એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:હજારો કિમી દૂરથી ઊડીને આવતાં પક્ષીઓનું અનેરું વિશ્વ એટલે વડોદરા પાસેની રામસર સાઈટ 'વઢવાણા પક્ષી અભયારણ્ય'

એક મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

ગુજરાત રાજ્ય કુદરતના અખૂટ ખજાનાથી ભરપૂર છે અને એ વાતથી આપણે સૌ કોઈ વાકેફ છીએ. વિશાળ જંગલો, વિશાળ દરિયા કિનારો, ખુલ્લાં ઘાસનાં મેદાનો, અફાટ રણપ્રદેશ જેવા અલગ અલગ કુદરતી પ્રદેશો અહીં આવેલા છે અને કુદરતી વન્યજીવો અહીં મુક્તપણે મહાલતા જોવા મળે છે. ગુજરાતના ઘણા પ્રદેશો એવા છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર નામના ધરાવે છે અને અહીં દેશ-વિદેશથી લોકો પ્રકૃતિને મહાલતા જોવા અને કેમેરામાં કંડારવા માટે આવે છે.

અહીં દેશ વિદેશનાં પક્ષીઓ શિયાળો વિતાવવા આવે છે
અહીં દેશ વિદેશનાં પક્ષીઓ શિયાળો વિતાવવા આવે છે

વડોદરા નજીક આવેલા ડભોઇ પાસે સ્થિત વઢવાણા પક્ષી અભયારણ્ય આવું જ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પાર નામના ધરાવતું સ્થળ છે. સદીઓથી આ વિસ્તાર દેશ વિદેશનાં પક્ષીઓમાં માનીતો છે. અહીં દેશ વિદેશનાં પક્ષીઓ શિયાળો વિતાવવા માટે અવાર નવાર આવે છે અને શિયાળો પૂરો થતાં જ ફરી પોતાનાં વતન પરત ફરે છે. તાજેતરમાં જ ભારત દેશમાંથી ચાર અલગ અલગ સાઇટ્સને રામસર સાઇટ્સમાં સમાવવામાં આવી, જેમાંથી બે સાઈટ ગુજરાતની વઢવાણા પક્ષી અભયારણ્ય અને થોળ પક્ષી અભયારણ્ય છે. રામસરમાં સમાવેશ થનારી સાઈટ ગુજરાતમાં હોય એ ખૂબ જ વિશિષ્ટ સિદ્ધિ સમાન ગણી શકાય. રામસર એટલે ઈરાનમાં આવેલું એક વિશાળ કુદરતી સરોવર. વર્ષ 1971માં યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વભરમાં આવેલાં કુદરતી સરોવરો કે જે પક્ષીઓ અને અન્ય છીછરાં પાણી પર આધાર રાખનાર જીવસૃષ્ટિ માટે ઈરાનમાં આવેલા રામસર સાઈટનાં માપદંડ અનુસાર ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યાં અને એની જાળવણી માટે વિશેષ નિયમો બનાવવામાં આ

કેટલાક પક્ષીઓ સાઇબિરિયા પ્રાંતમાંથી તો કેટલાક રશિયાની ઓબ નદીનાં ઠંડા વિસ્તારમાંથી આવે છે
કેટલાક પક્ષીઓ સાઇબિરિયા પ્રાંતમાંથી તો કેટલાક રશિયાની ઓબ નદીનાં ઠંડા વિસ્તારમાંથી આવે છે

વ્યા, જે રામસર સાઈટ તરીકે ઓળખાશે. ભારત દેશમાં કુલ 42 જેટલી રામસર સાઈટ આવેલી છે અને એની જાળવણી યુનેસ્કોની દેખરેખ હેઠળ જે તે રાજ્યનાં વન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

