• Gujarati News
  • Lifestyle
  • Even After 25 Years, Life Is In Danger If Dog Bites, 72 Hours Golden Hours Started To Save

હડકવા 4500 વર્ષથી જીવ લઈ રહ્યું છે:મેડિકલ સાયન્સ આજ સુધી ઈલાજ શોધી શક્યું નથી, કૂતરાના કરડવાથી 25 વર્ષ પછી પણ મોત

2 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

આ વર્ષે જુલાઈમાં લખનૌમાં પિટબુલ ડોગે પોતાની વૃદ્ધ ઓનરને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધી. આખા દેશમાં આ ઘટનાની ચર્ચા થઈ રહી છે. આ ઉપરાંત ગયા અઠવાડિયે ગાઝિયાબાદમાં પિટબુલે એક બાળક પર હુમલો કર્યો, જેના કારણે તેના મોઢા પર 200 જેટલા ટાંકા લગાવવા પડ્યા હતા. આ સિવાય પનવેલમાં ડિલીવરી બોયના પ્રાઈવેટ પાર્ટ પર જર્મન શેફર્ડ નસ્લનો ડોગ હુમલો કરતો વીડિયો વાઈરલ થયો હતો. આ બધી ઘટનાઓની વચ્ચે કેરળમાં કોઝિકોડમાં એક આવારા કૂતરાએ બાળકને લોહીલુહાણ કરી મૂક્યું.

આ ઘટનાઓની ચર્ચા આજે અહીં એટલા માટે કરવામાં આવી રહી છે કારણ કે, સોસાયટીમાં કૂતરા-બિલાડીઓ પાળવાનો ક્રેઝ તો વધી જ રહ્યો છે પણ તેની સાથે જ લોકોમાં બેદરકારી અને અસંવેદનશીલતા વધી રહી છે. આ બેદરકારી તમને કઈ ગંભીર બીમારી તરફ ધકેલી શકે છે, તેનું આપણે અનુમાન પણ લગાવી શકતા નથી. આ જીવલેણ બીમારીનું નામ હડકવા છે, જેનો વાઈરસ વિશ્વભરમાં દર 10 મિનિટમાં એક વ્યક્તિનો જીવ લે છે. જો કૂતરો કે બિલાડી કરડી જાય અને તેને અવગણવામાં આવે તો તે આપણા માટે મોતનો સંદેશ સાબિત થઈ શકે છે. વિશ્વ કેટલી હદ સુધી હડકવાના શિકંજામાં ફસાયેલ છે, તેની સાક્ષી આ આંકડાઓ આપી રહ્યા છે.

સાડા ચાર હજાર વર્ષથી વિશ્વને આ બીમારી વિશે ખ્યાલ છે પણ મેડિકલ સાયન્સ આજ સુધી તેનો ઈલાજ શોધી શક્યા નથી. એઇડ્સની જેમ હડકવા પણ અસાધ્ય છે.આ બીમારીના ભયનો અંદાજ એ રીતે પણ લગાવી શકાય છે કે, અમેરિકા જેવો વિકસિત દેશ પણ તેનાથી બચવા માટે દર વર્ષે અબજો રૂપિયા ખર્ચે છે. એન્ટાર્કટિકા સિવાય પૃથ્વીના દરેક ભાગમાં હડકવાના વાઈરસ હાજર છે. આ વાઈરસે ભારતમાં પણ ભરડો લીધો છે અને દરરોજ મોટી સંખ્યામાં લોકો હડકવાનો શિકાર બની રહ્યા છે.

આ વાઈરસની એક ફેમિલી છે- લિસાવાઈરસ. આ પરિવારમાં 12 પ્રકારના વાઈરસ છે, જે હડકવાનું કારણ બને છે. કોરોના અને એઇડ્સ જેવા બીમારીની જેમ આ બીમારી પણ જંગલમાંથી ઉદ્ભવ્યો, પ્રાણીઓને લાગ્યો અને તેમાંથી માણસો સુધી પહોંચ્યો. હોશિયાર માણસ માટે કહેવત છે કે, સાપ કરડે તો પાણી પણ ન માગે, પરંતુ હડકવાના વાઈરસથી સંક્રમિત કૂતરો કે બિલાડી કોઈને કરડે અને તેની તુરંત સારવાર ન થાય તો દર્દી ખરેખર પાણી માગતો નથી.

વાઈરસથી પ્રભાવિત થયા પછી, તે પાણીથી ડરવા લાગે છે. જો કે, અસાધ્ય હોવા છતાં તે મનુષ્યોથી દૂર થઈ શકે છે. વિશ્વના ઘણા દેશોની સાથે ગોવાએ પણ હડકવા મુક્ત બનવાનો માર્ગ બતાવ્યો છે, જેનાથી પાલતુ પ્રાણીઓના કારણે થતા ઝઘડાનો અંત આવી શકે છે. તે પહેલા આપણે સમજીએ કે હડકવા શું છે? અને તેનાથી બચવું કેમ જરૂરી છે?

