પૃથ્વીનો ભેદભરમ:'જુરાસિક પાર્ક’ને ભૂલી જાઓ, ડાઇનોસોરનો શિકાર કરીને પેટ ભરતાં પ્રાણીઓ મળી આવ્યાં! ભલભલા ડાઇનોસોર એનાથી ડરીને ભાગી છૂટતા

2 મહિનો પહેલા

‘જુરાસિક પાર્ક’ સિરીઝની નવી ફિલ્મ ‘જુરાસિક વર્લ્ડ ડોમિનિયન’ વિશ્વભરનાં થિયેટરોમાં રિલીઝ થઈ ચૂકી છે. મસમોટી ઇમારતોની સાઇઝના અને જેમની ત્રાડથી ચારેય દિશાઓ ધ્રૂજી ઊઠે, જેમના પગરવથી ધરતીકંપ સર્જાય એવાં વિકરાળ ડાઇનોસોર નામના પ્રાણીઓ આજથી લાખો વર્ષો પહેલાં આપણી જ પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવતાં હતાં. પૃથ્વીના ઇતિહાસનું સૌથી ખૂનખાર પ્રાણી (અફ કોર્સ, માણસને બાદ કરતાં!) આજે પણ લોકોને રોમાંચિત કરી મૂકે છે, પરંતુ હવે એ રોમાંચમાં અનેકગણો વધારો કરી દે એવા ન્યૂઝ આવ્યા છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે આ પૃથ્વી પર ડાઇનોસોરનો પણ શિકાર કરતાં પ્રાણીઓ અસ્તિત્વ ધરાવતાં હતાં. યસ, તમે સાચું જ વાંચ્યું છે. એના આગમનથી ભલભલા ડાઇનોસોર પણ પોતાની હડિમદસ્તા જેવી પૂંછળી પૂંઠમાં દબાવીને હડી કાઢતા, એવાં પ્રાણીઓના નક્કર અવશેષો મળ્યા છે. એટલું જ નહીં, એમનાં હાડપિંજરોના ‘પેટ’માંથી ડાઇનોસોરનાં હાડકાં પણ મળી આવ્યાં છે!

કોણ છે આ જીવ અને કેવું દેખાતું હતું?
આ સુપરવિલન જેવા પ્રાણીનું નામ છે ‘રેપેનોમામસ’ (Repenomamus). તેમની ફેવરિટ ‘ડિશ’ હતા ડાઇનોસોર. પ્રાણીશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ જોઇએ તો આ રેપેનોમામસ 12થી 13 કરોડ વર્ષ પહેલાં આપણી પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવતાં હતાં. અત્યારના ઉત્તર-પૂર્વ ચીનના સમૃદ્ધ વિસ્તારમાં એક સમયે આ પ્રાણીઓનાં ધાડેધાડાં જોવા મળતાં હતાં. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ પ્રાણી યાને કે રેપેનોમામસનું કદ માંડ ત્રણથી ચાર ફૂટ જેટલું જ હતું. એ સમયે અસ્તિત્વ ધરાવતાં પાંખોવાળાં અનેક ડાયનોસોર કરતાં તે મોટી સાઇઝનું હતું. ‘છોટા પેકેટ બડા ધમાકા’ની સ્ટાઇલમાં આ પ્રાણી નાની સાઇઝના ડાઇનોસોરને પોતાનો કોળિયો બનાવી લેતાં હતાં. એટલું જ નહીં, મોટા ડાઇનોસોરનાં બચ્ચાં પણ જો એની નજરે આવી જાય તો એને ઓહિયા કરી જવામાં એ વાર નહોતાં લગાડતાં. ડાઇનોસોર અત્યારની ગરોળી કે મગરમચ્છની જેમ સરિસૃપ વર્ગનું પ્રાણી હતું. જ્યારે આ ‘ડાઇનોસોર-ખાઉ’ રેપેનોમામસ સસ્તન વર્ગનું પ્રાણી હતું. એટલે કે એ ઇંડાં મૂકવાને બદલે બચ્ચાંને જન્મ આપતું.