વઢવાણા તાજેતરમાં જ રામસર સાઇટનાં લિસ્ટમાં સામેલ થતાં વિશ્વભરનાં પક્ષીવિદોની નજરમાં આવી ગયું. મધ્ય એશિયા માઈગ્રેશન ફ્લાય વે રૂટનો ઉપયોગ કરીને યુરોપિયન અને એશિયન દેશોમાંથી આશરે 80 જેટલી પક્ષીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓ અહીં દર વર્ષે શિયાળો વિતાવવા માટે ઓક્ટોબરથી જ આવી જાય છે. જેમ-જેમ શિયાળાની શરૂઆત થતી જાય એમ-એમ વઢવાણા વિસ્તાર પક્ષીઓના કલરવથી અને આખું આકાશ કતારબંધ ઊડતાં પક્ષીઓની હારમાળાથી સજાઈ જતું હોય જોવા મળે છે. પ્રવાસ આપણે કરી જાણીએ છીએ પણ પક્ષીઓથી મોટો કોઈ પ્રવાસી જીવ નથી. આપણે માત્ર વિવિધ વિશ્વને જોવા અને માણવા માટે પ્રવાસ કરીએ છીએ, પણ પક્ષીઓ તો પોતાનાં જીવનને ટકાવી રાખવાના સંઘર્ષનાં ભાગરૂપે પ્રવાસ કરે છે. કેટલાક પક્ષીઓ સાઇબિરિયા પ્રાંતમાંથી તો કેટલાક રશિયાની ઓબ નદીનાં ઠંડા વિસ્તારમાંથી, કેટલાક જાપાન વિસ્તારમાંથી તો કેટલાક હિમાલયનાં અતિ ઠંડાગાર સરોવરોમાંથી પોતાનાં બચ્ચાંઓને લઈને ખૂબ જ ઊંચી અને લાંબી મુસાફરી માટે ઉડાન ભરીને ગુજરાતનાં અલગ અલગ સરોવરોને સંઘર્ષના ભાગરૂપે જીવનનો થોડા સમય માટે હિસ્સો બનાવે છે. વઢવાણામાં હિમાલયનાં માનસરોવરથી રાજહંસોનું ટોળું, હિમાલયનાં સો-મોરીરીથી ભગવી સુરખાબ, આફ્રિકા અને સિંધ પ્રાંતમાંથી હંસોનું ટોળું, મધ્ય એશિયાનાં વિસ્તારોમાંથી ગુલાબી પેણ, સિંધ પ્રાંતમાંથી શિકારી પક્ષીઓ વગેરે અહીંયા ગમતું અને સુરક્ષિત વિશ્વ મેળવી લે છે.

ફેબ્રુઆરી મહિનાના અંત સુધી અહીં વિવિધ પક્ષીઓ જોઈ શકાય છે
ફેબ્રુઆરી મહિનાના અંત સુધી અહીં વિવિધ પક્ષીઓ જોઈ શકાય છે

વઢવાણા માટે પક્ષી અભ્યાસનો શ્રેષ્ઠ સમય વહેલી સવારના સાડા છ વાગ્યાનો છે. વડોદરાથી માત્ર દોઢેક કલાકની સફર પછી વઢવાણા પહોંચી શકાય છે. અહીં ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટની નાનકડી ચોકી છે, જ્યાં સંપૂર્ણ માર્ગદર્શન પણ મળી રહે છે. કુદરતના માહોલમાં રત થઇ જવાય એવા ડલ રંગોનાં કપડાં જેવાં કે ઓલિવ ગ્રીન વગેરે પહેરીને પક્ષી દર્શનનો લાભ લઇ શકાય. વઢવાણા સરોવરને સંપૂર્ણ પણે શાંતિથી જોવા માટે આશરે પાંચથી છ કલાકનો સમય જોઈશે જ. અહીં એક વોચ ટાવર છે, જેના પરથી પાણીમાં દૂર સુધી મહાલતાં પક્ષીઓની કરતબને શાંતિથી નિહાળી શકાય છે. અહીંના મુખ્ય ચેક લિસ્ટમાં રેડ ક્રેસ્ટેડ પોચાર્ડ, બાર હેડેડ ગીઝ, હેરિયર્સ, હવામાં કરતબો કરતું બ્લુ ટેઇલ્ડ બી ઇટર, પાણીંમાં શિકાર કરતી લિટલ ગ્રેબ, તળાવ વચ્ચે લાકડાં પર બેસેલું સ્નેકબર્ડ ડાર્ટર, બોઇંગ વિમાનની જેમ પાણી પર ઉતરાણ કરતાં પેલિકન્સ, પાણીમાં ચાંચ ડુબાડીને કોઈ તરતી સ્ટીમર માફક ટોળામાં ખોરાક શોધતા ફ્લેમિન્ગોઝ, ઊંચે આકાશમાંથી પાણીમાં છલાંગ લગાવીને એક જ ઝાટકે માછલી પકડીને ઊડતું ઓસ્પ્રે, સફેદ રૂ જેવું મુલાયમ કોટન પીગ્મી ગૂઝ, ઊડતાંવેંત જ સિસોટી મારતું લેસર વ્હીસલિંગ ડક વગેરે જેવાં વિવિધતમ સુંદર પક્ષીઓ અહીં માત્ર થોડા જ કલાકોમાં જોઈ શકાય. પંદર ઓક્ટોબરથી લઈને છેક ફેબ્રુઆરી મહિનાના અંત સુધી અહીં વિવિધ પક્ષીઓ જોઈ શકાય છે. સાથે દૂરબીન હશે તો સોને પે સુહાગા. બાળકોને નેશનલ જ્યોગ્રાફિક ચેનલનો વાસ્તવિક અનુભવ પ્રકૃતિ વિશ્વમાં વિહરીને જ આપી શકાય. અહીં તેઓ દેશમાં આવતા વિદેશી મહેમાનોથી માહિતગાર થશે અને વન્યસૃષ્ટિ તથા પ્રકૃતિ પ્રત્યે સંવેદના આપોઆપ જાગશે. માત્ર બાળકો જ નહીં, પણ મોટેરાંઓ પણ પક્ષીદર્શનનો શોખ આ રીતે જ કેળવી શકે છે. પક્ષીઓનાં મુક્ત વિશ્વમાં એકવાર ડૂબકી લગાવ્યા પછી આ વિશ્વને જાણવાની જિજ્ઞાસા આપોઆપ સૌને પક્ષી અભ્યારણ્ય ક્ષેત્રોમાં ખેંચી જશે જ.