પાલતુ પ્રાણીઓ વિશે વાત કરીએ તો સૌથી પહેલા આપણે જાણીએ કે, એવા કયા લક્ષણો છે જે ઓળખી શકે છે કે પાલતુને હડકવા છે કે નહીં.

વાઈરસ કેવી રીતે અસર કરે છે?
હડકવા વાઈરસ ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીની લાળમાં રહે છે. જ્યારે પ્રાણી કોઈને કરડે છે ત્યારે આ વાઈરસ ઘા દ્વારા શરીરમાં પહોંચે છે. તે સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ પર હુમલો કરે છે. ત્યારબાદ તેના દ્વારા તે મગજ અને કરોડરજ્જુ સુધી પહોંચે છે. તે દરમિયાન 3 થી 12 અઠવાડિયા પસાર થાય છે.

કેટલીકવાર તે એક વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લે છે. તેને ‘ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ’ કહેવામાં આવે છે. આ સમય દરમિયાન કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી. કેટલા દિવસોમાં લક્ષણો દેખાશે તે વાયરલ લોડ, ઘાની જગ્યા જેવી બાબતો પર આધાર રાખે છે. આ વાઈરસ મગજમાં પહોંચતાની સાથે જ ઝડપથી વધવા લાગે છે. ત્યારબાદ દર્દીની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થાય છે. તેને લકવો થઈ શકે છે, તે કોમામાં જઈ શકે છે અને અંતે તેનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. હડકવાના કારણે કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાનો જીવ ન ગુમાવે, તેથી તેનામાં રહેલા ચેપના લક્ષણોને સમયસર ઓળખવા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

25 વર્ષ પછી પણ વાઈરસ પાછો આવી શકે
હડકવા એટલો ઘાતક છે કે, જો તેની તાત્કાલિક સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે પછી પણ તેની અસર દર્શાવે છે. જે લોકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ સારી હોય છે, તેમાં હડકવાની અસર તરત જ દેખાતી નથી, પરંતુ 25 વર્ષ પછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડતાં જ તે વાઈરસ પાછો આવી શકે છે અને તમને મૃત્યુ તરફ દોરી શકે છે. આવું જ એક ઉદાહરણ વર્ષ 2009માં ગોવામાં એક દર્દીમાં જોવા મળ્યું હતું.

હડકવા વાઈરસ કોના પર હુમલો કરે છે?
આ વાઈરસ મેમલ્સ એટલે કે સસ્તન પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે. સસ્તન પ્રાણીઓ એટલે કે માણસો, કૂતરાં, બિલાડીઓ, વાંદરાઓ, ચામાચીડિયાં, ઘોડાઓ, તે બધા જીવો, જેમાં મેમરી ગ્રંથિ જોવા મળે છે. જેમના બાળકો માતાનું દૂધ પીને મોટા થાય છે. આમાં જંગલી પ્રાણીઓની સાથે પાળેલા પ્રાણીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

હમેશા આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો જેથી તમારો પ્રિય કૂતરો કે બિલાડી હડકવાના વાઈરસનો શિકાર ન બને.

વાઈરસની અસર માત્ર સસ્તન પ્રાણીઓ પર, પરંતુ વ્હેલ શા માટે બચી ગઈ?
મનુષ્ય સહિત તમામ સસ્તન પ્રાણીઓનું લોહી ગરમ છે. યુએસ ફેડરલ એજન્સી 'સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન' મુજબ હડકવા માત્ર ગરમ લોહીવાળા સસ્તન પ્રાણીઓને જ ચેપ લગાવી શકે છે. સાપ, માછલી અને પક્ષીઓ જેવા ઠંડા લોહીવાળા જીવો આ વાઈરસથી પ્રભાવિત થતા નથી. જો કે, સમુદ્રનું સૌથી મોટું પ્રાણી વ્હેલ માછલી પણ સસ્તન પ્રાણી છે અને તે આજ સુધી ક્યારેય હડકવાનો શિકાર બની નથી.

