ઈતિહાસ ગવાહ હૈ:આયખું આખું સિંહની જેમ જીવેલા સરદારને અન્યાયની વાત જ 'અન્યાયકારી'

એક મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક
  • રાસ ગામે ભાષણ કર્યા વિના જ રાષ્ટ્રનાયક ગુનેગાર ઠર્યા અને સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલ લઈ જવાયા
  • 45 દિવસ માટે વલ્લભભાઈએ પોતાના હાથે, ગુજરાતીમાં, પહેલી અને છેલ્લીવાર જેલડાયરી લખી
  • ખાસ કેદી તરીકે ઓર્ડર આવ્યા છતાં બેરિસ્ટર પટેલે સામાન્ય કેદી તરીકે જ રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું
  • જેલમાં ગયા ત્યારે વજન 66.224 કિલો હતું અને 26 જૂન 1930ના રોજ જેલ છોડી ત્યારે ય એટલું જ

છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનાં જીવન અને કવન પર સંશોધન કરતા આ રાષ્ટ્રનાયકનાં ઓછાં જાણીતાં પાસા શોધવાની ખેવના ખરી. હજુ ઘણા વિદ્વાનો સરદારનું બિરુદ મહાત્મા ગાંધીએ બારડોલી સત્યાગ્રહ વેળા આપ્યાનું ગજવે છે, ત્યારે દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના પીએચ.ડી. સંશોધકે બારડોલી ક્ષેત્રના અકોટી ગામનાં ભીખીબહેને સૌપ્રથમ ‘સરદાર’ તરીકે વલ્લભભાઈને સંબોધ્યાનું શોધી કાઢ્યાનું સ્મરણ થયા વિના રહેતું નથી. ‘બિચ્ચારા બાપડા’ વલ્લભભાઈને વડા પ્રધાન નહીં બનાવીને મહાત્મા ગાંધીએ ભારે અન્યાય કર્યો કે એ તો સંત માણસ હતા એટલે પોતાને થયેલા અન્યાયની વાત ના જ કરે જેવી કથાઓ આગળ કરીને પોતાનાં રાજકારણ ચમકાવનારાઓની સરદારના અનુજ એવા પંડિત જવાહરલાલ નેહરુને ભાંડવાનો સન્નિપાત ધરાવે છે. એની હવા તો છેક 1928થી તે સરદાર જીવ્યા ત્યાં લગી એમનાં અંગત સચિવ તરીકે પડછાયો બની રહેલાં (અને દીકરી પણ ખરાં!) મણિબહેને સરદાર અંગેના દુર્ગા દાસ સંપાદિત દસ ગ્રંથની પ્રસ્તાવનામાં 1971માં નોંધેલા શબ્દોનું ય સ્મરણ થાય છેઃ ‘સરદારને ક્યારેય વડા પ્રધાનપદની મહેચ્છા હતી જ નહીં.’

