મુઘલોને ખદેડનાર સેનાપતિ લચિત બરફુકન મોદી-શાહના હીરો:જીતનો હુક્કો પી રહ્યો હતો મુઘલ કમાન્ડર, ત્રણ તરફથી ઘેરીને મારી ગોળી

10 દિવસ પહેલાલેખક: શિવાંકર દ્વિવેદી

1663ની વાત છે. અહોમ રાજા જયધ્વજ મુઘલો દ્વારા ખરાબ રીતે પરાજિત થયો હતો. એક લાખ રૂપિયા, 82 હાથી, 675 બંદૂક અને 1 હજાર જહાજો યુદ્ધના વળતર તરીકે આપવા પડ્યા. રાજા જયધ્વજને પણ તેની એકમાત્ર પુત્રી અને ભત્રીજીને મુઘલ હેરમમાં મોકલવી પડી હતી. એ સમયે ઔરંગઝેબનું શાસન હતું. આ હાર અને અપમાનથી દુઃખી થઈને જયધ્વજ મૃત્યુને ભેટી પડ્યો.

આ ઘટનાને 8 વર્ષ પણ પૂરાં થયાં નથી. અહોમ યોદ્ધાઓએ મુઘલોની વિશાળ સેનાને હરાવીને બદલો લીધો. આ અહોમ સેનાનો સેનાપતિ લચિત બરફુકન હતો. આજે 24 નવેમ્બરે લચિતની 400મી જન્મજયંતી છે. આસામ સરકાર દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ખાતે 'લચિત દિવસ'ની ઉજવણી કરી રહી છે, જેમાં ગૃહમંત્રી અમિત શાહથી લઈને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સુધીની દરેક વ્યક્તિ હાજરી આપશે.

ભાસ્કર એક્સ્પ્લેનરમાં અમે લચિત બરફુકન અને મુઘલો સાથેના તેમના યુદ્ધની આખી કહાની કહી રહ્યા છીએ…

લચિતના પિતા 4 રૂપિયા માટે બંધુઆ મજૂર હતા

મોમાઈ તામુલી બોરબારુઆને રૂ.4ની લોન ચૂકવવા માટે બંધુઆ મજૂર બનવું પડ્યું. પાછળથી, મોમાઈની નેતૃત્વ ક્ષમતા જોઈને અહોમ રાજ્યના દસમા રાજા પ્રતાપ સિંહાએ તેમને પોતાનો સેનાપતિ બનાવ્યો. આ પછી પરિવાર તેમના રાજા અને અહોમ પ્રત્યે સંપૂર્ણ સમર્પિત થઈ ગયો.

લચિત બરફુકનનો જન્મ 24 નવેમ્બર 1622ના રોજ આ મોમાઈના ઘરે થયો હતો. લચિત પણ તેના પિતાની જેમ ઉત્તમ નેતા બની ગયા. તેમને અહોમ સામ્રાજ્યમાં રોયલ તબેલાનો પ્રભારી બનાવવામાં આવ્યો હતા, પરંતુ તેમની લડાયક કુશળતા જોઈને થોડા જ દિવસોમાં તેમને અહોમના 14મા શાસક ચક્રધ્વજ સિંહના વિશેષ ગાર્ડ યુનિટમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા.

ઈતિહાસના પાનાંમાં લચિત બારફુકનનું કોઈ ચિત્ર ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ એક જૂના ઈતિહાસમાં તેમના વિશે લખ્યું છે - તેમનો ચહેરો પહોળો હતો, એ ચંદ્ર જેવો દેખાતો હતો. તેમના ચહેરા તરફ તાકી શકે એટલું મજબૂત કોઈ નહોતું.

