એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન - હાથીઓ અને વાઘનો ગઢ, કુદરતનું કર્ણપ્રિય સંગીતમય અલાયદું પ્રાકૃતિક વિશ્વ

3 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

'The book of nature has no beginning, has no end' – Jim Corbett

દેહરાદૂનથી આશરે પાંચેક કલાકની મુસાફરી પછી એક એવા વિસ્તારમાં પ્રવેશ્યા જ્યાં પ્રકૃતિએ મારું સ્વાગત એક અલગ પ્રકારના સંગીતથી કર્યું. કોઇપણને પોતાના મોહપાશમાં જકડી લેવા સમર્થ એવી પ્રકૃતિ, પક્ષીઓના કલરવ અને મંદમંદ વહેતી કોસી નદીના પાણીનો રવ લયબદ્ધ રીતે મને હિમાલયના પાલવમાં એક બાળકની માફક આવકારી રહ્યો હતો. ગગનચુંબી સાલનાં વૃક્ષો અને નાનકડો એવો વર્તુળાકાર રસ્તો પોતે જ મારી સાથે આંગળી પકડીને મુસાફર બનીને ચાલતો હોય એવું હું અનુભવી રહ્યો હતો. સૂર્યનાં કિરણો ગાઢ જંગલને વીંધીને ધરણીને ચૂમી રહ્યા હોય એવું અપ્રતીમ દૃશ્ય જોઇને ઘડીભર માટે પણ છોડીને જવાનું મન ન થાય. ક્ષિતિજ પર ડૂબી રહેલા સૂરજના પ્રકાશથી સોનેરી રંગે રંગાયેલો રસ્તો પણ જાણે અધીરો થઈને ક્ષિતિજને મળવા જઈ રહ્યો હોય એવું દેખાતું હતું. ડૂબતા સૂરજના કોસીમાં પડતાં સોનેરી કિરણો અને જંગલનો પડછાયો જાણે કોઇ ચિત્રકારે બનાવેલી બેનમૂન કૃતિ હોય એવો ભાસ થતો. કોસી નદીના પટ પર પડતા સૂરજના પડછાયાને જોઇને ઘડીભર માટે એવું થઈ ગયું કે એક નાનકડો પથ્થર ફેંકીને સૂરજના સોનેરી કાટમાળને પાણીની સપાટી પર તરતો જોઈ રહું. ગાડીની ઝડપ આપોઆપ ધીમી પડી ગઈ. લીલાછમ પર્વતોના ઢોળાવમાં સરસ માટીનાં બનેલાં ઘરો અને નાનાં એવાં ગામડાંને જોઈને કાયમ ત્યાં જ વસવાટ કરવાનું મન થઇ જાય. ગોધૂલીવેળાએ ઢોર-ઢાંખર, બકરીઓને લઈને ગામના લોકો ઘર તરફ પરત ફરી રહ્યા હતા. પોતાના માળા તરફ પરત ફરી રહેલાં પક્ષીઓનો કલરવ વધી રહ્યો હતો. હું મારા નિયત કરેલ સ્થળ પર પહોચું તે પહેલાં સૂરજ ડૂબી ગયો હતો અને અંધારું ઘેરી વળ્યું હતું. અંધારું થવા છતાં રસ્તો સ્પષ્ટ પણે જોઈ શકાય એટલો તો ઉજાસ હતો જ. જંગલમાં અંધારું અને રાની પશુઓના ભયાવહ અવાજો સતત ભય પ્રેરે તેવા હોય છતાં પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને રોમાંચ મને વધારે ને વધારે સમય માટે આ ઊઘડતી રાત્રીને માણવા માટે પ્રેરતો હતો. જ્યાં રસ્તો પોતે જ એક મંઝિલ છે, જ્યાં કુદરત તમારા પર ઓળઘોળ છે એવો અનુભવ દરેક પગલે થાય, જ્યાં વન્યસૃષ્ટિ અને હિમાલયની નદીઓનું મધુર ગાન તમને સંગાથ આપે એવો વિસ્તાર એટલે હિમાલયની પર્વતમાળામાં આવેલા દેવભૂમિ ઉત્તરાખંડ રાજ્યનો જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક.