રાજનેતાઓ સરદારને અનુસરે
સરદાર પટેલને અન્યાયની વાત્યું કરનારાઓ પોતાને પ્રજા ન્યાય તોળે એ મહેચ્છામાં જ રમમાણ છે. પક્ષ કોઈ પણ હોય, કોંગ્રેસના સૌથી મજબૂત નેતા વલ્લભભાઈ ઝવેરભાઈ પટેલ જીવ્યા ત્યાં લગી સિંહની જેમ જીવ્યા, આજે એમને ખભે લઈને રાજકારણ ખેલનારાઓ રજૂ કરે છે તેમ બિચ્ચારા બાપડા તરીકે નહીં. એ સ્વેચ્છાએ સાદગીમાં જીવ્યા. આજનો કોઈપણ પક્ષનો નેતા વલ્લભભાઈ તોલે આવી શકવાની હેસિયત ધરાવતો નથી. એ વલ્લભભાઈ 15 ડિસેમ્બર 1950ના રોજ આ ફાની દુનિયા છોડી ગયા ત્યારે એમનું બેંક બેલેન્સ હતું રોકડા 262 રૂપિયાનું! એક દાંડીનાં ચશ્માં પહેરનારા, સાંધેલો ઝભ્ભો વહાલો કરનારા આ રાષ્ટ્રનાયક આગળ દુનિયાના સૌથી ધનાઢ્ય એવા બાદશાહોમાં નિઝામ જેવા પણ ધ્રૂજતા હતા એટલું જ નહીં, અંગ્રેજ શાસકોને કાયમ વલ્લભભાઈના શબ્દોમાં ભરોસો રહેતો. 31 ઓક્ટોબર સરદારના સત્તાવાર મનાવાતો જન્મદિવસ છે. ગુજરાતમાં કેવડિયા ખાતે સરદારની વિશ્વમાં સૌથી ઊંચી એટલે કે 182 મીટરની પ્રતિમાનું વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી લોકાર્પણ કર્યું ત્યારે હરખ થવો સ્વાભાવિક છે. એ પછી નવી દિલ્હી, મુંબઈ કે લંડનમાં પણ વલ્લભભાઈનાં સ્મારકરૂપ અભ્યાસકેન્દ્રો સ્થપાય તે અપેક્ષિત હતું. સાથે જ વર્તમાનકાળના સર્વપક્ષી રાજનેતા સરદાર પટેલના જીવનમાંથી બે ચોગળું અનુસરણ કરવા જેવી વાતો જીવનમાં ઉતારે એટલી અપેક્ષા પણ ખરી.

ધરપકડ કરનાર રડી પડ્યા
રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીએ 12 માર્ચ 1930ના રોજ સાબરમતી આશ્રમ, અમદાવાદથી દાંડી, દક્ષિણ ગુજરાત લગીની દાંડીકૂચ આદરવાનો સંકલ્પ કર્યો ત્યારે સરદાર પટેલે એની આગોતરી તૈયારીરૂપ જનજાગરણ અને ધર્મયુદ્ધના ટંકાર માટે લોકોને દાંડીકૂચ માટે તૈયાર કરવાનો કાર્યક્રમ આદર્યો. મીઠાના કાયદામાં પ્રજાનું શોષણ થતું હોવાને કારણે એ તોડીને અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ જનઆંદોલન ખડું કરવાનો અને એય પાછું બાપુને અભિપ્રેત અહિંસક જનઆંદોલન હાથ ધરવાનું. વલ્લભભાઈની કનકપુરામાં 7 માર્ચ 1930ના રોજ સભા હતી. વચ્ચે રાસ ગામે ભોજન માટે રોકાણ. ‘સ્થાનિકોનો આગ્રહ કે અમે ખેડા સત્યાગ્રહમાં તમારા નેતૃત્વમાં સામેલ થયા તો અમારા ગામની સભાને કાં ના સંબોધો!’ જમ્યા પછી બે વાગ્યે સરદાર પટેલે (એ વેળા હજુ તાજા જ સરદાર થયા હતા - 1928ના બારડોલી સત્યાગ્રહની સફળતા થકી) રાસના લોકોને સંબોધવાનું વચન આપ્યું. વડલા ફરતે બે હજાર માણસ ભેગું થયું. સરદાર પહોંચ્યા એ પહેલાં તો ખેડાના કલેક્ટર આલ્ફ્રેડ માસ્ટરના સાથીઓ આવી પહોંચ્યા. ‘શું કરવાના છો?’ બોરસદના ફર્સ્ટક્લાસ મેજિસ્ટ્રેટે પૂછ્યું. ‘સભા સંબોધવાનો છું.’ સભા સંબોધવાનો મનાઈહુકમ એમણે સરદારને પકડાવી દીધો હતો. સરદારે વાંચ્યો. ‘શું ઈરાદો છે?’ ‘મનાઈહુકમને અવગણીને ય સભાને સંબોધવાનો છું.’ પેલા મેજિસ્ટ્રેટે એમની ધરપકડની જાહેરાત કરી. જિલ્લાના પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ બિલિમોરિયાએ આગળ આવીને સરદારને પોલીસ કારમાં આવવા કહ્યું. ભાષણ કર્યા વિના જ સરદાર ગુનેગાર ઠર્યા. બોરસદ ખાતે જિલ્લા કલેક્ટરે કોઈ દલીલ વિના આદેશ કર્યો. એ વાંચ્યા વિના માત્ર ત્રણ મહિનાની સાદી કેદ અને 500 રૂપિયાનો દંડ અથવા ત્રણ સપ્તાહની વધારાની કેદ. બિલિમોરિયાની કારમાં સરદાર અમદાવાદ ભણી રવાના થયા. અમદાવાદમાં સાબરમતી આશ્રમમાં કેટલાક આશ્રમવાસીઓને મળવાની તક સરદારને અપાઈ. રાતના આઠના સુમારે બિલિમોરિયા સરદારને લઈને સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલમાં પહોંચ્યા. છૂટા પડતાં બિલિમોરિયા ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યાની નોંધ સરદાર સાહેબના અક્ષરમાં નોંધાયેલી ડાયરીમાં જોવા મળે છે. અંગ્રેજ સરકારના અધિકારીને પણ સરદાર માટે કેવું મમત્વ!

