નીલે ગગન કે તલે:પતંગિયાંના પગ

મધુ રાય19 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

આપણી આસપાસના પ્રાણીજગતને આપણે રોજેરોજ જોતાં ન હોઈએ તો પણ આપણા જીવનના હિસ્સા તરીકે પ્રાણીઓ તેમ જ જીવજંતુઓ વિધવિધ રીતે પૃથ્વી ઉપર આપણું જીવન ટકાવવામાં અમૂલ્ય સહાય કરે છે. પરંતુ તેમના વિશે આપણે કેવળ વિસ્મય કે કદિક અહોભાવ સિવાય બીજું શું જાણીએ છીએ? જેમકે પતંગિયું જોઈને આપણને હંમેશાં આહ્લાદ આવે છે, તેની પાંખોનાં ચિત્તર, તેની ફડફડતી ઉડાન, મૂગામૂગા ફૂલોનો પરાગ ચાખવો, વગેરે. પણ આપણને ખબર નથી કે જેમ ચામાચીડિયાં તેમના કાનથી ‘જુએ’ છે, ને સાપ તેમની જીભથી ‘સૂંઘે’ છે, તેમ મોટા ભાગનાં પતંગિયાંની જીભ, યાને સ્વાદેન્દ્રિય તેમના પગમાં તેની હોય છે. તેમના પગના પાંચ ભાગ છે. તેમાં પગના તળિયે તેની સ્વાદેન્દ્રિય હોય છે. અને અલબત્ત તે પતંગિયાની આજીવિકા છે. આપણે જાણીએ છીએ કે પતંગિયું પહેલાં ઇયળ પ્રકારના કેટરપિલરનો ‘અવતાર’ આસપાસના છોડની સામગ્રી પર ખાઈને વિતાવે છે જે ખાઈખાઈને તેના જન્મના વજન કરતાં તે 1,000 ગણું કદાવર થઈ શકે છે. કેટલાક કેટરપિલર ગાજર, સેલરી અને પાર્સલી નામે સુંગધી પાનવાળી એક વિલાયતી વનસ્પતિના છોડના આખા પરિવારનો આહાર કરે છે. દુર્ભાગ્યે હવે લુપ્તપ્રાય થતા જતા રાજવી ઠાઠવાળા મોનાર્ક બટરફ્લાય (ડેનાસ પ્લેક્સિપસ)નું કેટરપિલર માત્ર મિલ્કવીડ નામે છોડ ખાય છે. જે હોય તે, પણ ખાતાં પહેલાં પતંગિયું પાંદડાના રસાયણોનું વિશ્લેષણ કરવા માટે તેના પગનો ઉપયોગ કરે છે. માદા પતંગિયાઓને ‘સ્વાદ’ આપવા માટે તે કેમોરિસેપ્ટર્સ ખાસ ઉપયોગી છે જો છોડ તેના લાર્વા માટે સુરક્ષિત હોય, તો તે લાર્વા ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા પછી તરત જ તેને ખાવાનું શરૂ કરશે. મોનાર્ક બટરફ્લાય સાવ લુપ્ત ન થઈ જાય તે માટે તેમના માટે જીવશાસ્ત્રીઓ તેમને ઉપકારક એવા મિલ્કવીડનું વાવેતર અને તેમને ઘાતક બીજા છોડોને નાબૂદ કરવા, મોનાર્ક અને તેમના પગ માટે તેમની ખાદ્ય વનસ્પતિ વધુ સુરક્ષિત બનાવવા બંને પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. માણસની જીભ ઉપર 8000 સ્વાદકણ હોય છે, પતંગિયાના પગના તળિયે માત્ર ૨૬. માણસના પગના પંજામાં ૨૬ હાડકાં હોય છે. માનવનો પગ દરરોજ સરેરાશ અડધો પાઇન્ટ યાને 1/4 ગેલન પરસેવો ઉત્પન્ન કરે છે. શરીરના અન્ય કોઈપણ ભાગ કરતાં વધુ તે બંને પગની થઈને લગભગ 250,000 પ્રસ્વેદગ્રન્થિઓ સાથે માણસના પગ ધમધોકાર પરસેવો ઉત્પન્ન કરતાં