'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક'ની સ્થાપના વર્ષ 1936માં હેલી નેશનલ પાર્ક તરીકે થઇ હતી
'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક'ની સ્થાપના વર્ષ 1936માં હેલી નેશનલ પાર્ક તરીકે થઇ હતી

'જિમ કોર્બેટ' નામ આપણા કાને પડે કે જંગલમાં વિહરતા વાઘની તસ્વીર નજર સામે તરવર્યા વગર ન રહે. જિમ કોર્બેટના જીવનની ઘટનાઓ રોમાંચક જ એટલી રહી છે કે એના વિશે નાનાથી લઈને મોટા સુધી લગભગ બધાને જ કૂતુહલ હોય છે કારણ કે, એક શિકારી તરીકે જીવન વ્યતીત કરનાર વ્યક્તિ જ પ્રાણીઓના જીવન માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરી દે ત્યારે એ વ્યક્તિની જિંદગીના કિસ્સાઓમાં કઈ ઓછો રોમાંચ હોય ખરો? જેમના નામ પરથી જ આ ભારતના સૌથી જૂના અને મોટા નેશનલ પાર્કને નામ આપવામાં આવ્યું એ 'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક'ની સ્થાપના વર્ષ 1936માં હેલી નેશનલ પાર્ક તરીકે થઇ હતી પણ એ પહેલા એ એક ગેમ રિઝર્વ તરીકે વાઘનો શિકાર કરવા માટે અંગ્રેજો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું હતું. એ વખતે કેટલાક માણસો માટે પ્રકૃતિ માત્ર એક મનોરંજનનું સાધન હતી. અંગ્રેજો અને રાજા મહારાજા દ્વારા શિકાર પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવતી હતી. આઝાદી પછી પાર્કનું નામકરણ થઈને રામગંગા નેશનલ પાર્ક પડ્યું અને વર્ષ 1955-56 આસપાસ એડવર્ડ જેમ્સ જિમ કોર્બેટના માનમાં પાર્કને 'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક' તરીકે જ ઓળખવામાં આવ્યો. આસપાસનાં ગામડાંઓમાં 'કાર્પેટ સાહેબ'ના હુલામણા નામથી ઓળખાતા શિકારી જિમ કોર્બેટ બંદૂક બાજુએ મૂકીને કેમેરા અને કલમ પકડે, આખું જીવન પ્રકૃતિનું રક્ષણ કરવામાં ખર્ચી નાખે એ પ્રકૃતિ ખરેખર કોઈ પણ વ્યક્તિને જડમૂળમાંથી બદલી નાખે એટલી સમર્થ તો હશે જ ને. એ વ્યક્તિએ જે વાઘ અને દીપડાની આંખો જોઈ હશે, જે પ્રાણીઓને મહાલતા જોયા હશે એના અનુભવની એક પળ પણ ખરેખર આપણા માટે એક અલગ જ કલ્પના હશે. આજે ભારતભરમાં લગભગ પચાસથી પણ વધુ વાઘ સંરક્ષણ ક્ષેત્રો છે એનો પાયો નાખવાનો સંપૂર્ણ શ્રેય આ જ વ્યક્તિને જાય છે. એ માત્ર સારા શિકારી જ નહીં, ખૂબ જ સારા ફોટોગ્રાફર અને નવલકથાકાર પણ હતા. વિશ્વભરમાં એમના લખાયેલાં પુસ્તકો વખણાયા છે. તેમણે લખેલી નવલકથાઓમાં ‘જંગલ લોર’, ‘મેન-ઈટર ઓફ રૂદ્રપ્રયાગ’, ‘મેન-ઈટર્સ ઓફ કુમાઉં’, ‘ધ ટેમ્પલ ટાઇગર’, ‘માય ઇન્ડિયા’ વગેરે વિશ્વપ્રસિદ્ધ થઇ ચૂકી છે.