કોઈપણ સ્થળે પક્ષી દર્શન માટે જઈએ એટલે શોરબકોરને બાજુ પર મૂકીને ક્ષણભર માટે પ્રકૃતિએ ખુલ્લાં મૂકેલા ખજાનાને નિહાળીને સાંભળીએ. અહીં વિવિધ પક્ષીઓનાં મધુર કોલ્સ સાંભળવા મળશે, જે તમને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી મૂકશે. અહીં વિવિધ પક્ષીઓ બ્રીડિંગ માટે પ્રયત્નો કરતા દેખાશે, તો વળી કેટલાક પક્ષીઓ પોતાના બચ્ચાંઓને સંઘર્ષનાં વિવિધ પાઠ ભણાવતા જોવા મળશે. ક્યાંય પણ પક્ષીદર્શન માટે જઈએ તો કેટલીક બાબતોનું ખૂબ જ ધ્યાન રાખવું. જેથી અજાણતાં પણ આપણે કુદરતની કડીમાં વિક્ષેપ ન બનીએ કે નિર્દોષ પક્ષીઓનાં જીવનમાં દખલ કરવાનું કારણ ન બનીએ. સામાન્ય રીતે લોકો જીવદયાનાં નામ પર પક્ષીઓને કંઈક ને કંઈક ખાવાનું આપતા હોય છે, જે સંપૂર્ણ રીતે ખોટું છે. વિદેશી પક્ષીઓનું પાચનતંત્ર માણસ માટે બનાવેલા ખોરાકને પચાવી શકવા સક્ષમ નથી હોતું અને આપણો ખોરાક પણ તેઓને પોષણ આપી શકે એટલો પૌષ્ટિક નથી હોતો. તેઓ કુદરતનાં સંઘર્ષ સામે ટકી રહે એ રીતે જ ઘડાયેલા હોય છે અને તેઓની શિકાર કરવાની ક્ષમતા પણ એ રીતે જ કેળવાયેલી હોય છે. આપણે તેમને ખોરાક આપીને મૂળભૂત શિકાર પદ્ધતિને ગેરમાર્ગે દોરીએ છીએ જે આપણે ન કરવું જોઈએ અને કોઈ કરતું હોય તો પણ તેમને રોકવા જોઈએ. કોઈપણ પ્રકારના ખાદ્ય પ્રદાર્થો આપીને આવા પક્ષીઓને આપણે પાંગળાં બનાવી દઈએ છીએ અને જાણે અજાણે તેમની સાથે અન્યાય કરીએ છીએ, જે ન કરીને આપણે પક્ષીઓનાં વિશ્વને આવકારવું જોઈએ અને તેમને કુદરતી રીતે જ વિકસવા માટેનું વાતાવરણ પૂરું પાડવું જોઇએ. જેથી, આપણે પર્યાવરણ માટે કંઈક સારા પગલાં ભર્યાં ગણાશે. આ સિવાય, પ્લાસ્ટિક કે કોઈપણ જાતનાં માનવસર્જિત પદાર્થથી કુદરતી સ્રોતોને પ્રદૂષિત ન કરવા જોઈએ. કુદરતને આ રીતે આપણે હાથ આપીશું તો કુદરત ચોક્કસપણે આપણને કંઈક વિશેષ જ આપશે.
creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)

અન્ય સમાચારો પણ છે...