મનન કી બાત:ખરેખર કોઇને હિપ્નોટાઇઝ કરી શકાય? તમે તમારી જાતને હિપ્નોટાઇઝ કરીને પ્રોબ્લેમનાં સોલ્યુશન મેળવી શકો?

એક મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

ટીવી સિરિયલો અને ફિલ્મોને હિપ્નોસિસ પ્રત્યે ખૂબ જ લગાવ છે. મનોચિકિત્સક તરીકે જ્યારે હું કોઈ સામાજિક કાર્યક્રમમાં જોઉં છું ત્યારે 70% કાર્યક્રમોમાં કોઈ ને કોઈ કાર્યક્રમના અંતે આવી અને મને પૂછ્યું હોય છે કે "શું તમને હિપ્નોસિસ આવડે છે?" અથવા "શું હિપ્નોસિસ સાચે જ અસરકારક હોય છે?" અથવા "શું હિપ્નોસિસ સાચે એક વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે?"

હિપ્નોસિસ વિશે વાત કરીએ તો એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે તમને ચોક્કસ સારો અથવા નરસો બંનેમાંથી એકેય જવાબ નહીં મળે. આપણે ટીવી અથવા સિરિયલોમાં અથવા ફિલ્મોમાં એક વ્યક્તિને મરઘો બનાવી હિપ્નોટાઇઝ કરતા હોય તેવું જોતા હોઈએ છીએ. એ ચોક્કસ અવૈજ્ઞાનિક છે. પરંતુ હિપ્નોસિસ એટલે માત્ર કોઈને પોપટ બનાવી અથવા મરઘો બનાવી શરમાવવું નથી હોતું. હિપ્નોસિસની સૌથી પહેલી વૈજ્ઞાનિક પરિભાષા અને એના કારણે થતા વૈજ્ઞાનિક લાભ સિગ્મંડ ફ્રોઈડે જણાવ્યા હતા.

કોઈપણ વ્યક્તિને હિપ્નોટાઈઝ કરવા અથવા પોતે હિપ્નોટાઈઝ થવાની પ્રક્રિયા આ પ્રમાણે હોય છે:

  • સહુથી પહેલું પગલું હોય છે, એક સાચું વાતાવરણ. હિપ્નોટાઈઝ કરતા અથવા થતા સમયે એક એવું વાતાવરણ કે જે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વ્યક્તિને પ્રેરિત કરે એ જરૂરી હોય છે. એક એવું વાતાવરણ કે જેમાં અંધારું હોય, ખૂબ વધારે પડતો પ્રકાશ ના હોય આપણી ઇન્દ્રિયોને આપણા વિચારો તરફ કેન્દ્રિત કરવા માટે મદદ કરે છે.
  • સાથે સાથે આપણી ઇન્દ્રિયોને ગમે અથવા શાંતિ મળે એવી વસ્તુઓ પણ વાતાવરણમાં રાખવાથી હિપ્નોસિસમાં મદદ થતી હોય છે. જેમકે આવા અંધારાવાળા રૂમમાં ધીમા અવાજે ઓમકાર ચાલુ રાખો, અથવા એવી એક મીણબત્તી રાખવી કે જેમાંથી સારી સુગંધ આવતી હોય.
  • યોગ્ય વાતાવરણ પ્રસ્થાપિત કર્યા બાદ હિપ્નોસિસનું પહેલું પગલું હોય છે આપણું ધ્યાન એક જગ્યાએ કેન્દ્રિત કરવું. આના માટે સારા નિષ્ણાતો પોતાનો જ અવાજ ઉપયોગમાં લેતા હોય છે. "માત્ર ને માત્ર આ મારા અવાજ ઉપર ધ્યાન આપો", અથવા અમુક નિષ્ણાતો પેંડ્યુલમ (લોલક) અથવા ઘડિયાળના અવાજનો પણ ઉપયોગ કરતા હોય છે.
  • આ ક્રિયાની પાછળની મુખ્ય વિચારધારા એ છે કે આપણી વર્કિંગ મેમરી એટલે કે આપણું ચિત્ત સતત એક જ જગ્યા પર કેન્દ્રિત થાય.
  • આના કારણે આપણા મનમાં રહેલી અધીરતા અથવા કોઈ વસ્તુ પ્રત્યેનો આક્રોશ અથવા ચિંતા થોડા સમય માટે આપણા ચિત્તમાં પાછળની સીટ લઈ મુખ્ય વિચારધારામાં વ્યક્તિનો અવાજ અથવા એમણે આપેલું સજેશન રહેતું હોય છે.
  • આના પછીનાં પગલાં હિપ્નોસિસના આ સેશનનું મુખ્ય લક્ષ્ય શું છે એના પર નિષ્ણાત આગળ વધતા હોય છે.
  • જેમ કે અમુક શિક્ષણનું મુખ્ય લક્ષ્ય હોય છે હિસ્ટ્રી લેવું. એટલે કે વ્યક્તિના ચિત્રમાં ખૂબ ઊંડાણમાં અમુક ઘટનાઓ અથવા અમુક એવા અનુભવો છુપાયેલા હોય છે કે જે એના કોન્શિયસ માઈન્ડમાં નથી આવતી હોતી.
  • પરંતુ હિપ્નોસિસના કારણે આવી ઊંડાણમાં દબાયેલી ઘટનાઓ અથવા અનુભવો બહાર આવતાં હોય છે.
  • જ્યારે અમુક સેશનનું લક્ષ્ય હિસ્ટ્રી લેવું નહીં, પરંતુ વ્યક્તિના મનના બોજને હળવો કરવાનું હોય છે, એટલે કે થેરાપી હોય છે.
  • થેરાપી તરીકે લેવાયેલ સેશનમાં વ્યક્તિને "ફ્રી એસોસિયેશન" એટલે કે પોતાની રીતે પોતાના મનની વાત બહાર કાઢવાની કોઈપણ બાધા વગરની સંપૂર્ણ છૂટ મળતી હોય છે.
  • આવી એક તકના કારણે વ્યક્તિ પોતાની અંદર દબાયેલા અમુક ગુસ્સા અને અમુક હતાશા અને ખૂબ જ હેલ્ધી અને સારી રીતે એક સુરક્ષિત વાતાવરણમાં વ્યક્ત કરી શકતા હોય છે.
  • એક સેશનના છેલ્લા ભાગમાં ખૂબ ઊંડાણ અને મહત્ત્વની વાતો બહાર નીકળ્યા પછી દસથી પંદર મિનિટનો ગાળો એવું હોય છે જ્યારે વ્યક્તિને એકદમ મૌનમાં ધીરે-ધીરે કરતું સામાન્ય જીવનમાં પાછું લઇ આવવામાં આવે છે.
  • છેલ્લી દસથી પંદર મિનિટ એટલે ખૂબ જ મહત્ત્વની છે કારણ કે જો એવા આક્રોશ અથવા હતાશાની મનોઅવસ્થામાં વ્યક્તિને સામાન્ય જીવનમાં પાછું મોકલી આપવામાં આવે તો એના ક્યાંક ને ક્યાંક પડઘા પડતા હોય છે.
  • આ ક્રિયાથી વ્યક્તિને પોતાના વિચારો ભેગા કરવા અને સામાજિક જીવનમાં પાછું સ્વસ્થ રીતે જઈ શકવા માટે અમુક સમય મળતો હોય છે.

