• Gujarati News
  • Dvb original
  • The Age Of Marriage Of Young Women Will Increase By 3 Years, Can't An Adult Young Woman Get Married Voluntarily Before The Age Of 21?

ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:યુવતીઓની લગ્નની વય 3 વર્ષ વધશે, શું પુખ્ત યુવતી 21 વર્ષની વય અગાઉ મરજીથી લગ્ન નહીં કરી શકે?

એક મહિનો પહેલાલેખક: અભિષેક પાંડે
  • કૉપી લિંક

મહિલાઓ માટે લગ્નની મિનિમમ વયને 18 વર્ષથી વધારીને 21 વર્ષ કરવાના પ્રસ્તાવને કેન્દ્રીય કેબિનેટે મંજૂરી આપી દીધી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટ, 2020ના રોજ આ પ્રસ્તાવની ઘોષણા કરતા આ જાણકારી આપી હતી. વર્તમાનમાં દેશમાં પુરૂષો માટે લગ્નની લઘુતમ વય 21 વર્ષ છે, જ્યારે મહિલાઓ માટે 18 વર્ષ છે. પીએમ મોદીએ મહિલાઓ માટે લગ્નની મિનિમમ વય વધારવાના નિર્ણયને યુવતીઓને કુપોષણથી બચાવવા માટે જરૂરી ગણાવ્યો હતો.

પરંતુ હવે સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે શું હવે કોઈ 18 વર્ષથી વધુ વયની યુવતી (પુખ્ત) કે જે 21 વર્ષથી ઓછી વયની હશે, એ લગ્ન નહીં કરી શકે? ચાલો સમજીએ શું કહે છે કાયદો?

શું છે મહિલાઓની લગ્નની વય 21 વર્ષ કરવાનો પ્રસ્તાવ?
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટ 2020ના રોજ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી પોતાના સ્વતંત્રતા દિવસના ભાષણ દરમિયાન યુવતીઓની લગ્નની વયને 18 વર્ષથી વધારીને 21 વર્ષ કરવા અંગેના પ્રસ્તાવનું એલાન કર્યુ હતું. પીએમએ આ માટેનું કારણ જણાવતા કહ્યું હતું, “સરકાર દીકરીઓ અને બહેનોના આરોગ્યને લઈને હંમેશા ચિંતિત રહી છે. દીકરીઓને કુપોષણથી બચાવવા માટે, એ જરૂરી છે કે તેમના લગ્ન યોગ્ય વયમાં થાય.”

હજુ ભારતમાં મહિલાઓની લગ્નની મિનિમમ વય 18 વર્ષ અને પુરૂષોની 21 વર્ષ છે. કાયદામાં ફેરફાર પછી હવે મહિલા અને પુરૂષ બંને માટે લગ્નની લઘુતમ વય 21 વર્ષ થઈ જશે.

મહિલાઓની લગ્નની વય વધારવા માટે કયા એક્ટમાં થશે ફેરફાર?
મહિલાઓના લગ્નની વય વધારવા માટે સરકાર હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, 1955ની કલમ 5(3), સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954 અને બાળ વિવાહ નિષેધ એક્ટ, 2006માં ફેરફાર કરશે. આ ત્રણેયમાં જ સહમતિથી મહિલાઓના લગ્નની મિનિમમ વય 18 વર્ષ અને પુરૂષો માટે 21 વર્ષ હોવાનો ઉલ્લેખ છે.

સરકારે શા માટે કર્યો મહિલાઓની લગ્નની વયમાં ફેરફારનો નિર્ણય?
પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ મહિલાઓના લગ્નની વય વધારવાના નિર્ણય પાછળ તેમને સ્વસ્થ બનાવવા અને કુપોષણથી બચાવવાનું કારણ હોવાનું કહ્યું હતું. આ સાથે સરકાર લગ્નની વય વધારીને મહિલાઓને નાની વયમાં માતા બનવાથી તેમના આરોગ્ય પર પડનારી આડઅસરોને રોકવા માગે છે.