'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક'માં હાથીઓની મસ્તી
'જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક'માં હાથીઓની મસ્તી

લગભગ સાતેક વર્ષ પહેલાં મેં પહેલીવાર કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક જોયો હતો ત્યારથી મને ભારતભરનાં બધાં જ જંગલ ફરી લેવાનો કેફ ચઢી ચૂક્યો હતો અને ત્યારથી મને જંગલમાં વસતાં પશુ પક્ષીઓએ પોતાના મોહપાશમાં એવો જકડ્યો હતો કે આજ દિવસ સુધી હું એ જ નશામાં ધૂત છું. આજે પણ જ્યારે ઘરે હોઉં છું ત્યારે હિમાલયન બારબેટનો મધુર અવાજ, ગ્રીન મેગપાઈનું આગવું સંગીત, વાઘની ત્રાડ, ચિત્તલનો ચેતવણી સૂચક અવાજ અચાનક જ કાનમાં ગુંજતો હોય એવો ભાસ થાય છે. આ જંગલ એની ખૂબસુરતી કરતાં પણ વધારે એના ટ્ર્મ્પેટ જેવા સંગીતમય વાતાવરણ માટે જાણીતું છે એટલે જ એ 'લેન્ડ ઓફ રોર એન્ડ ટ્ર્મ્પેટ' તરીકે ઓળખાય છે. અહીં તમે બંને તરફ રામગંગા અને કોસી નદીનાં ખળખળ, નાનાં ઝરણાંઓ, ઘુવડના સંગીતમય અવાજો, નાનાં નાનાં પક્ષીઓના બ્રીડિંગ કોલ્સ, હરણોનું ટોળું એક જ લયમાં ભાગી રહ્યું હોય, હાથીઓની નદીના પટમાં મસ્તી જેવું અનેક તમે જોવા સાથે સાથે સાંભળી શકો છો. જંગલના સૂનકારમાંથી સતત વહેતું રહેતું આ સંગીત મને એ જંગલ પ્રત્યે વધારે ને વધારે આકર્ષે છે. ખરું કહું તો મારા માટે આ જંગલમાં કશું જ કર્યા વગર એમ જ ક્યાંક બેસી રહેવું કે જિમ કોર્બેટની કેડીઓ પર રખડવું એ એક મેડિટેશન છે. ક્યારેક ક્યારેક મને એ વાતનો અફસોસ થાય કે હું જિમ કોર્બેટના સમયે કેમ ના જન્મ્યો?

