તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • Dvb original
  • 'Pray That This Will Soon Be Brought Under Control In Rural Areas, If The Transition Here Increases, It Will Also Be Difficult To Calculate The Death Toll.

ગામો સુધી પહોંચ્યો કોરોના, એક્સપર્ટ્સે કહ્યું:‘પ્રાર્થના કરો કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ જલદી કાબૂમાં આવી જાય, જો અહીં સંક્રમણ વધ્યું તો મોતના આંકડાનો હિસાબ લગાવવો પણ મુશ્કેલ બનશે

નવી દિલ્હી3 મહિનો પહેલાલેખક: સંધ્યા દ્વિવેદી
  • કૉપી લિંક

દેશમાં કોરોનાનો કહેર ચાલુ છે. એક્સપર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, બીજી લહેર પછી ત્રીજી લહેર આવવાનું જોખમ રહેલું છે, પરંતુ સૌથી ખતરનાક વાત એ છે કે ત્રીજી લહેર ગામડાંમાં આવશે. તો શું ગામો આ મહામારીનો સામનો કરવા માટે તૈયાર છે? વાસ્તવમાં, ગ્રામીણ ભારતમાં દેશની 65 ટકા વસતિ રહે છે.

મોટા ભાગના લોકો સરકારી આરોગ્ય સેવાઓ પર જ નિર્ભર છે. એસોસિયેશન ઓફ હેલ્થકેર પ્રોવાઈડરના ડિરેક્ટર જનરલ ડોક્ટર ગિરધર જ્ઞાની કહે છે, ‘ઈશ્વર કરે મહામારી ગામોમાં પહોંચીને જ હવે અટકી જાય, જો વધુ ફેલાશે તો સંક્રમણ અને મોતના આંકડા ગણવા પણ મુશ્કેલ બની જશે.’

જાણીતા પબ્લિક હેલ્થ એક્સપર્ટ કે. આર. એન્ટની પણ આ વાત સાથે સહમત છે. તેઓ કહે છે, ‘ગ્રામીણ આરોગ્ય વ્યવસ્થા આજ સુધી ગર્ભવતી મહિલા અને તેના સંતાનની જિંદગી બચાવવાની 80 ટકા ગેરંટી પણ આપી શકી નથી તો પછી મહામારીનો સામનો કરવા માટે તો ગામડાં બિલકુલ તૈયાર નથી.’

બાળરોગ ચિકિત્સા તથા કન્સોર્શિયમ ઓફ એક્રેડિટેડ હેલ્થકેર ઓર્ગેનાઈઝેશનના પ્રેસિડન્ટ ડો. વિજય અગ્રવાલ કહે છે, ‘સરકારી આંકડા જણાવે છે કે આજે પણ દેશમાં સેકન્ડરી લેવલની આરોગ્ય સુવિધાઓ માટે સરેરાશ 40 કિમીનું અંતર કાપવું પડે છે. થોડા દિવસ અગાઉ સુધી એક ગર્ભવતી મહિલાને મુશ્કેલી થઈ તો એમ્બ્યુલન્સ માટે ફોન કરતા રહ્યા, પણ ફોન રિસિવ થયો જ નહીં. એના પછી બાઈકથી તેને લગભગ 5 કિમી દૂર લઈને પીએચસસી પહોંચ્યા. ત્યાં એક પણ ડોક્ટર નહોતા. અમે ત્યાંથી લગભગ 18 કિમી દૂર સ્થિત સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્ર પહોંચ્યા, તો ખબર પડી કે ત્યાં સર્જન ડોક્ટરને કોરોના થયો છે. અમે જિલ્લા હોસ્પિટલે પહોંચ્યા, જ્યાં તેને દાખલ કરાવી, પરંતુ તેને બચાવી ન શક્યા.’

આ કહાની બરગઢના ઉત્તરીય માફી ગામની છે. અહીંના સરપંચ કમલેશ દેવીએ કહ્યું, ‘અહીં પીએચસીમાં ડોક્ટર મળી જાય તો નસીબ સમજો, નહીં તો અમે સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રમાં જ જઈએ છીએ, ત્યાં બાળકો અને મહિલાઓનો કોઈ ડોક્ટર નથી. એક સર્જન અને એક નર્સ છે. અન્ય એક ડોક્ટર છે, જે દરેક દર્દની દવા આપે છે.’

તેઓ કહે છે, અત્યારસુધી તો અમારું ગામ બચેલું છે, પરંતુ અહીં જો કોરાના આવશે તો શું થશે? કેમ કે સામાન્ય સમયમાં જ ડોક્ટર મળતા નથી તો ત્યારે શું થશે? સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રમાં મેડિકલ ઈન્ચાર્જને અનેકવાર ફોન કર્યા પછી કોઈ જવાબ ન મળ્યો. હોસ્પિટલના નંબર પર ફોન કર્યા પછી ત્યાં સફાઈ કામદાર એક વ્યક્તિએ કહ્યું, ‘અહીંના તમામ ડોક્ટરોની ડ્યૂટી કોરોનાના કારણે જિલ્લા હોસ્પિટલમાં લાગી છે.’