મુઘલો અને અહોમ સામ્રાજ્ય વચ્ચેની શરૂઆતની લડાઈઓ

મુઘલો સાથે અહોમ સામ્રાજ્યના સંઘર્ષની વાર્તા લચિતના જન્મના છ વર્ષ પહેલાં જ શરૂ થઈ ગઈ હતી. 17મી સદીની શરૂઆતમાં મુઘલોએ ઉત્તરપૂર્વનાં રાજ્યો પર હુમલો કરવાનું શરૂ કર્યું.

મુઘલોની નજર આ રાજ્યોમાં હાજર હાથીદાંત, લાંબા કાળા મરી, ગોલ્ડ ડસ્ટ, કસ્તુરી અને લાખ પર હતી. આ તમામને મુઘલ દરબારમાં કીમતી વસ્તુઓ તરીકે જોવામાં આવતી હતી. આ સાથે મુઘલો પણ તિબેટ અને ચીન સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધી રહ્યા હતા.

મુઘલોએ સૌપ્રથમ ઉત્તરપૂર્વના કોચ સામ્રાજ્ય પર કબજો કર્યો. આ સામ્રાજ્ય અહોમથી ઘેરાયેલું હતું. મુઘલ વેપારીઓના દુષ્કર્મથી સરહદમાં તણાવ પેદા થવા લાગ્યો હતો. અહોમના રાજા પ્રતાપ સિંહને મુઘલિયા વેપારીઓ પસંદ નહોતા અને 1616માં અહોમ નૌસેના અને મુઘલ સેના વચ્ચે ભીષણ લડાઈ થઈ હતી.

આ સમધારાના યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, જે અહોમ દ્વારા જીતવામાં આવ્યું હતું. મુઘલ કમાન્ડર મિર્ઝા નાથને તેમના પુસ્તક બહારિસ્તાન-એ-ગાયલીમાં આ યુદ્ધ વિશે લખ્યું છે - યુદ્ધમાં મુઘલોના 1700 લોકો માર્યા ગયા, 3400 ઘાયલ થયા, 9 હજાર લોકોને બંદી બનાવાયા.

આ યુદ્ધ પછી પણ બંને પક્ષ વચ્ચે સંઘર્ષ અટક્યો ન હતો. 1618માં બંને સેના ફરી એકવાર હાજો ખાતે સામસામે આવી, પરંતુ આ વખતે અહોમનો પરાજય થયો. આ પછી સંઘર્ષ વધુ વધ્યો.

આને ધ્યાનમાં રાખીને 1639માં બંને પક્ષોએ એક સંધિ હેઠળ આસામમાં તેમની સીમા નક્કી કરી. બ્રહ્મપુત્રા નદી આસામને બે ભાગો ઉત્તરાકુલ અને દક્ષિણાકુલમાં વહેંચતી હતી. લંબાઈના આધારે તેના બે ભાગ હતા, પશ્ચિમ અને પૂર્વીય આસામ. સંધિ પછી, ગુવાહાટી સહિત પશ્ચિમ આસામ મુઘલોના હાથમાં ગયું.

અહોમ રાજાએ ફરી એકવાર મુઘલો સાથે યુદ્ધ કર્યું

રાજા પ્રતાપે પોતાની સેનાને મજબૂત કરવાનું શરૂ કર્યું. પ્રતાપે પાડોશી રાજ્યો સાથે સારા સંબંધો બનાવ્યા. પાઈક સિસ્ટમ નવેસરથી સ્થપાઈ, તેના હેઠળ તમામ બેરોજગાર યુવાનોની નોંધણી કરવામાં આવી. સેનામાં બાર્બરુઆ અને બરફુકન નામની બે નવી પોસ્ટ પણ બનાવવામાં આવી હતી. 1641માં તેમનું અવસાન થયું.

આ પછી જયધ્વજ સિંહ વર્ષ 1648માં અહોમ રાજ્યના રાજા બન્યા. જયધ્વજે દિલ્હીમાં શાહજહાંના પુત્રો વચ્ચેની લડાઈનો લાભ લઈને મુઘલોને આસામમાંથી હાંકી કાઢ્યા અને તેમની સરહદો ગુવાહાટી સુધી લંબાવી. અહીંથી ફરી એકવાર મુઘલો અને અહોમ વચ્ચે સીમા પાર યુદ્ધ શરૂ થયું.

મુઘલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબે બંગાળના સુબેદાર મીર જુમલાને ગુવાહાટી પરત લેવા માટે આસામ તરફ કૂચ કરવાનો આદેશ આપ્યો. આ પછી મીર જુમલાએ અહોમના આંતરિક વિખવાદનો લાભ લીધો અને સિહોમના સિમુલગઢ, સમધારા અને તેની રાજધાની ગઢગાંવ પર કબજો કર્યો. મુઘલોએ આ ત્રણ વિસ્તારોમાંથી 82 હાથી, 3 લાખ સોના-ચાંદીના સિક્કા, 675 બંદૂકો અને 1000 વહાણો કબજે કર્યા.

રાજા જયધ્વજ અને મુઘલો વચ્ચે ફરી એકવાર યુદ્ધ થયું. અહોમ લોકો ખરાબ રીતે હારી ગયા. 9 જાન્યુઆરી 1663ના રોજ મીર જુમલા સાથે થયેલી ગિલજારીઘાટની સંધિ હેઠળ, જયધ્વાજે તેની પુત્રી અને ભત્રીજીને મુઘલ હેરમમાં મોકલવાની હતી. 1 લાખ સાથે અનેક ક્ષેત્રો ગુમાવવા પડ્યાં. બાકીની ચુકવણી ન થાય ત્યાં સુધી તેમના મંત્રીઓના પુત્રોને જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.

આ હાર અને અપમાનથી દુઃખી થઈને જયધ્વજ મૃત્યુને ભેટી પડ્યો. તેઓ મૃત્યુ પામ્યા એ પહેલાં તેમણે તેમના પિતરાઈ ભાઈ અને સામ્રાજ્યના આગામી વારસ, ચક્રધ્વજ સિંહ પાસેથી મુઘલો દ્વારા તેમના અપમાન માટે અને તેમને આસામમાંથી બહાર ફેંકી દેવા બદલ બદલો લેવાનું વચન લીધું.

લચિત બરફુકને કમાન સંભાળી અને બાજી જ પલટી દીધી

ત્યાર બાદ ચક્રધ્વજ સિંહે મીર જુમલાના હાથે હાર્યા બાદ વિખરાયેલી સેનાને એકઠી કરી. નવા કિલ્લાઓ બનાવ્યા. ખોરાક અને શસ્ત્રોનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કર્યું. ચક્રધ્વજે આ બધાની વચ્ચે સૌથી મોટો નિર્ણય લચિત બરફુકનને તેના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ બનાવવાનો લીધો.

લચિત બરફુકને સેનાપતિ બનતાંની સાથે જ સૈન્યમાં પ્રાણ ફૂંક્યા. નાના અને છૂટાછવાયા સામ્રાજ્યને પોતાની સાથે ઉમેર્યું. તેણે પ્રયોગવાદી અને ઊર્જાથી ભરપૂર સેના બનાવી. આ પછી મુઘલોની શાહી માગણીઓને કુનેહપૂર્વક અને રાજદ્વારી રીતે નકારી કાઢવામાં આવી હતી.

વર્ષ 1667માં ગુવાહાટીના નવા ફોજદાર ફિરોઝ ખાને તેમની માગ પૂરી કરવા માટે તેમના પર દબાણ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ પછી ચક્રધ્વજે ગુવાહાટી પરત લેવાનું મન બનાવ્યું. ઓગસ્ટ 1667માં લચિત બરફુકન અને અતાન બુરહાગોહેનના નેતૃત્વ હેઠળ અહોમ સેનાએ ગુવાહાટી તરફ કૂચ કરી.

