતોને પ્રોસેસ કરી થોડા તમને ગમતાં ગીતોના ડેટામાંથી ગીતો વગાડવા...! છે ને અદ્ભુત વાત..!

આ સિરી કે એલેકસા તો મશીન લર્નિંગના વ્યાપક ઉપયોગના સમુદ્રમાંથી નાનાં ઉદાહરણ છે. અત્યારે મશીન લર્નિંગ ક્યાં નથી વપરાતું અને ભવિષ્યમાં ક્યાં નહીં વપરાય એ સવાલ છે. આ ઇન્ટેલિજન્ટ સિસ્ટમ જે મશીન લર્નિંગના અલ્ગોરિધમ પર બંધાયેલી છે એ ભૂતકાળના અનુભવો અને ઐતિહાસિક ડેટામાંથી શીખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. માટે એનો ઉપયોગ વ્યાપક જગ્યાએ થાય છે જેમ કે, મેડિકલ નિદાન, સ્પીચ અને ઇમેજ રેકગ્નિશન, ક્લાસિફિકેશન, પ્રીડિક્શન વગેરે વગેરે...!

મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ એવી ટેક્નિક અને ટૂલ્સમાં થાય છે, જે રોગોના નિદાનમાં અને તેની આગાહીમાં મદદ કરી શકે છે. નાણાંકીય અને બેંકિંગ ક્ષેત્રે મશીન લર્નિંગ અસંભવિત કામો કરી શકે છે. એ બેંકોને સ્માર્ટ નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરી શકે છે. મશીન લર્નિંગની મદદથી તમે અકાઉન્ટ બંધ થાય એ પહેલાં જોઈ શકો છો. આ ટેક્નોલોજીમાં ડેટા પ્રોસેસ કરવાનું અને એને છૂટા પાડવાનું કામ મુખ્ય છે એટલે એ બેંકનો ગ્રાહક એના પૈસા કઈ રીતે ખર્ચે છે, એનો શું ઉપયોગ કરે છે એ ટ્રેક કરી શકે છે જે બેંકને કઈ ટાઇપની પ્રોડક્ટ ગ્રાહકને વેચવી એ નિર્ણય લેવામાં મદદ કરી શકે છે.

મશીન લર્નિંગના ચાર પ્રકારો છે.

  • સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગ
  • અન-સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગ
  • સેમી-સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગ
  • રિઇનફોર્સમેન્ટ લર્નિંગ

ચારે પ્રકારોનાં નામ જ કહી દે છે કે તેની કાર્યપદ્ધતિ શું હશે. છતાં પણ ટૂંકમાં સમજીએ તો અલ્ગોરિધમ-ડેટાનો એક સેટ હોય જે મશીનને આપવામાં આવે. સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગમાં મશીન ‘ચીંધ્યાં કામનું કરનારું હોય’. રજનીકાંતની રોબોટ ફિલ્મમાં શરૂઆતનો રોબોટ જેનું નામ ‘ચિટ્ટી’ છે. તેને અસલી રજનીકાંતનાં મમ્મી એવો હુકમ આપે છે કે – જરા ટીવી ખોલ દો. તો એ ટીવીને તોડીને ખોલી નાખે છે. એ સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગનો પ્રકાર થયો. અન-સુપરવાઈઝ્ડ લર્નિંગમાં ભૂતકાળમાં અપાયેલા ડેટામાંથી નવા ટાસ્ક માટે જરૂરી અલ્ગોરીધમ સાથે મશીન આપોઆપ કનેક્શન સ્થાપે છે અને કામ કરે છે. સેમી-સુપરવાઈઝડ બંનેનું મિશ્રણ છે અને રિઇનફોર્સમેન્ટ લર્નિંગ એટલે જે રોબોટ ફિલ્મના ઇન્ટરવલ પછી થાય છે, જેમાં રોબોટ વિલન બનાવતા જાતે શીખે છે, જાતે બીજા રોબોટનું પ્રોડક્શન કરે છે.

મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ પોલીસ, સાયબર ક્રાઈમ, ક્રાઈમ ડિટેકશન, ફોરેન્સિક લેબ, મેડિકલ સાયન્સ, વાઇરસની વેક્સિનની ક્લિનિકલ ટ્રાયલ બધા ક્ષેત્રે થઇ રહ્યો છે.

કદાચ એવું બને કે દૂરના ભવિષ્યમાં તમારે તમારા બાળકને ભણવા મુકવાનું રહે જ નહીં. એને બદલે એક રોબોટ વસાવવાનો, જે તમારા બાળકને શીખવાડે અને પછી તમારાં બધાં કામ કરે અને જો એ રોબોટનું ફટક્યું તો તમારી ઉપરવટ પણ જાય!
mindequity@gmail.com
(લેખિકા સિલિકોન વેલી, અમેરિકા સ્થિત એક મલ્ટિનેશનલ ટેક. કંપનીમાં કાર્યરત છે અને ટેક્નો-ઇન્થ્યૂસિએસ્ટ છે)