હિપ્નોસિસ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના માટે વૈજ્ઞાનિક પ્રૂફ ચોક્કસ નથી. હા, આ પ્રક્રિયાના કારણે જ્યારે મગજનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો અમુક વાતો દરમિયાન મગજમાં રોષ અને બીજી વાતો દરમ્યાન મગજમાં રિલેક્સેશન ચોક્કસ જોવા મળતું હોય છે. સાથે સાથે જેટલા લોકોમાં હિપ્નોસિસ કર્યું એ લોકો પણ એના વિશે એવું ચોક્કસ કહેતા હોય છે કે અમને ખૂબ રિલેક્સ થયા એવું મહેસૂસ થાય છે.

આજકાલના આપણા સામાજિક જીવનમાં વ્યક્તિને પોતાના મનમાં રહેલી વાત એક સુરક્ષિત અને હેલ્ધી વાતાવરણમાં કહેવાની તક મળતી નથી. હિપ્નોસિસ વ્યક્તિને એક સાચી અને સારી તક આપે છે કે જેથી કરીને એક એક્સપર્ટ સામે તમારા મનની ઊંડાણમાં રહેલી તકલીફોને તમે કોઈ ડર વિના કહી શકો અને એના વિશે આગળ ચર્ચા કરી એના પર કામ કરી શકો. હિપ્નોસિસનાં સેશન દરમિયાન મેં જોયું છે કે લોકો યૌન શોષણ અને મારપીટથી લઇ અને પોતાના જીવનના ઊંડાણમાં રહેલી તકલીફોનું વિસ્તારથી વર્ણન કરતા હોય છે અને સાથે મળી એના વિશે કોઈક ને કોઈક સમાધાન શોધતા હોય છે.

મન : શું તમને હિપ્નોસિસ કરવાની ક્યારેય ઈચ્છા થઈ છે? શું તમારે હિપ્નોસિસ પર વધારે આર્ટિકલ વાંચવા છે, તો નીચેના email id પર જણાવો.

mananrthakrar@gmail.com

(લેખક સાઇકાયટ્રિસ્ટ અને અચ્છા સ્ટેન્ડઅપ કોમેડિયન છે)