મારો જંગલ પ્રત્યેનો પ્રેમનો સંપૂર્ણ શ્રેય જિમ કોર્બેટની ચોપડીઓને જ જાય છે. આ વખતે મારું બુકિંગ મેં ઢીકાલા, બીજરાની અને ઝીરના ઝોનમાં કર્યું. જેથી, હું પારો નામની ટાઇગ્રેસ અને એનાં બચ્ચાંઓને મળી શકું. અહીંયાનો મુખ્ય ઝોન ઢીકાલા મુખ્ય ગેટ ધનગઢી ગેટથી 36 કિમી જંગલની અંદર છે. વર્ષો પહેલાં અહીંયા અંગ્રેજોએ રામગંગા નદીના કિનારે એક ઊંચા ટેકરા પર ફોરેસ્ટ રેસ્ટ હાઉસ બનાવ્યું હતું, જે આજે પ્રકૃતિપ્રેમી લોકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. અહીં વધારેમાં વધારે એક સાથે ત્રણ રાત્રીનું બુકિંગ મળી શકે છે. દરેક ઝોનમાં આ રીતે ફોરેસ્ટ રેસ્ટ હાઉસ છે જ્યાં રાત્રી રોકાણની વ્યવસ્થા છે. ઢીકાલા અને બિજરાની કરતાં અન્ય ફોરેસ્ટ રેસ્ટહાઉસમાં ખૂબ જ ઓછી સવલતો છે. અહીં પહોંચવા માટે સરળ રસ્તો રેલવે માર્ગ છે. રામનગર સુધી છેક ગુજરાતથી ડાયરેક્ટ ટ્રેન છે. એ સિવાય દિલ્હી અથવા દેહરાદૂનની ફલાઇટ લઈને ટેક્સી મારફતે પણ રામનગર પહોંચી શકાય છે. જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્કના કોઈ પણ ઝોનનું બુકિંગ માત્ર ઓનલાઇન જ થઇ શકે છે. ઉત્તરાખંડ વનવિભાગની વેબસાઈટ [www.corbettonline.uk.gov.in] પર કોઈપણ વ્યક્તિ બુકિંગ કરાવી શકે છે અને સાઈટ પર જ આપેલા રજિસ્ટર્ડ ડ્રાઈવરના નંબર પર સંપર્ક કરીને જિપ્સી બુક કરી શકે છે. આ જંગલ અલગ અલગ ઝોનમાં વહેંચાયેલું છે, જેમાં મુખ્ય ઢીકાલા અને બિજરાની ઝોન છે. આ સિવાય, સીતાબની, દુર્ગાદેવી, ઢેલા, ઝીરના, સોનાનદી, ગર્જ્યા અને પાંખરો છે. બધા જ ઝોનના અલગ અલગ એન્ટ્રી પોઇન્ટ છે. ગાઢ જંગલને સાવ એકલા માણવું હોય તો સોનાનદી ઝોન બુક કરી શકાય છે, જે કાલાગઢ ટાઇગર રિઝર્વ તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીંના રેસ્ટ હાઉસમાં વીજળી પણ નથી અને ખાવાનું બનાવવા માટે જાતે જ સીધું સામાન લઈને જવું પડે છે. સરકારી રસોઇયો જે કહીએ એ રાંધી આપે છે અને નેટવર્ક વિના આખા વિશ્વથી દૂર સાવ નિર્જન વન્યજીવનનો આનંદ માણી શકાય છે. શરૂઆત મેં ઝીરનાથી કરી હતી.

મદમસ્ત હાથી, જાતજાતના પક્ષીઓ અને જંગલનો વાસ્તવિક અનુભવ કરવા માટે ઝિરના ઝોન સર્વશ્રેષ્ઠ
મદમસ્ત હાથી, જાતજાતના પક્ષીઓ અને જંગલનો વાસ્તવિક અનુભવ કરવા માટે ઝિરના ઝોન સર્વશ્રેષ્ઠ

જંગલમાં સવાર સવારમાં સાડા છ વાગતાં જ હું અને જિપ્સી ડ્રાઈવર પહોંચી ગયા. મુખ્ય રસ્તા પરથી જ વાઘની ત્રાડ સંભળાઈ અને એને સામે જવાબ આપતી બીજી ત્રાડ સંભળાઈ. પ્રત્યેક ત્રાડ પછી જંગલ એકદમ શાંત. એક સાથે બે વાઘ એકબીજાને સંદેશો આપી રહ્યા હતા અને અમારાથી લગભગ 200 મીટરના અંતરમાં જ હતા પણ અમે ખાલી એમની હાજરી જ અનુભવી શકતા હતા. અમારા માટે જંગલનો ફેરો સફળ થયો હોય એવો અહેસાસ તો વાઘના જોડકાએ એમની હાજરીનો સંકેત આપીને જ આપી દીધો. મદમસ્ત હાથી, જાતજાતનાં પક્ષીઓ અને જંગલનો વાસ્તવિક અનુભવ કરવા માટે ઝિરના ઝોન સર્વશ્રેષ્ઠ. અહીં ગજરાજ તમારું સ્વાગત એની અલગ અદામાં જ કરે...અહીં સો વર્ષ જૂનું ફોરેસ્ટ રેસ્ટ હાઉસ છે, જ્યાં રહેવાની સુવિધા ઓનલાઇન બુકિંગ દ્વારા મેળવી શકાય છે.

જંગલની થ્રિલ હજી તો શરૂ થઈ છે. આવનારા એપિસોડમાં જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્કનાં મુખ્ય ઝોન ઢીકાલાની મુલાકાત લઈશું.
creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)