આ મામલે ટાસ્ક ફોર્સની રચના અંગે જાણકારી આપતા નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે 2020-21માં પોતાના બજેટ ભાષણમાં કહ્યું હતું કે 1978માં શારદા એક્ટ 1929માં ફેરફાર કરીને મહિલાઓની લગ્નની વય 15 વર્ષથી વધારીને 21 વર્ષ કરાઈ હતી. તેમણે મહિલાઓના લગ્નની વય વધારવાના હાલના પ્રસ્તાવનું કારણ જણાવતા કહ્યું હતું કે હવે જ્યારે ભારત વધુ પ્રગતિ કરી રહ્યું છે તો મહિલાઓ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ હાંસલ કરવા અને કરિયર બનાવવાની તકો પણ વધી ગઈ છે.

આ સાથે જ આ નિર્ણયનો ઉદ્દેશ ઓછી વયમાં લગ્નથી માતૃ મૃત્યુ દરના વધવાના જોખમને ઓછું કરવા અને મહિાલઓનાં પોષણ સ્તરમાં સુધારો કરવાનો પણ છે. સીતારમણે કહ્યું હતું કે આ સમગ્ર મામલાને એક યુવતીની માતા બનવાની વયમાં પ્રવેશના દ્રષ્ટિકોણથી જોવાની જરૂર છે.

મહિલાઓની લગ્નની વયમાં ફેરફારની કયા આધારે થઈ ભલામણ?
મહિલાઓની લગ્નની લઘુતમ વયને વધારીને 21 વર્ષ કરવા અંગેના પ્રસ્તાવને કેન્દ્રીય કેબિનેટની મંજૂરી ડિસેમ્બર 2020માં નીતિ આયોગને સોંપાયેલી કેન્દ્રીય ટાસ્ક ફોર્સની ભલામણો પર આધારિત છે, જેના અધ્યક્ષ જયા જેટલી હતા. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા જૂન 2020માં રચિત આ ટાસ્ક ફોર્સમાં નીતિ આયોગના ડો. વી કે પૉલ અને મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય, આરોગ્ય અને શિક્ષણ મંત્રાલયોના સચિવો અને કાયદા વિભાગ પણ સામેલ હતા.

આ ટાસ્ક ફોર્સની રચના માતૃત્વની વયને સંબંધિત, MMR (માતૃ મૃત્યુ દર)ને ઓછો કરવાની અનિવાર્યતા, પોષણ સ્તરમાં સુધારો અને સંબંધિત મુદ્દાઓને લગતા મામલાઓ માટે કરાયો હતો. ટાસ્ક ફોર્સે આ મામલાને લઈને 16 યુનિવર્સિટીઝ, 15 એનજીઓ, હજારો યુવાનો, પછાત વર્ગો અને તમામ ધર્મો અને શહેરી તથા ગ્રામીણ ક્ષેત્રો પાસેથી સમાન રીતે ફીડબેક લીધો.

મહિલાઓની લગ્નની વય વધવાથી શું થશે અસર?
મહિલાઓની લગ્નની વય વધાર્યા પછી તેની સમાજ પર પડનારી અસરો અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. અનેક લોકોનાં મનમાં એ સવાલ છે કે દેશમાં પુખ્ત થવાની વય 18 વર્ષ છે અને જો કોઈ મહિલા 18 વર્ષથી વધુ અને 21 વર્ષથી ઓછી વયમાં લગ્ન કરે છે તો શું તેના લગ્ન કાયદેસર માનવામાં આવશે?

બીજો સવાલ એ પણ છે કે જો 18 વર્ષથી વધુ પરંતુ 21 વર્ષથી નાની વયની મહિલા સહમતિથી સંબંધ બનાવે છે તો શું વિવાહ માટે પ્રસ્તાવિત વય (21 વર્ષ)થી ઓછીમાં એમ કરવાથી તેના સાથી પર રેપની કલમ લાગશે? ચાલો જાણીએ આ સવાલોના જવાબ શું છે?

18થી વધુ પરંતુ 21 વર્ષથી નાની વયની મહિલા જો સહમતિથી બનાવશે સંબંધ તો શું થશે?
જો કોઈ મહિલા 18 વર્ષની થવા એટલે કે પુખ્ત થવા પર અને લગ્નની વય (પ્રસ્તાવિત 21 વર્ષ) અગાઉ જ પોતાની સહમતિથી સંબંધ બનાવે છે તો શું થશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે 2006માં લતા સિંહ વિ. સ્ટેટ ઓફ ઉત્તરપ્રદેશ કેસમાં નિર્ણય આપતા કહ્યું હતું કે જો કોઈ મહિલા પુખ્ત છે તો તે પોતાની પસંદના કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરવા કે પોતાની પસંદના કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે રહેવા માટે સ્વતંત્ર છે.

