ચોમાસામાં વધતો સિઝનલ ઇફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર:સ્ત્રીઓમાં 45% અને પુરૂષોમાં 27% સિઝનલ બીમારી, ચિડીયાપણું, નિરાશા, પેટ અને પાચનની સમસ્યા વધુ જોવા મળે

રાજકોટ18 દિવસ પહેલા
પ્રતિકાત્મક તસવીર.

દરેક ઋતુ દરેક વ્યક્તિ માટે એક સમાન હોતી નથી. કોઈને શિયાળો, કોઈને ઉનાળો તો કોઈને ચોમાસાના દિવસો ગમે છે. જ્યારે કેટલાક લોકો માટે અમુક ઋતુઓ માનસિક તંગદિલી અને સમસ્યાઓ લઈને આવે છે. દર વર્ષે, અમુક સમયગાળામાં જ આવું કેમ થતું હશે તે એક વિચારવા જેવી બાબત છે. આ વિશે મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થિની કર્તવી ભટ્ટ અને ડૉ. ધારા આર. દોશી જણાવતા કહે છે કે ચોમાસામાં દરેક લોકોને રોમેન્ટિક વિચારો જ આવે એ જરૂરી નહીં પણ અમુક લોકોને ચિંતા અને ઉદાસી પણ જોવા મળે જે સીઝનલ ઇફેક્ટિવ ડિસઓર્ડરના લક્ષણો છે. 1174 લોકોના સર્વે આધારે સ્ત્રીઓમાં 45% અને પુરૂષોમાં 27% આ ડિસઓર્ડર જોવા મળ્યો છે. જેમાં ચિડીયાપણું, નિરાશા, પેટ અને પાચનની સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.

ઈફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર ડિપ્રેશનનો એક પ્રકાર
જેમ આપણે જાણીએ છીએ તેમ દરેક ઋતુની સાથે વાતાવરણમાં ઘણા પરિવર્તનો આવતા હોય છે. પરંતુ ઋતુની સાથે ઘણી વખત લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં પણ પરિવર્તન આવે છે. ઘણી વખત આપણે જોતા હોઈએ છીએ કે, કેટલીક વ્યક્તિ અમુક સિઝનમાં અલગ પ્રકારનું વર્તન કરે છે અથવા તો તેનું સ્વાસ્થ્ય દર વર્ષે અમુક સમયમાં બગડી જાય છે. આવા લક્ષણોને સિઝનલ ઈફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર (SAD) કહેવાય છે. એ ડિપ્રેશનનો એક પ્રકાર છે, જેનો સીધો સંબંધ ઋતુગત પરિવર્તન સાથે છે. જેની અસર કેટલીક ઋતુઓના સમયગાળામાં રહે છે અને પછી જાતે જ દૂર થઈ જાય છે. SADના લક્ષણો મોટેભાગે શિયાળા અને ચોમાસામાં જોવા મળે છે. આ સિવાય ઘણી વખત ઉનાળામાં પણ જોવા મળી શકે છે.

1174 લોકોના સર્વેના આધારે

  • સિઝનલ બીમારી સ્ત્રીઓમાં 45% અને પુરુષોમાં 27.10% જોવા મળે છે
  • સિઝનના ફેરફાર સાથે ઊંઘ અને થાકની સમસ્યા સ્ત્રીઓમાં 21% અને પુરુષોમાં 14.20 % જોવા મળતી હોય છે
  • સિઝન સાથે રસમાં ફેરફાર અને ઉદાસીનતા 24% સ્ત્રીઓમાં અને 16.20% પુરુષોમાં જોવા મળે છે
  • 27% સ્ત્રીઓમાં અને 13% પુરુષોમાં સિઝન ફેરફાર સાથે ચીડિયાપણું અને નિરાશા જોવા મળે છે
  • ચોમાસાની સિઝનમાં 36% સ્ત્રીઓને અને 11% પુરુષોને પેટ અને પાચનની સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે
  • SAD પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં વધારે જોવા મળે છે અને યુવાન અવસ્થા માં તેનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે.

લક્ષણો

  • વધારે પડતી ઊંઘ કરવી
  • ઊંઘ કર્યા પછી પણ સુસ્તી લાગવી
  • સતત થાકનો અનુભવ થવો
  • વજનમાં વધારો થવો
  • કાર્યમાં રસનો અભાવ વર્તાય
  • ઉદાસીનતાનો અનુભવ થવો
  • ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી
  • કાર્બોહાઈડ્રેટવાળા ખોરાકની સતત ઈચ્છા થવી
  • ચીડિયાપણું વધે
  • નિરાશાનો અનુભવ

કારણો
SADનું કોઈ મુખ્ય કારણ કહી શકાય તેમ નથી, છતાં કેટલાક અભ્યાસો પરથી અમુક કારણો જવાબદાર ગણાવ્યા છે|
1.
જૈવિક સાયકલ: ચોમાસા અને શિયાળામાં સૂર્યપ્રકાશનું સ્તર ઘટી જાય છે, પરિણામે શિયાળાની અને ચોમાસાની શરૂઆત SADનું કારણ બની શકે છે . સૂર્યપ્રકાશમાં થતો ઘટાડો ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે.
2. સેરેટોનીનમાં ઘટાડો: આ એક મગજનું રસાયણ (ન્યુરોટ્રાન્સમીટર) છે, જે મૂડને અસર કરે છે, તે SADમાં ભૂમિકા ભજવે છે . સૂર્યપ્રકાશમાં ઘટાડો થવાથી સેરોટોનિનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે જે ડિપ્રેશનનું કારણ બને છે.
3. મેલાટોનિનનું સ્તર: વાતાવરણમાં થતાં ફેરફાર શરીરના મેલાટોનિનના સ્તરને અસ્થિર કરી શકે છે, જે ઊંઘને અસર કરે છે અને મૂડ પરિવર્તન પણ લાવી શકે છે.
4. આ ઉપરાંત પારિવારિક વાતાવરણ પણ ઘણી વખત કારણભૂત બને છે. પરિવારના કોઈ સભ્યને SAD અથવા ડિપ્રેશન જેવી કોઈ સમસ્યા હોય તો અન્યને પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
5. વિટામિન D સેરેટોનીનને બેલેન્સ કરે છે, જ્યારે વિટામિન D નથી મળતું ત્યારે પણ SADની સમસ્યા થઈ શકે છે.

SADની યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય સારવાર જરૂરી છે
SADની યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય સારવાર જરૂરી છે નહીં તો એ વધારે લક્ષણો તરફ પણ લઈ જાય છે જેમ કે, સામાજિક સમાયોજનમાં અસફળતા, વ્યસન તરફ દોરાવવું, કાર્યમાં સતત અસફળતા, અન્ય માનસિક વિકૃતિઓ તરફ દોરાવું જેમ કે, ચિંતા, વિકૃતિ ભય, ખાવાની વિકૃતિ અને આત્મઘાતી વર્તન અને વાણીનો સમાવેશ થાય છે.

ઉપચાર
SADના લક્ષણો કેટલીક ઋતુમાં જ વધારે જોવા મળે છે. ત્યારબાદ તે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. આથી તેનું નિવારણ થઈ ગયું તેવું ન માની બેસવું જોઈએ. તેના લક્ષણો ઘટાડવા માટે યોગ્ય અને અનુભવી નિષ્ણાતની મદદ લેવી જોઈએ.

અન્ય સમાચારો પણ છે...