અહોમ સૈનિકો બ્રહ્મપુત્રાના બંને કાંઠાને આવરી લેતા આગળ વધે છે. નવેમ્બર સુધીમાં સૈનિકો ગુવાહાટી પહોંચે છે અને મોટા ભાગનો મુગલિયા વિસ્તાર કબજે કરી લે છે. અહીં ભયંકર યુદ્ધ થાય છે, અહોમનું નૌકાદળ મુઘલોને ઘેરી લે છે. ફિરોઝ ખાનને કેદ કરી લેવામાં આવે છે. આ રીતે ગુવાહાટી ફરી એકવાર અહોમના નિયંત્રણમાં આવે છે.

ગુસ્સે ભરાયેલા ઔરંગઝેબે એક વિશાળ સૈન્ય મોકલ્યું

જ્યારે મુઘલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબને 19 ડિસેમ્બર 1667ના રોજ આ સમાચાર મળે છે, ત્યારે તેઓ અંબરના રાજા રામ સિંહને શાહી સેના સાથે આસામ પર કબજો કરવાનો આદેશ આપે છે.

રાજા રામ સિંહ 4,000 સામાન્ય સૈનિકો, 1,500 અહાદી (વિશેષ દળના સૈનિકો), 500 બરકંદેઝ, 30,000 પગપાળા સૈનિક, 21 રાજપૂત સરદારોની ટુકડીઓ, 18,000 ઘોડેસવાર, 2,000 તીરંદાજો અને 40 જહાજ સાથે 27 ડિસેમ્બર 1667ના રોજ આસામ તરફ કૂચ કરે છે.

પહાડોથી ઘેરાયેલા ગુવાહાટીને યુદ્ધના મેદાન તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. ભૂતકાળમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીમાંથી જ પ્રવેશનો એકમાત્ર રસ્તો પસાર થતો હતો. અહોમ લોકોએ મુઘલોના નૌકાદળને સરાઈઘાટ પર રોકવાની યોજના બનાવી, જે માત્ર એક કિલોમીટર પહોળી હતી.

મુઘલોના પગપાળા સૈનિકોને રોકવા અને ધીમા કરવા માટે લચિતે ગુવાહાટીમાં માટીના કિલ્લા બનાવ્યા. મુઘલ સૈનિકોએ યુદ્ધ માટે પાણીનો માર્ગ પસંદ કર્યો, જે મુઘલ સેનાની સૌથી નબળી બાજુ હતી.

મુઘલો સામે લચિત બરફુકનની યુદ્ધ વ્યૂહરચના

લચિતે યુદ્ધની વ્યૂહરચના વિશે આવતા તમામ વિચારોનો લેખિત રેકોર્ડ કરવાનો આદેશ આપ્યો. બે વર્ષ પછી 1669માં મુઘલ સેના માનસ નદીના કિનારે પહોંચી. અહીં અહોમના ઘણા સૈનિકો થોડીવાર પણ મુઘલ સેના સામે ટકી શક્યા નહોતા.

પોતાની સેનાની ખરાબ હાલત જોઈને લચિતે ગુવાહાટીથી પીછેહઠ કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ રાજા રામ સિંહને પણ મળ્યા અને તેમને રાજાભાઈ તરીકે સંબોધ્યા. યુદ્ધ મોકૂફ થતું જોઈને મુઘલ સેના બેદરકાર બની ગઈ. દરમિયાન લચિતને લડવા અને વ્યૂહરચના બનાવવા માટે વધુ સમય મળ્યો.

જ્યારે લચિત યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર હતો, ત્યારે તેણે ફિરોઝ ખાન તરફથી રામ સિંહને સંદેશો મોકલ્યો કે અહોમ ગુવાહાટી માટે તેમના અંતિમ શ્વાસ સુધી લડવા માટે તૈયાર છે.