સરદાર તો ઓલિયો માણસ
બેરિસ્ટર પટેલનો જેલવાસ કુલ 111 દિવસનો રહ્યો. એ દરમિયાન 7 માર્ચ 1930થી 22 એપ્રિલ 1930 એટલે કે 45 દિવસ માટે વલ્લભભાઈએ પોતાના હાથે, ગુજરાતીમાં, પહેલી અને છેલ્લીવાર ડાયરી લખી. એ પછી એમની ડાયરી લખવાનું કામ મણિબહેને છેક 1950ના ડિસેમ્બર લગી નિભાવ્યું. આજે મણિબહેનની ડાયરીઓ, સાદી નોટબુકમાં નોંધાયેલી, અમદાવાદના શાહીબાગ ખાતેના સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારકમાં સુરક્ષિત છે. કેન્દ્રના પ્રધાન રહેલા દિનશા પટેલ આ સંસ્થાના અધ્યક્ષ છે. મણિબહેનની ડાયરીઓ ક્યારેક પ્રકાશિત થશે ત્યારે સરદારના વ્યક્તિત્વની ઘણી અજાણી બાબતો બહાર આવશે, પણ મણિબહેન અને સરદાર વારંવાર જેલવાસી થયાં, સત્તામાં પણ રહ્યાં; પણ ક્યારેય બિચારા બાપડાપણું એમણે અનુભવ્યું નહોતું. એમણે કાયમ સિંહનું કાળજું રાખ્યું. કમનસીબી તો જુઓ કે અત્યારનાં સરકારઆશ્રિત નવઈતિહાસ કે વિકૃત ઈતિહાસ રજૂ કરવાની મથામણ કરનારાં ગુજરીબ્રાન્ડ તત્ત્વો મણિબહેને લખેલી ડાયરીઓ અન્યોએ લખ્યાના દાવા કરવા માંડ્યાં છે. સરદાર પટેલની 100મી જયંતી 31 ઓક્ટોબર 1975ના રોજ પ્રકાશિત ‘સરદારની જેલડાયરી’ વાંચતાં વલ્લભભાઈ કેવા ઓલિયા માણસ હતા એનો પરિચય મળે છે. જેલના દરવાજે બિલિમોરિયા (પારસી) એમને સિગારેટ ઓફર કરે છે. લેવા હાથ લાંબો થયો, પણ માંહલ્યાએ નન્નો ભણ્યો એટલે વલ્લભભાઈએ માંડી વાળ્યું. બિલિમોરિયાએ પૂછ્યું- ‘પણ તમે તો સિગારેટ પીઓ છો ને?’ એમણે હા તો પાડી, પણ કહ્યું- ‘જેલમાં તમે નહીં પીવા દ્યો ને એટલે આ છોડી...’