હવે તમે વિચારતા હશો કે, આવું કેમ થયું? વાસ્તવમાં, વ્હેલ ચોક્કસપણે માછલી છે અને તેનું લોહી અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ ગરમ પણ છે પરંતુ જ્યા સુધી તેને કોઈ સંક્રમિત પ્રાણી ન કરડે ત્યા સુધી તેને હડકવા થશે નહી. સમુદ્રમાં આવું બનવું ખૂબ જ દુર્લભ છે. હા, 1980માં નોર્વે નજીક એક સીલમાં હડકવાના વાઈરસ મળી આવ્યા હતા. હડકવાથી પીડિત પ્રાણીઓ માટે વ્હેલ સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે, પરંતુ રખડતા કૂતરાઓ કે જે આ રોગને માનવીઓમાં સૌથી વધુ ફેલાવે છે તેમની સંખ્યા કરોડોમાં છે.

72 કલાકમાં હડકવા વિરોધી ઈન્જેક્શન ખૂબ જ જરૂરી છે, નહીં તો દવાની અસર નહીં થાય જો તમને કોઈ અજાણ્યા કે જંગલી પ્રાણી દ્વારા કરડવામાં આવ્યા હોય કે ખંજવાળ આવતી હોય તો ડૉક્ટરને ચોક્કસ બતાવો. જો તમારા પાલતુ કૂતરા અથવા બિલાડીને હડકવા વિરોધી રસી આપવામાં આવી નથી અને તે કરડે છે તો પણ ડૉક્ટરને મળો. 72 કલાકની અંદર હડકવા વિરોધી ઈન્જેક્શન લગાવો. જો તમે વધારે મોડું કરશો તો દવા અસર કરશે નહી. ડૉકટરો પહેલા માનવીઓ અથવા ઘોડાઓમાંથી મેળવેલા હડકવાના એન્ટિબોડીઝ 'રેબીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબલિન'નો ડોઝ આપે છે, ત્યારબાદ હડકવા વિરોધી રસીનો 4 અઠવાડિયાનો કોર્સ આપવામાં આવે છે. જેમાં 5 ડોઝ છે. તેનો પહેલો ડોઝ 'રેબીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન' પછી જ આપવામાં આવે છે. બાકીના ડોઝ 3જી, 7મી, 14મી અને 28મી તારીખે આપવામાં આવે છે. હડકવાની રસીની વાત કરીએ તો એ પણ જાણી લો કે, દુનિયા માટે પહેલી રસી સુધી પહોંચવાની સફર કેવી હતી?

અગાઉ 14 ઈન્જેક્શનનો કોર્સ હવે 5 થઈ ગયો છતાં બેદરકારી ચાલુ
થોડા વર્ષો પહેલા સુધી હડકવાથી બચવા માટે રસીના 14 થી 16 ડોઝ આપવામાં આવતા હતા. દર્દીઓ માટે આટલા બધા ઇન્જેક્શન લેવાનું ખૂબ જ પીડાદાયક હતું. પાછળથી વિકસિત થયેલી રસી માત્ર વધુ પડતી સલામત જ નથી, પરંતુ તેમાં ડોઝની સંખ્યા હવે 5 જ છે. જો કે, ઘણા લોકો કોર્સ પૂરો કરતા નથી અને માત્ર 3 ડોઝ લે છે. કેટલીકવાર લોકોને સાચી માહિતી પણ મળતી નથી. બીજી તરફ, આજે પણ લોકો કૂતરા કરડવાથી થતા ઘા પર લાલ મરચું, ગાયનું છાણ, કોફી પાવડર જેવી વસ્તુઓ લગાવે છે. આ વસ્તુઓ માત્ર હડકવા સામે રક્ષણ નહીં આપે, પરંતુ ચોક્કસપણે ઘાને વધુ ઘાતક બનાવી શકે છે. તેથી, આમ કરવાથી બચવું જોઈએ.

જો કૂતરો અથવા અન્ય કોઈ પ્રાણી કરડે છે, તો ઘા સાફ કરવા માટે આ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરો.

કૂતરું કરડે પછી આ સૌથી મહત્વની બાબત છે, જે જાણવી જરૂરી છે
કૂતરા, બિલાડી, વાનર અથવા અન્ય કોઈ પ્રાણી કે જેણે તમને 10 દિવસ સુધી ડંખ માર્યો હોય તેના પર નજર રાખો.જો તે બીમાર દેખાય અથવા થોડા દિવસોમાં મૃત્યુ પામે, તો તરત જ તમારા ડૉક્ટરને જણાવો.જો તેમાં હડકવાના ચિહ્નો દેખાય તો તેને આરોગ્ય વિભાગને તપાસ માટે સોંપો.