35 ગામો માટે બે ડોક્ટર્સ, એ પણ જિલ્લા હોસ્પિટલમાં ડ્યૂટી પર
બિહારના મુઝફ્ફરપુરના કાંટી ગામમાં પણ આ જ હાલત છે. કાંતિ સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રના મેડિકલ ઈન્ચાર્જ અરૂણ કુમારે કહ્યું કે અહીં 11 ગ્રામ પંચાયત અથવા કહો કે લગભગ 35 ગામના લોકો આવે છે. અમારે ત્યાં ચાઈલ્ડ સ્પેશિયાલિસ્ટ નથી. પણ ગાયનેક (મહિલાઓના ડોક્ટર), એક સર્જન અને એક ફિઝિશિયન છે પરંતુ મુશ્કેલી એ છે કે અત્યારે તમામ ડોક્ટર જિલ્લા હોસ્પિટલમાં ડ્યુટી આપી રહ્યા છે.
તેમને પૂછ્યું કે જો ગામો સુધી કોરોના પહોંચશે તો શું થશે? ડો. અરૂણ કહે છે, ‘અમારે ત્યાં જે સૌથી દૂર ગામ છે એ લગભગ 35 કિમી દૂર છે. સ્ટાફ ક્યારેય પૂરતો હોતો નથી. તમામ પીએચસી અને સીએચસીના ડોક્ટર હાલ જિલ્લા હોસ્પિટલમાં નિયુક્ત છે જો ગામો સુધી કોરોના પહોંચશે તો સ્થિતિ સંભાળી જ શકાય તેમ નથી.’

નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં હાલત વધુ ખરાબ
છત્તીસગઢના નક્સલ પ્રભાવિત દંતેવાડા જિલ્લાની બુરડી પંચાયતના કાકાદિયામાં ગામની આશા કર્મીએ કહ્યું, ‘8 મેના રોજ અહીં 3-4 લોકોમાં કોરોનાના લક્ષણો જોવા મળ્યા. મેં જિલ્લા હોસ્પિટલમાં ફોન કર્યો. ટીમ આવી તો ગામના લોકોએ તેમને બંધક બનાવી લીધા. નક્સલ પ્રભાવિત ગામ હોવાના કારણે અહીં લોકો કોઈ બહારનાને આવવા દેતા નથી. પ્રાઈમરી હેલ્થ સેન્ટર અહીંથી લગભગ 10 કિમી દૂર છે. પરંતું ડરના કારણે કોઈ ડોક્ટર આવતા નથી.’ ગામથી લગભગ 25 કિમી દૂર સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રના એક વરિષ્ઠ હેલ્થ ઓફિસરે નામ ન છાપવાની શરતે કહ્યું, ‘સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ અહીં પીએચસીમાં કોઈ ડોક્ટર બેસતા નથી, સીએચસીમાં ચાઈલ્ડ સ્પેશિયાલિસ્ટ અને ગાયનેકની પોસ્ટ ખાલી પડી છે. કોઈ ત્યાં જવા ઈચ્છતું નથી.’

હેલ્થ ઓફિસરે કહ્યું, ‘કોરોનાની તપાસ માટે ગયેલી હેલ્થ ઓફિસરની ટીમને આ ગામમાં જ નહીં પણ અન્ય અનેક ગામમાં બંધક બનાવાયા છે. પણ છૂટ્યાં પછી કોઈપણ ઓફિસર નકસલીઓના ડરથી એના અંગે વાત કરતા નથી. નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં કોરોના ફેલાઈ ચૂક્યો છે. શાસન આંકડા પણ મેળવી શક્યું નથી. આ સીએચસીથી લગભગ 12 ગ્રામ પંચાયતો એટલે કે 40 જેટલા ગામ જોડાયેલા છે. જ્યાં સુધી મને ખબર છે, અત્યાર સુધીમાં 50થી વધુ લોકોનાં મોત થઈ ચૂક્યા છે. ગામોમાં એક્ટિવ કેસોની સંખ્યાનો સાચો આંકડો જિલ્લા તંત્ર પાસે નથી.’

ગ્રામીણ ભારતમાં આરોગ્ય વ્યવસ્થાની ડરાવનારી તસવીર

પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોને, ચિકિત્સા અધિકારી અને ગ્રામ સમુદાય વચ્ચે પ્રથમ સંપર્ક બિંદુ માનવામાં આવે છે. પરંતુ આંકડા સવાલ ઉઠાવે છે કે શું આ સંપર્ક થઈ શકે છે? રૂરલ હેલ્થ સ્ટેટિસ્ટિક્સ-31 માર્ચ 2020નો રિપોર્ટ જણાવે છે કે સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં પબ્લિક હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના માપદંડો અનુસાર નક્કી સંખ્યાના મુકાબલે 78.9 ટકા સર્જનનો અભાવ, 69.7 ટકા મહિલા રોગ વિશેષજ્ઞ, 78.2 ટકા ફિઝિશિયન, 78.1 ટકા બાળ રોગ વિશેષજ્ઞોનો અભાવ છે.