7 મે, 2018ના એક આદેશમાં, જસ્ટિસ એ કે સીકરી અને અશોક ભૂષણની સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે એવા જ એક કેસમાં જ્યાં યુવતીની વય 19 વર્ષની હતી પરંતુ યુવક 21 વર્ષનો નહોતો, તેના અંગે કહ્યું હતું, તેઓ બંને પુખ્ત છે. એટલે સુધી કે જો તેઓ લગ્નની વ્યવસ્થામાં સામેલ થવા યોગ્ય ન પણ હોય તો પણ તેમને લગ્નની બહાર પણ સાથે રહેવાનો અધિકાર છે. પસંદની આઝાદી યુવતીની હશે કે તે કોની સાથે રહેવા માગે છે.

લિવ-ઈન રિલેશનશિપને ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના સંરક્ષણ કાયદા અંતર્ગત પણ માન્યતા મળી ચૂકી છે.

આ નિયમોથી સ્પષ્ટ છે કે ભલે મહિલાઓની લગ્નની વય 21 વર્ષ કરી દેવામાં આવે પણ ત્યારેય કોઈ મહિલાને 18 વર્ષ થવા પર કે પુખ્ત થવા પર લગ્ન વિના પણ પોતાની સહમતીથી સંબંધ બનાવવા કે લિવ-ઈન પાર્ટનર તરીકે રહેવાનો અધિકાર હશે.

18થી વધુ, પરંતુ 21 વર્ષથી નાની વયની મહિલા કરશે લગ્ન તો શું થશે?
યુવતીઓની લગ્નની વય વધારીને 21 કર્યા પછી સવાલ ઉઠી રહ્યા છે કે શું હવે 18થી વધુ એટલે કે પુખ્ત યુવતી કે જે 21 વર્ષથી નાની હશે તે મરજીથી લગ્ન કરી શકશે? તેને સમજતા અગાઉ લગ્ન અને બાળ લગ્નના નિયમોને સમજવા જરૂરી છે.

આવો સમજીએ કે કઈ સ્થિતિઓમાં લગ્નને બાળ લગ્ન માનવામાં આવશે.

બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ 2006 અંતર્ગત જો પુરૂષ - વય 21 વર્ષથી ઓછી અને મહિલા-વય 18 વર્ષથી ઓછી હોય તો તેને ચાઈલ્ડ એટલે કે બાળક માનવામાં આવે છે.

  • બાળ વિવાહ શું છે? જો મહિલા કે પુરૂષ બંનેમાંથી કોઈપણ ચાઈલ્ડ કે બાળક છે તો એ બંનેના લગ્નને બાળ વિવાહ માનવામાં આવશે. જો યુવક પુખ્ત છે તો તેના માતાપિતા કે સંરક્ષકને મહિલાના પુનર્વિવાહ સુધી ભરણપોષણ કે રહેઠાણનો આદેશ આપવામાં આવી શકે છે.
  • આવા લગ્ન કરાવનારા, સંચાલન કરાવનારા કે પ્રેરિત કરનારા લોકોને પણ બે વર્ષની સજા કે એક લાખ રૂપિયાનો દંડ કે બંને થઈ શકે છે. જો બાળ લગ્ન થવાથી બાળક પેદા થઈ જાય કે મહિલા ગર્ભવતી થઈ જાય તો પણ લગ્ન ગેરકાયદે હશે.
  • બાળ વિવાહથી પેદા થનારા બાળકોને એવા બાળકના ધર્મજ માનવામાં આવશે. એવામાં બાળકના પાલન પોષણનો આદેશ, લગ્નના પક્ષકાર એટલે કે યુવક-યુવતી કે તેમના માતાપિતા કે સંરક્ષકને આપી શકાય છે.

(i) જો યુવક અને યુવતી બંને 18 વર્ષથી નાની વયના છે?
બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ 2006ની કલમ 3 અનુસાર, જો યુવક અને યુવતી બંને સગીર એટલે કે 18 વર્ષથી નાની વયના છે તો બાળ લગ્ન પ્રતિષેધ અધિનિયમ 2006ના અનુસાર, બાળ વિવાહને શૂન્ય માનવામાં આવશે.