ઈશ્વર જેટલી ગાંધીજીમાં શ્રદ્ધા
આઝાદી પછી સરદારના અખત્યાર હેઠળના માહિતી અને પ્રસારણ ખાતાના આકાશવાણીમાં કાર્યરત ચં. ચી. મહેતાએ ‘સરદારની જેલ-ડાયરી’ની નાનકડી પુસ્તિકાની પ્રસ્તાવનામાં નોંધ્યું છેઃ ‘મેં કેટલીક જાણીતી વ્યક્તિઓને સરદાર સાહેબે ડાયરી લખેલી એવું પૂછતાં એમણે ના પાડેલી.’ એમણે સરદારની આ જેલ-ડાયરી વિશે નોંધ્યું- ‘સરદારની વાણી - જેવું બોલવું તેવું એમનું લેખન - એમાં ભાષા પોતીકી, એ ભાષાની ઈબાદત અલાયદી, એમાંનું સત્ય સોંસરવું, કટાક્ષ ચોટદાર, અવલોકન-શક્તિ ઝીણી એવી આ ડાયરી આટલી થોડી મુદ્દતની છે તોયે એમનું વ્યક્તિત્વ ઊપસી આવે છે, એટલું જ નહીં પણ એમના વિવિધ વાચન માટે જે પ્રચલિત ખ્યાલો છે, તે નાબૂદ થઈ, એમના વાચન માટે આપણને માન ઊપજે છે.’ ડાયરીમાં સરદારની ઈશ્વરમાં અપ્રતિમ શ્રદ્ધા અને એટલી જ શ્રદ્ધા ગાંધીજીમાં, એ બેઉ ઝગારા મારે છે. આ પણ પાછું સરદાર ક્યારેય મંદિરે જતા નહીં હોવા છતાં - એકમાત્ર કન્યાકુમારીના અપવાદને બાદ કરતાં. સોમનાથમાં તો ભગ્નાવશેષો નિહાળીને રાષ્ટ્રીય અસ્મિતાના પ્રતીક સમા સોમનાથ મંદિરના જીર્ણોદ્ધારનો સંકલ્પ કર્યો હતો. સરદારની ગુજરાતીમાં લખાયેલી જેલ-ડાયરીના અંશો એમની પ્રથમ જીવનકથા લખનાર નરહરિ દ્વા. પરીખે અંગ્રેજીમાં તરજુમો કરીને પ્રસ્તુત કર્યા છે. ગુજરાતીમાં છાપેલાં રોકડાં 25 પાનાંમાં સરદારની જેલ-ડાયરી સમાઈ જાય છે, પણ આજના રાજનેતા, સમાજનેતા અને સામાન્યજન માટે પણ એ ઘણું બધું કહી જાય છે.

જેલમાં સામાન્ય કેદી તરીકે
સરદાર તો રાજકીય કેદી હતા. બેરિસ્ટર હતાં. જેલમાં સુવિધાઓ મળે એ કક્ષાના હતા, પણ જેલમાં એમણે સંઘર્ષ કરવો પડ્યો નીચલા વર્ગના કેદીની જેમ રહેવા માટેઃ આજકાલના જેલવાસી રાજનેતાઓ જેલમાં પણ મહેલનો માહોલ સર્જે છે ત્યારે સરદાર પટેલની ડાયરી વાંચીને ચોગળું પ્રેરણા લે એમાં જ ગનીમત. જેલમાં સામાન્ય કેદીઓને મળતો ખોરાક ખાવાના આગ્રહી સરદારના દાંત માટે જુવારનો રોટલો ખાવાની મુશ્કેલી નિહાળી વોર્ડર કેદી પોતાના ઘઉંના રોટલા આપવા ચાહે ત્યારે સ્વમાની સરદાર એ લે તો સરદાર નહીં. કેદીઓ સાથે માનવતાભર્યો વ્યવહાર કરે. ‘લીમડાના સુંદર ઝાડમાંથી વોર્ડરે દાતણ કાપી આપ્યું એટલે દાતણ કર્યું.’ (8-3-’30) ‘મેં જેલ મેન્યુઅલ અને રૂલ્સની માગણી કરી. રૂલ્સ પ્રમાણે તે ન આપી શકાય એવો જવાબ મળ્યો. મેં કહ્યું કે તો પછી મારે લડવાનો વિચાર કરવો રહ્યો. ચોપડીઓમાં મને ભગવદ્ ગીતા અને તુલસી રામાયણ આપવામાં આવ્યાં. એ બધી જ સગવડ મળી ગઈ એમ કહું તો ચાલે.’ (8-3-’30)