કારખાનાં છે. કેટલાક લોકોને હાઇપરહિડ્રોસિસ નામે વ્યાધિ હોય છે જેઓ તેથીય વધુ અતિશય પસીનાથી પીડાય છે. મોટા ભાગનો પરસેવો બાષ્પીભવનથી ખોવાઈ જાય છે. પરસેવો ત્વચાને જંતુઓથી બચાવે છે, શરીરને પાણી અને મીઠું બહાર કાઢવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે અને આપણને ઠંડક આપે છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો માને છે આપણા પગનાં તળિયાં 7,000 ચેતાકોષોથી ખચિત છે તેનું કારણ તે છે કે આપણા પૂર્વજોને દોડતી વખતે તેમના પગની પકડ વધારવામાં તે ચેતાકોષો મદદ કરતા હશે. તેથી થોડો પરસેવો થવા ઉપરાંત, પગમાં શેતાની ગલીપચી પણ હોય છે. ઇકોલોકેશન એટલે શારીરિક લક્ષણો અને સોનાર એટલે ‘સાઉન્ડ નેવિગેશન અને રેન્જિંગ’ના સંયોગથી અવાજ વડે ચામાચીડિયાને ‘જોવા’ની ક્ષમતા આપે છે. ચામાચીડિયાં તેના કંઠસ્થાનનો ઉપયોગ અલ્ટ્રાસોનિક તરંગો ઉત્પન્ન કરવા માટે કરે છે જે તેના મોં અથવા નાક દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે. કેટલાક ચામાચીડિયાં તેમની જીભના ડચકારા બોલાવીને ક્લિક્સ પણ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેના પડઘાથી સામેના શિકારનું કે પદાર્થનું અંતર માપી શકે છે. સાપ નસકોરાને બદલે, તેમના મોંના તાળવાથી સૂંઘે છે, જેને જેકોબસન્સ ઓરગન કહેવાય છે. અંગ તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ અંગ સાથે. સાપ તેમની જીભનો ઉપયોગ પર્યાવરણમાંથી ગંધ ઉપજાવતાં રસાયણો મેળવવા માટે કરે છે. પછી, સાપ તેની જીભને જેકબસનના અંગને સ્પર્શે છે, જે સાપના મગજને રસાયણોને ગંધ તરીકે પિછાણવામાં મદદ કરે છે. મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન નામનો નાકનો એક ટચુકડો ભાગ આપણી ઘ્રાણેન્દ્રિય છે, જેના વિશિષ્ટ ચેતાકોષોને સ્મેલ રિસેપ્ટર્સ કહેવાય છે. આ રીસેપ્ટર્સમાં વાળ જેવા તંતુઓ (સિલિયા) નસકોરાં મારફત હવામાં વિચરતા ગંધના અણુઓ આપણાં સિલિયાને ઉત્તેજિત કરે છે, અને નજીકના ચેતા તંતુઓમાં ઘ્રાણચેતા આવેગને ઉત્સર્ગિત કરે છે. અને ગેંડો? જગતનું લુપ્તપ્રાય થતું જતું રાજસી પ્રતિભાવાળું પ્રાણી રતાંધળું છે અને તે જે રીતે તેના ચહેરામાં આં જડાયેલી છે તે કારણે તેની આંખો નબળી છે. તે જાણે કે એમની ગંધશક્તિથી ભયનો અંદાજ લગાડી શકે છે, કોઈ વિચિત્ર ગંધ ‘જોતાં’ જ કે કશુંક અજુગતું સાંભળતાં જ તે વિકરાળ બની સામે ધસે છે. તેનું નાક આમ તો શોભા માટે છે. જય ધરતી!⬛madhu.thaker@gmail.com

અન્ય સમાચારો પણ છે...