(ii) જો યુવક 18 વર્ષથી વધુ અને યુવતી 18થી નાની વયની હોય?
જો યુવક 18 વર્ષથી વધુ અને યુવતી 18 વર્ષથી નાની વયની છે તો પણ બાળ લગ્ન હોવાના કારણે તેને શૂન્ય માનવામાં આવશે. એવા મામલાઓમાં યુવતી ફરિયાદ કરે તો યુવકને બે વર્ષની જેલ થઈ શકે છે.
(iii) જો યુવક 21થી વધુ અને યુવતી 18થી ઓછી વયની હોય?

જો યુવક 21 વર્ષ કે તેનાથી વધુનો હોય એટલે કે લગ્નની વય માટે કાયદાકીય રીતે યોગ્ય હોય પરંતુ યુવતી 18 વર્ષથી નાની વયની હોય તો આ સ્થિતિમાં પણ એકના બાળક હોવાના કારણે તેને બાળ લગ્ન જ માનવામાં આવશે અને લગ્નને શૂન્ય માનવામાં આવશે. આ સ્થિતિમાં પણ યુવતી ફરિયાદ કરે છે તો યુવકને બે વર્ષની જેલ થઈ શકે છે.

(iv) જો યુવતી 18થી વધુ પણ 21 વર્ષથી નાની હોય?
અત્યાર સુધી યુવતી 18ની કે તેનાથી વધુ વયની હોવા પર તેને લગ્ન માટે કાયદાકીય રીતે યોગ્ય માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ હવે જ્યારે યુવતીની લગ્નની વય 21 વર્ષ હશે તો જો તે 18 વર્ષથી વધુ પણ 21 વર્ષથી નાની વયમાં લગ્ન કરશે તો તેને પણ બાળ લગ્ન અંતર્ગત આવવાનું જોખમ રહેશે, એવામાં તેના માટે પુખ્ત હોવા છતાં લગ્ન કરવા મુશ્કેલ બનશે. જો કે તેના વિશે સ્થિતિ કાયદો બન્યા પછી જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.

કેટલાક અપવાદ પણ, જ્યારે બાળ લગ્નને કોર્ટે માન્યા કાયદેસર
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં અનેક એવા મામલા સામે આવ્યા છે જ્યારે અદાલતોએ અલગ-અલગ આધારે બાળ લગ્ન (લગ્ન માટે નિશ્ચિત વયમાં) થયેલા લગ્નોને પણ માન્યતા આપી છે.

સપ્ટેમ્બર 2021માં એક એવા જ કેસની સુનાવણી દરમિયાન પંજાબ-હરિયાણા હાઈકોર્ટે એવો નિર્ણય આપ્યો હતો કે સગીર યુવતીની સાથે લગ્ન એ સ્થિતિમાં કાયદેસર હશે જો સગીર યુવતી 18 વર્ષની થયા પછી પણ એ લગ્નને અમાન્ય ઘોષિત કરતી નથી કે એમ કરવા માટે કોર્ટ પાસે જતી નથી.

આ ઉપરાંત ઓગસ્ટ 2010માં પણ દિલ્હી હાઈકોર્ટે 18 વર્ષથી ઓછી વયના યુવક અને 16 વર્ષથી નાની યુવતીના કેસમાં પણ આ બંને સગીરોના લગ્નને માન્યતા આપી હતી.

કોર્ટે કહ્યું કે સગીર યુવતીના લગ્ન ત્યારે કાયદેસર થઈ જો સગીર થયા પછી પણ તે એને અમાન્ય ઘોષિત કરતી નથી. જો સીધા શબ્દોમાં સમજીએ તો ભલે કાયદો બાળ લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવે છે પણ એ ત્યાં સુધી કાયદેસર માનવામાં આવે છે જ્યાં સુધી દુલ્હન પોતાના લગ્નને અમાન્ય ઘોષિત કરવા માટે અદાલત પાસે ન જાય.

ઉપરના ઉદાહરણોથી સ્પષ્ટ છે કે જો કોઈ યુવતી લગ્ન માટે પ્રસ્તાવિત 21 વર્ષથી નાની અને 18 વર્ષથી વધુની હોય ત્યારે લગ્ન કરે છે અને જો તે લગ્ન માટે પુખ્ત (21 વર્ષ) થયા પછી પણ તેને રદ કરાવવા અપીલ કરતી નથી તો તેના એ લગ્ન કાયદેસર હશે.

અન્ય સમાચારો પણ છે...