રાતે રામાયણનું વાંચન
‘આખો દિવસ ઊંઘવામાં જ કાઢ્યો. રવિવારે ત્રણ વાગ્યાથી કોટડીમાં પૂરવામાં આવ્યા. બીજા દિવસોએ તો પાંચ- સાડા પાંચ વાગ્યે પૂરે. સવારમાં સાડા છ વાગ્યે બહાર કાઢે...બે દિવસે નાહ્યો. દાંત બે બાજુના ગયેલા હોવાથી પાણીમાં પલાળ્યા સિવાય ખાઈ શકાતું નહોતું.’ (9-3-’30, રવિવાર). ‘બપોરના મહાદેવ (દેસાઈ) અને કૃપાલાની મળવા આવ્યા. જેલના રેંટિયા ઉપર સૂતરને વળ દેવાનું શરૂ કર્યું.’ (10-3-’30). ‘સરકારમાંથી કંઈક હુકમ આવ્યો કે મને ખાસ કેદી તરીકે રાખવો અને સગવડ આપવી. મને જણાવવામાં આવ્યું. મેં કહ્યું કે મારે કશી સગવડ જોઈતી નથી. અહીં બધી જ વાતનું સુખ છે. આખી જેલમાં કોઈ અંગ્રેજ નથી, એટલે કોની સાથે લડવું? ત્રણેક વાગ્યે કલેક્ટર અને ડી.એસ.પી. મળવા આવ્યા. અંબાલાલ શેઠની મોકલેલી છ ચોપડી મળી. બત્તી રાખવાની રજા મળી. એટલે રાત્રે અગિયાર વાગ્યા સુધી રામાયણ વાંચ્યું. આજથી ચા, દૂધ, દહીં અને રોટીની સગવડ થઈ. તેથી પેલો વોર્ડન બિચારો ખૂબ રાજી થયો.’ (11-3-’30). સરદાર સામાન્ય રીતે સવારે વહેલા ઊઠતા. નાયબ વડા પ્રધાન થયા પછી પણ સવારે ચાર વાગ્યે મોર્નિંગ વૉક દરમિયાન મુલાકાતીઓને સમય આપતા. એમની સાથે ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસ બિરલા અને ‘હિંદુસ્તાન ટાઈમ્સ’ના મુખ્ય તંત્રી દુર્ગા દાસ અચૂક જોડાતા. જેલમાં સરદારને મરડાનો પ્રશ્ન સતાવતો. જુલાબ લેવો પડતો. બાકી જેલમાં ગયા ત્યારે વજન 66.224 કિલો હતું. 26 જૂન 1930ના રોજ જેલ છોડી ત્યારે ય એટલું જ વજન જળવાયું હતું. જેલમાં તબિયત નાજુક લાગે ત્યારે ઉપવાસ કે ફળાહાર - દૂધ પર રહે. કોઈ વાતે ફરિયાદ નહોતી રહી. મણિબહેને નોંધ્યું છે તેમ સરદાર ઈતિહાસમાં સમય વેડફવા કરતાં ઈતિહાસ સર્જવામાં માનતા હતા!

haridesai@gmail.com
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, કટારલેખક અને રાજકીય વિશ્લેષક છે)