• Gujarati News
  • Local
  • Gujarat
  • Rajkot
  • Taking One Crop At A Time In Agriculture Destroys The Fixed Nutrients Of The Soil, Reduces The Fertility, The Traditional Quality Of The Product Is Lost!

મોનોક્રોપિંગ ઇફેક્ટ:ખેતીમાં એકને એક પાક લેવાથી જમીનના નિયત પોષક તત્ત્વો નષ્ટ પામે છે, ફળદ્રુપતા ઘટે છે, ઉત્પાદનમાંથી પરંપરાગત ગુણવત્તા લુપ્ત થાય છે!

રાજકોટએક મહિનો પહેલાલેખક: ધીમંત જાની
  • કૉપી લિંક
પ્રતિકાત્મક તસવીર - Divya Bhaskar
પ્રતિકાત્મક તસવીર
  • સૌરાષ્ટ્રમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં મોનોક્રોપિંગનું પ્રમાણ 30 ટકા વધ્યું, એકને એક પાક ઉગાડવાથી છોડ કુપોષણથી પીડાતો હોવાથી પાકોમાં રોગનો ઉપદ્રવ પણ વધ્યો
  • રાજકોટ પંથકમાં 5 ટકા, સોરઠમાં 80 ટકા, અમરેલી-સાવરકુંડલામાં 30 ટકા જમીનમાં મોનોક્રોપિંગ

સામાન્ય રીતે ખેડૂતો દ્વારા મહદંશે એકને એક જમીનમાં એકને એક પાક લેવાની પદ્ધતિ કે જેને ખેતી ક્ષેત્રે મોનોક્રોપિંગ કહેવામાં આવે છે. છેલ્લા દશ વર્ષમાં આધુનિક સાધન-સામગ્રીને કારણે ખેતી ક્ષેત્રે ખૂબ જ ફેરફારો થયા છે, જે કૃષિ ક્ષેત્રે આવકારદાયક ગણાવાઇ રહ્યા છે, પરંતુ ત્યારે જ બીજી તરફ ખેતીમાં મોનોક્રોપિંગ(સતત એકને એક પાક ઉગાડવો)ના વધી રહેલા પ્રમાણને કારણે ખેતીની જમીનમાંથી પોષક તત્ત્વો નષ્ટ થવા, ખેતીની જમીનની આંતરિક ફળદ્રુપતા ઘટી જવાથી ખેતીનો છોડ કુપોષણથી પીડાતો હોવાથી પાકોમાં રોગનો ઉપદ્રવ વધવા સહિતની દ્વિધામાં વધારો થયો છે.

આ બાબતની અસર ક્યાંકને ક્યાંક પાકના ઉત્પાદન પર પડી રહી હોવાથી આ પ્રકારના પાકને લઇને એક તબક્કે લોકઆરોગ્ય પર લાંબાગાળે ખતરો સર્જાવાની ભીતિ કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ખેતીમાં કોઇ પણ પાક લેતી વખતે જમીનના મૂળભૂત નિયત પોષક તત્ત્વોનું હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. એગ્રોનોમિસ્ટ પ્રદીપ કાલરિયા જણાવે છે કે, સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં એકંદરે મોનોક્રોપિંગનું પ્રમાણ વધ્યું છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં અંદાજે 20 ટકા જમીન એવી છે કે, જ્યાં પાણીની સુવિધા ન હોવાથી ખેડૂતો માટે કપાસ એક માત્ર ઓપ્શન હોવાથી નાછૂટકે દરેક સિઝનમાં એકને એક કપાસનો પાક લેવો પડતો હોય છે. રાજકોટ જિલ્લામાં ગામડાંઓમાં ખેતીના પાણીની પ્રમાણમાં સારી સગવડ સહિતના કારણોએ એકંદરે મોનોક્રોપિંગનું પ્રમાણ પાંચ ટકા છે. જૂનાગઢ જિલ્લામાં ખેડૂતો વધારે મગફળીની ખેતી પ્રત્યે આકર્ષિત હોવાથી સોરઠમાં 80 ટકા મોનોક્રોપિંગ જોવા મળે છે.

જ્યારે અમરેલી અને સાવરકુંડલા પંથકમાં હવે છેવાડાના વિસ્તારોમાં ઇરિગેશન સુવિધા ઉપલબ્ધ બનતા મોનોક્રોપિંગનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. તે વિસ્તારમાં 30 ટકા એકને એક પાક લેવાઇ રહ્યો છે, તો 70 ટકા જમીનમાં મલ્ટિક્રોપિંગ એટલે અલગ અલગ પાક લેવામાં આવી રહ્યો છે. આ સિવાય જામનગર અને પોરબંદર જિલ્લામાં મોનોક્રોપિંગ સામે મલ્ટિક્રોપિંગનું પ્રમાણ ખાસ્સું છે. સામાન્ય રીતે ખેડૂતો વર્ષમાં ખરીફ, રવી અને સમર એમ ત્રણ સિઝનમાં પાક લેતા હોય છે.