વાઈરસ આંખો, નાક, મોંમાંથી પણ જઈ શકે છે
હડકવા વાયરસ પ્રાણીના કરડવાના ઘા, પહેલેથી જ કપાયેલી ત્વચા અને નાક, મોં અને આંખની અંદરની પટલ (મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન) દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે.તે જરૂરી નથી કે ઘા ઊંડો હોવો જોઈએ.ખૂબ જ સહેજ ખંજવાળ પણ વાયરસને શરીરમાં પ્રસારિત કરી શકે છે. આવા નાના સ્ક્રેચેસને સામાન્ય રીતે અવગણવામાં આવે છે.આ વાયરસને ફેલાવવાની તક આપે છે.જો ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીની લાળ તમારા જૂના ઘા, ખંજવાળ અથવા મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન સાથે સીધા સંપર્કમાં આવે છે, તો તેમાં હાજર વાયરસ પણ ચેપ લાવી શકે છે. આ વાઈરસને શરીરની અંદર જતા રોકવા માટે આ ટિપ્સ વાંચો અને હડકવાથી દૂર રહો.

એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં હડકવાનું કેટલું જોખમ છે
હડકવાના વાયરસ હવા દ્વારા પણ ફેલાય છે.જો હવામાં લાળના નાના ટીપાં તરતા હોય, જેમાં વાયરસ હોય, તો તે શ્વાસમાં લઈ શકે છે અને ચેપ લાવી શકે છે.જો કે, ડબ્લ્યુએચઓ અનુસાર, આ ખૂબ જ ભાગ્યે જ થાય છે.હડકવા વ્યક્તિથી વ્યક્તિમાં પણ ફેલાય છે, પરંતુ આવો કિસ્સો જોવા મળ્યો નથી. જો તમને કોઈ કૂતરો કરડ્યો હોય તો હડકવાથી બચવા શું કરવું જોઈએ, નિષ્ણાતો જણાવી રહ્યા છે...

સંક્રમિત થયા પહેલા અને પછીની દવાઓ
જો ક્યાય ફરવા જઈ રહ્યા હોવ કે પછી પશુઓ માટે કામ કરી રહ્યા હો તો હડકવા સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ‘પ્રી-એક્સપોઝર પ્રોફીલેક્સિસ’ (PrEP) દવાઓ લેવી જોઈએ. તેની 2 ડોઝ 3 વર્ષ સુધી હડકવા સામે રક્ષણ આપે છે. ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીના કરડવા પર ‘પોસ્ટ એક્સપોઝર પ્રોફીલેક્સિસ’ (PEP) એ એકમાત્ર ડોઝ છે, જે વાઈરસને હુમલો કરતા અટકાવે છે.

તે જાણી લો કે, અમેરિકાના હડકવાના સૌથી વધુ કેસ કૂતરાઓ કરડવાથી નહી પણ ચામાચીડિયાના કારણે આવ્યા છે..

ચામાચીડિયા સામે રક્ષણ મેળવો
વર્ષ 2017માં બેંગ્લોરમાં નેશનલ સેન્ટર ફોર બાયોલોજિકલ સાયન્સ અને NIMHANSના સંશોધકોએ નાગાલેન્ડના છ ગામોમાં સંશોધન કર્યું હતું, જેમાં પહેલીવાર એવું જાણવા મળ્યું હતું કે, ભારતીય ચામાચીડિયામાં હડકવાના વાઈરસ છે. વર્ષ 1970ના દાયકામાં નાગાલેન્ડના આ ગામો અચાનક હડકવાથી પ્રભાવિત થયા હતા. જે બાદ લોકો ગામ છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા. ભારતમાં ગોવા અને વિશ્વમાં અમેરિકામાં જ નહીં, અન્ય ઘણા દેશો અને સ્થળો છે જ્યાંથી હડકવા નાબૂદ કરવામાં આવ્યો છે.

18મી સદીમાં જર્મની, ફ્રાન્સમાં કૂતરાઓને મારવા માટે કાયદો બન્યો હતો, હવે અમેરિકાથી લઈને ગોવા સુધી તેનું ઉદાહરણ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યુ છે
કેરળમાં કૂતરા કરડવાના વધતા જતા મામલાઓને જોઈને ત્યાંની સરકાર હવે કૂતરાઓને મારવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી લેવાની તૈયારી કરી રહી છે પરંતુ, તે યોગ્ય ઉકેલ નથી. 18મી સદીમાં જર્મની, ફ્રાન્સ, સ્પેન જેવા ઘણા દેશોમાં કૂતરાઓને ખતમ કરવા માટે કાયદા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી હડકવાના જોખમને પણ ઘટાડી શકાય. વર્ષ 2013માં, ગોવામાં 'મિશન રેબીઝ' શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને કૂતરાઓના રસીકરણ માટે અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. હવે તેની અસર આપણી સામે છે, 4 વર્ષથી ગોવામાં હડકવાનો એક પણ કેસ નોંધાયો નથી. જો ગોવા તે કરી શકે છે, તો આવા મોડલને આખા દેશમાં કેમ અપનાવી ન શકાય?