આ જીવના અસ્તિત્વ વિશે ક્યારે જાણ થઇ?
ડાઇનોસોર જેવાં લાખો વર્ષો પહેલાં લુપ્ત થઈ ચૂકેલાં પ્રાણીઓનાં અશ્મિઓનો અભ્યાસ કરતાં સંશોધકોને ‘પેલિએન્ટોલોજિસ્ટ’ (Palaeontologist) કહે છે. આવા જ એક સંશોધક નામે યોમિંગ હુ 2005ના વર્ષમાં રેપેનોમામસના હાડપિંજરનું એનાલિસિસ કરી રહ્યા હતા. તેમના આશ્ચર્ય વચ્ચે એ હાડપિંજરના આંતરડાના ભાગેથી સેરોપ્સિયન ડાઇનાસોર પિટ્ટેકોસોરસના અવશેષો મળી આવ્યા. જે રીતે નાના ડાઇનાસોરનાં હાડકાં તૂટેલાં હતાં, એના આધારે સંશોધકો એ તારણ પર આવ્યા કે રેપેનોમામસ આ ડાઇનોસોરને ગળી ગયું હતું ને એના શરીર અને હાડકાંના ચૂરેચૂરા બોલાવી નાખ્યા હતા.

આ પ્રાણી ડાઇનોસોરને કેવી રીતે પોતાનો શિકાર બનાવતું?
પેલિએન્ટોલોજિસ્ટ્સ નિકોલસ લોંગરિચ અને માઇકલ રાયે કેટલાક અવશેષોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું, જેમાં ડાઇનાસોરનાં અંગ અને પાંસળીના ટુકડાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ અભ્યાસમાં ડાઇનોસરના શરીર પર આ રેપેનોમામસ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ટૂથમાર્ક્સ જોવામાં આવ્યા હતા. આ ટૂથમાર્ક્સ એ વાતની સાબિતી છે કે આ પ્રાણી ડાઇનોસોરનો શિકાર કરતું હતું. અભ્યાસમાં એ પણ જાણવા મળ્યું કે રેપેનોમામસ એ બેબી ડાઇનોસોરને પોતાનો શિકાર બનાવતાં હતાં ને એનો ભોજન તરીકે ઉપયોગ કરતાં હતાં. જોકે અમુક અભ્યાસમાં એવું પણ બહાર આવ્યું છે કે રેપેનોમામસ મૃત ડાઇનોસોરનો ભોજન તરીકે ઉપયોગ કરતાં હતાં.

આ જીવનો અંત ક્યારે થયો?
આ જીવનું અસ્તિત્વ ક્યારે આ પૃથ્વી પરથી ખતમ થઈ ગયું એ અંગે કોઈ સચોટ માહિતી તો નથી, પણ એવું અનુમાન લગાવી શકાય કે જ્યારે પૃથ્વી પર વિકરાળ ઉલ્કા ત્રાટકી ને ડાઇનોસોરના અસ્તિત્વનો અંત આવ્યો, ત્યારે તેમની સાથે આ જીવની પ્રજાતિનો પણ અંત આવ્યો. એવું પણ બની શકે કે, પૃથ્વી પરથી ડાઇનોસોરનો અંત થતાં તેમનો ખોરાકનો સ્રોત જ છીનવાઈ ગયો ને ખોરાક ન મળતાં તેમની પ્રજાતિ પણ ધીમે-ધીમે લુપ્ત થવા લાગી.

અચાનક શા માટે ચર્ચામાં આવ્યું રેપેનોમામસ?
સ્ટીવ બ્રુસેટ નામના અમેરિકન પેલિએન્ટોલોજિસ્ટે ડાઇનોસોર પર એક રસપ્રદ પુસ્તક લખ્યું છે. ગયા અઠવાડિયે જ પ્રકાશિત થયેલા આ પુસ્તકનું નામ છે, ‘ધ રાઇઝ એન્ડ રેઇન ઑફ ધ મેમલ્સઃ અ ન્યૂ હિસ્ટ્રી, ફ્રોમ ધ શૅડો ઑફ ધ ડાઇનોસોર્સ ટુ અસ’. ચાર વર્ષ પહેલાં એમણે ‘ધ રાઇઝ એન્ડ ધ ફોલ ઑફ ધ ડાઇનોસોર્સ’ નામનું પુસ્તક પણ લખ્યું હતું. પોતાના નવા પુસ્તકમાં તેમણે ડાઇનોસોર-ખાઉ રેપેનોમામસ વિશે પણ માંડીને વાત કરી છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ સ્ટિવ બ્રુસેટ લેટેસ્ટ રિલીઝ ‘જુરાસિક વર્લ્ડઃ ડોમિનિયન’ ફિલ્મના પેલિએન્ટોલોજી એડવાઇઝર (‘ડાઇનોસોર એક્સપર્ટ’!) પણ છે.