ખરીફમાં ખાસ કરીને મગફળી, તલ, અડદ અને મગ, રવી (શિયાળુ) પાકમાં ધાણા, જીરું, મેથી, ચણા, લસણ અને ડુંગળી તેમજ સમર (ઉનાળુ) પાકમાં મગફળી, અડદ, મગ અને તલનો પાક લેવામાં આવતો હોય છે. ઘણા પ્રગતિશીલ ખેડૂતો ચોમાસું અને શિયાળુ પાક લીધા બાદ ઉનાળુ પાક નથી લેતા અને ઉનાળામાં જમીનને તપવા દે છે, જેથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે. જ્યારે જમીનમાં ત્રણેય સિઝન લેવામાં આવે ત્યારે એકંદરે જમીનની અંદરનું ફર્ટિલિટી સ્તર ઘટતું હોય છે.

એક્સપર્ટ
‘મોનોક્રોપિંગને કારણે જમીનમાંથી લાંબાગાળે ફળદ્રુપતા નષ્ટ થતી હોય છે’

કૃષિ યુનિવર્સિટીના કૃષિ વૈજ્ઞાનિક ડો.જી.વી.મારવિયાએ જણાવ્યું હતું કે, ખેતી પદ્ધતિમાં મોનોક્રોપિંગ એટલે કે, ખેડૂતો એકને એક પાક લેતા હોય ત્યારે જમીનમાં લાંબાગાળે જમીનમાં રહેલા ખેતીને ફાયદો કરનારા પોષક તત્ત્વો ઓછા થતા હોય છે. જમીનમાં ખેતી સંલગ્ન ફર્ટિલિટી સ્તર ઓછું થવાને કારણે એકંદરે પાકના વાવેતરને અસર થતી હોય છે.’

ખેતીમાં મોનોક્રોપિંગ વધવાનાં કારણો

  • ઓછી જમીન હોય, અલગ-અલગ સીઝનમાં પાકની ફેરબદલી કરી શકાય તેમ ન હોય.
  • ખેતરમાં પાણી-પિયતની સગવડ ન હોવી, નાછૂટકે એક જ પાક લેવો પડતો હોય.
  • ખેડૂતો ગાડરિયા પ્રવાહમાં તણાઇ, જમીનની ચકાસણી વગર જ ખેતી કરતા હોય.

5 વર્ષથી ફક્ત મગફળીનું વાવેતર, ખર્ચ વધ્યો, ઉત્પાદન ઘટ્યું!
હું છેલ્લા પાંચ વર્ષથી 20 વીઘામાં ચોમાસા અને ઉનાળામાં બન્ને સિઝનમાં મગફળીનું જ ઉત્પાદન લઉ છું. મોનોક્રોપિંગને કારણે જમીનની ગુણવત્તા ઘટી રહી હોવાનો અહેસાસ થઇ રહ્યો છે. 2018-2019માં વીઘે 35-40 કિલો બિયારણ અને ફુગનાશકના બે રાઉન્ડ વચ્ચે 35-40 મણ મગફળી આવતી હતી. દરમિયાન હાલ 2022માં 45 કિલો બિયારણ અને ફુગનાશકના છ-છ રાઉન્ડ મારવા છતાં પ્રતિ વીઘે માંડ મગફળીનું 25-27 મણનું વાવેતર થયું છે. મારી ધારણા મુજબ કપાસ સામે મગફળીના ઉત્પાદનમાં પ્રમાણમાં વધુ નફો મળતો હોવાથી તેમજ મગફળીની ફોતરી-કચરામાંથી બિયારણનો ખર્ચ નીકળી જતો હોવાથી છેલ્લા પાંચ વર્ષથી હું સતત મગફળીનું વાવેતર કરવા પ્રેરાયો છું. જોકે, આ વર્ષે કપાસનો ભાવ ખૂબ જ સારો મળી રહ્યો છે ત્યારે હું હવે આગામી સમયમાં સંભવિત: કપાસની વાવણી કરીશ. > ખેડૂત રૂપાભાઇ હડિયલ, ગામ મેરૂપર, તા.હળવદ

​​​​​​​અલગ-અલગ પાક લેવાથી ઉત્તમ ખેતી સાથે જમીનના તળ સારા રહે છે
હું છેલ્લા કેટલાક વર્ષથી મારી જમીનમાં અલગ અલગ પાકનું વાવેતર કરું છું. જેમ કે, ગત સાલ મગફળી વાવી હોય તો આ સાલ ત્યાં કપાસનું વાવેતર કરું છું. 20 વીઘા મારી પોતાની જમીન છે, 80 વીઘા ભાગમાં વાવું છં. સામાન્ય રીતે એકને એક પાક લેવાથી જમીનના પોષક તત્ત્વો નાશ પામતા હોય છે અને તેની અસર પાક પર પણ થતી હોય છે. ખાતરના વધુ ડોઝ દેવાને કારણે ફુગની સમસ્યા વધી જતી હોય છે. મોનોક્રોપિંગની સામે મલ્ટિક્રોપિંગ પદ્ધતિમાં ખેડૂત પદ્ધતિસર ખેતી કરે તો પ્રગતિશીલ ખેતી પણ થઇ શકે છે.
મલ્ટિક્રોપિંગ અંતર્ગત મગફળીમાં એક વીઘામાં વીસ કિલો દાણા નાખી તેમાં ઓછામાં ઓછી બારસો રૂપિયાની દવા દેવી પડે છે, ત્યારે એકંદરે ઉતારા 10 મણથી લઇ 25 મણ સુધીના આવતા હોય છે.
> ખેડૂત રમણીકભાઇ ગિણોયા, બામણગામ, તા.કાલાવડ

અન્ય સમાચારો પણ છે...