આ પછી મુઘલ સેનાએ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિના આધારે પોતાને ચાર ભાગમાં વહેંચી દીધા. રામ સિંહ પોતે ઉત્તર કિનારે તહેનાત હતા. અન્ય ત્રણ સૈનિક ટુકડીઓ દક્ષિણ કિનારે, સિંદુરી ઘોપા પ્રવેશદ્વાર અને જહાજો પર તહેનાત હતી.

આ રીતે અહોમ બે ભાગમાં વિભાજિત થયા - અતાન બુરહાગોહેને ઉત્તરીય કાંઠાની કમાન્ડ કરી અને લચિતે પોતે દક્ષિણ કાંઠાનો હવાલો સંભાળ્યો.

સૈનિકોને રાજપૂતોની સામે બ્રાહ્મણ બનીને ઊભા કર્યા

5 ઓગસ્ટ 1669ના રોજ શાહી સેના અને અહોમ સૈનિકો અલાબોઈની ટેકરીઓમાં સામસામે આવી ગયા. રાજપૂત યોદ્ધાઓની સામે અહોમીઓએ તેમના સૈનિકોને બ્રાહ્મણોના પોશાક પહેરીને ઊભા કર્યા. બીજી તરફ, રામ સિંહે સ્ત્રી યોદ્ધા મદનવતીને પુરુષ તરીકે તૈયાર કરી તેને સૈન્યની કમાન સોંપી. રામ સિંહ ઈચ્છતા હતા કે જો અહોમ યુદ્ધ જીતી જાય તો તેમની જીત કલંકિત થઈ જાય.

યુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં મદનવતીએ અહોમ યોદ્ધાઓનાં ચાર જૂથોનો નાશ કર્યો. બીજા તબક્કામાં ગોળી વાગવાથી મદનવતીનું મૃત્યુ થયું હતું. અહોમોએ પણ મુઘલોને બ્રહ્મપુત્રા નદી પાર કરતા અટકાવ્યા હતા. યુદ્ધના ત્રીજા તબક્કામાં, મીર નવાબના પાયદળને અહોમી ઘોડેસવારોએ હરાવ્યા હતા.

અહોમની સફળતાથી ઉત્સાહિત થઈને રામ સિંહે તેના સૌથી અનુભવી ઘોડેસવારોને યુદ્ધના મેદાનમાં મોકલ્યા. આ પછી નરસંહાર શરૂ થયો, લગભગ 10 હજાર અહોમ સૈનિકો માર્યા ગયા.

સરાઈઘાટનું યુદ્ધ અને અહોમ સેનાની ઐતિહાસિક જીત

યુદ્ધમાં પોતાને આગળ જોઈને રામ સિંહ ભેટો અને પૈસાથી અહોમને ખરીદવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે ફરી એકવાર 1639ની સંધિ અનુસાર આસામના વિભાજનનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. દરમિયાન રાજા ચક્રધ્વજ મૃત્યુ પામે છે અને તેનો ભાઈ ઉદયદિત્ય સિંહ રાજા બને છે. તેઓ ગુવાહાટીનો નિર્ણય તેમના બે કમાન્ડરો પર છોડી દે છે. આ પછી અંતિમ શ્વાસ સુધી લડવાનું નક્કી થયું. ઔરંગઝેબના સેનાપતિ રામ સિંહ પણ અંતિમ અને સીધા હુમલા માટે ઉત્તર કાંઠા તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કરે છે.

બારફુકનના સૈનિકોએ ગેરિલા યુદ્ધની વ્યૂહરચના અપનાવી. તેઓ મધ્યરાત્રિએ કિલ્લાઓમાંથી બહાર નીકળીને દુશ્મનો પર છુપાઈને હુમલો કરતા હતા. રામ સિંહે તેને ચોરો અને ડાકુઓનું કૃત્ય ગણાવ્યું. જવાબમાં અહોમ રાજદૂતોએ કહ્યું કે તેમની સેનામાં 1 લાખ રાક્ષસો હતા, જેઓ માત્ર રાત્રે જ લડી શકતા હતા.