નેશનલ હેલ્થ ફેમિલી સર્વે-2018-19 અનુસાર, 22 ટકા પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર અને 30 ટકા સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રોનો પણ અભાવ છે. માત્ર 13 ટકા સીએચસસી જ ઈન્ડિયન પબ્લિક હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના માપદંડ અનુસાર છે. 5 વર્ષથી ઓછી વયના 30 ટકા બાળકો ગામોમાં આજે પણ શ્વસન સંબંધી બીમારીઓ, ડાયેરિયાના કારણે મોતના મુખમાં જાય છે. માપદંડો અનુસાર પીએચસીમાં એક્સ-રે મશીન હોવા જોઈએ પણ પીએચસી તો ઠીક અડધાથી વધુ સીએચસીમાં પણ આ મશીન હોતા નથી. હેલ્થ એક્સપર્ટને જ્યારે વેન્ટિલેટર વિશે પૂછ્યું તો તેમણે કહ્યું, ‘એ માટે જિલ્લા હોસ્પિટલમાં જ ગામવાસીઓએ જવું પડે છે. માંડ દરેક જિલ્લા હોસ્પિટલમાં 2-3 વેન્ટિલેટર હોય છે પણ મોટાભાગની હોસ્પિટલોમાં એ પણ ખરાબ હોય છે.’

આરોગ્ય વ્યવસ્થા ગામોમાં મહામારીનો સામનો કરવા બિલકુલ નથી તૈયાર
એસોસીએશન ઓફ હેલ્થકેર પ્રોવાઈડરના ડિરેક્ટર જનરલ ડોક્ટર ગિરધર જ્ઞાની કહે છે, ‘સૌથી મોટી વિડંબણા એ છે કે દેશમાં સરકારી આરોગ્ય સેવાઓ તરફ ધ્યાન અપાયું નથી. ખાનગી આરોગ્ય સેવાઓ, સરકારી આરોગ્ય સેવાઓનાં મુકાબલે વધુ સજ્જ જોવા મળે છે તો ત્યાંનો ખર્ચ ઉઠાવવો સૌને પોસાય તેમ નથી.’

ડો. જ્ઞાની કહે છે, ‘1946માં 92 ટકા આરોગ્ય સુવિધાઓ ખાનગી હાથોમાં હતી જ્યારે માત્ર 8 ટકા આરોગ્ય સેવાઓ સરકાર ઉપલબ્ધ કરાવી રહી હતી. એ સમયે આરોગ્ય સુવિધાઓનું એનેલિસિસ કરવા બનેલી ભોરે કમિટીએ જોખમ ભાળીને સલાહ આપી હતી કે ઝડપથી સેવાઓને ખાનગી હાથોમાંથી લઈને સરકારે પોતાને હસ્તર લેવી જોઈએ.’

આજે જ્યારે 1946ની તુલનામાં વસતી અનેકગણી વધી ચૂકી છે, લગભગ 55 ટકા આઈપીડી બેડ (દાખલ થનારા દર્દીઓ માટે ઉપલબ્ધ બેડ) ખાનગી હાથોમાં છે. સરકાર આરોગ્ય સેવાઓને લઈને કેટલી સજ્જ છે, તેનો અંદાજો તેના દ્વારા પણ લગાવી શકાય છે કે તે જીડીપીના માત્ર 1.2 ટકા આરોગ્ય ક્ષેત્રે ખર્ચ કરે છે.

જાણીતા પબ્લિક હેલ્થ એક્સપર્ટ કે. આર. એન્ટની પણ દેશના હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર દર વર્ષે જીડીપીના 5 ટકા ખર્ચ કરવાની તરફેણ છેલ્લા અનેક વર્ષોથી કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, ‘મહામારીએ શહેરોની પોલ ખોલી નાખી છે, જે ખાનગી હોસ્પિટલોનો ભારેખમ ખર્ચ ઉઠાવી શકતા હતા તેઓ પણ ઓક્સિજન અને બેડ માટે ભટકતા રહ્યા.’ જો સંક્રમણ આ જ સ્તરે ગામો સુધી પહોંચે તો શું થશે?’

એન્ટની કહે છે, ‘પહોંચશે નહીં, પહોંચી ગયું છે. જ્યારે શહેરો બરબાદ થઈ ગયા તો ગામમાં તો ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પાક્કો અંદાજ પણ આપણી પાસે નથી. ડેન્ગ્યૂ અને ઈનસિફેલાઈટીસ દર વર્ષે સેંકડો લોકોના જીવ લે છે. હજુ ત્રણ વર્ષ વીત્યા નથી કે જેમાં કોટા અને ગોરખપુરમાં બાળકોનાં ઓક્સિજનના કારણે મોતનો આઘાત સમગ્ર દેશને લાગ્યો હતો. એ સમયે આરોગ્ય ઈમર્જન્સી નહોતી, હવે તો ઈમર્જન્સી છે. ઓક્સિજનની આવશ્યકતા વધીને અત્યારે લગભગ 3800થી 9000 MT સુધી થઈ ગઈ છે. ગામોમાં મહામારી કેટલું નુકસાન કરશે, એ તો કોઈ એક્સપર્ટ પણ કહી શકે તેમ નથી.