સરાઈઘાટ પર મુઘલોને રોકવાની જવાબદારી ગંભીર રીતે બીમાર પડી ગયેલા લચિત બરફુકનની હતી. બીજી બાજુ મુઘલ નેવલ કમાન્ડર મુનાવર ખાન તેના સૈનિકો સાથે આંદ્રુબલીમાં ઉતરવાના હતા. આ યુદ્ધનો એ સમય હતો, જ્યાં મુઘલ સેના પોતાની જીત નિશ્ચિત માની રહી હતી.

પછી લચિત તેના દરિયાઈ સૈનિકો અને વહાણો સાથે સરાઈઘાટ ખાતે મુનવ્વર ખાન અને તેના મરીનને ઘેરી લે છે. આ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં ત્રિકોણની રચના થઈ હતી, જેના એક ખૂણામાં કામાખ્યા મંદિર, બીજી બાજુ અશ્વકલાંતાનું વિષ્ણુ મંદિર અને ત્રીજી બાજુ ઇટાકુલી કિલ્લાની દીવાલો હતી.

મુઘલ સેનાપતિ મુનાવર ખાન વિજયનાં સપનાં જોતાં હુક્કા પીતા વહાણમાં બેઠો હતો, જે અહોમની ગોળીથી માર્યો ગયો. મુઘલ સૈનિકો પોતાનો જીવ બચાવીને તોપોથી ભરેલું વહાણ લઈને પહોંચ્યા. દોડવું પડ્યું લચિતના સૈનિકોએ માણસા સુધી મુઘલોનો પીછો કર્યો. નિર્ણાયક યુદ્ધમાં અહોમ સેનાનો વિજય થયો અને રામ સિંહને માર્ચ 1671માં રાંગામાટી પરત ફરવું પડ્યું.

સરઘાટીના યુદ્ધમાં અહોમનો વિજય થયો હતો, પરંતુ મુઘલો અને અહોમ વચ્ચેનો આ છેલ્લો સંઘર્ષ નહોતો. 1672માં કાલિયાબોરમાં માંદગીને કારણે લચિતનું અવસાન થયું. 1676 સુધી રામ સિંહ બીજી તકની શોધમાં આસામમાં પોતાનો સમય બગાડતા રહ્યા. 1682માં મુઘલોને આસામમાંથી સંપૂર્ણપણે હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા.

લચિત બરફુુકન અને અહોમ સેના વિશે રામ સિંહે કહ્યું હતું કે 'એક કમાન્ડરનું આખી સેના પર નિયંત્રણ છે. દરેક અહોમી સૈનિક હોડી ચલાવવા, તીરંદાજી, ખાઈ ખોદવામાં અને બંદૂકનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ણાત છે. આટલા સર્વાંગી સૈન્યને મેં ભારતના કોઈપણ ભાગમાં જોયું નથી. હું પોતે યુદ્ધના મેદાનમાં સામેલ હોવા છતાં તેની એકપણ નબળાઈને પકડી શક્યો નહીં.

ભાજપના નવા હીરો લચિત બરફુકન

  • લચિતની વાર્તા આસામના બહારના ભાગોમાં ભલે ફેલાઈ ન હોય, પરંતુ અહીંના લોકોમાં બરફુકન શિવાજી અને મહારાણા પ્રતાપ જેવું જ કદ ધરાવે છે.
  • આસામ સરકારે વર્ષ 2000માં લચિત બરફુકન અવોર્ડની સ્થાપના કરી હતી. આ અવોર્ડ નેશનલ ડિફેન્સ એકેડમીના શ્રેષ્ઠ કેડેટને આપવામાં આવે છે.
  • આસામમાં દર વર્ષે 24 નવેમ્બરે આસામી સેનાની જીત અને લચિતની યાદમાં લચિત દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. ભાજપ હવે આ યોદ્ધાને પોતાના નવા હીરો તરીકે રજૂ કરવા માગે છે.
અન્ય સમાચારો પણ છે...