તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • Dvb original
  • Look At The Local Economy With The Help Of Cooperatives; Find Out What Is The Plan Of Modi Government And Amit Shah Through New Co operative Ministry?

ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:કોઓપરેટિવ્સના સહારે લોકલ ઈકોનોમી પર નજર; જાણો નવા સહકારિતા મંત્રાલય દ્વારા શું છે મોદી સરકાર અને અમિત શાહનો પ્લાન?

19 દિવસ પહેલાલેખક: રવીન્દ્ર ભજની
  • કૉપી લિંક

નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ગત સપ્તાહે કૃષિ મંત્રાલયથી અલગ કરીને સહકારિતા મંત્રાલય બનાવ્યું. મોદીએ 7 જુલાઈએ કેબિનેટમાં ફેરફાર કર્યા તો નવા મંત્રાલયની જવાબદારી અમિત શાહને સોંપી દેવાઈ. મોદી પછી સરકારના મુખ્ય મંત્રીઓમાંના એક શાહને આ નવું મંત્રાલય સોંપવું અનેક સવાલો સર્જે છે.

સૌથી મોટો સવાલ નીકળ્યો કે આવું કર્યુ શા માટે? આખરે આનાથી મોદી કઈ રીતે મેસેજ આપવા માગે છે? આ સવાલોનો જવાબ જાણવા માટે દેશના કોઓપરેટિવ સેક્ટરને સમજવું પડશે. શાહને આ મંત્રાલય આપવું એ દર્શાવે છે કે તેનો ઉદ્દેશ માત્ર એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સુધારો નથી પરંતુ ગુજરાત મોડેલને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કરવાનો પણ છે.

સરકારે નવું મંત્રાલય બનાવવાનું શું કારણ જણાવ્યું છે?
-સહકારિતા માટે અલગ મંત્રાલયની વાત સૌપ્રથમ નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારામને પોતાના બજેટ ભાષણમાં કરી હતી. તેને આગળ વધારતા કેન્દ્રીય કેબિનેટે 6 જુલાઈએ કૃષિ મંત્રાલયથી સહકારિતા વિભાગને અલગ કરીને નવું મંત્રાલય બનાવવાની ઘોષણા કરી દીધી.

  • પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરોની મીડિયા રિલીઝ અનુસાર, સહકારિતા મંત્રાલય દેશમાં ‘સહકારથી સમૃદ્ધિ’ લાવવાના મોદી સરકારના ઉદ્દેશને પાર પાડશે. તેનાથી દેશમાં કોઓપરેટિવ્સને ખરા અર્થમાં ભૂમિગત સ્તરે લોકોનું આંદોલન બનાવવામાં મદદ મળશે.
  • આપણા દેશ માટે કોઓપરેટિવ બેઝ્ડ આર્થિક વિકાસ મોડેલ ખૂબ જ પ્રાસંગિત છે, જેમાં દરેક સભ્ય જવાબદારી અને ઉત્તરદાયિત્વ સાથે કામ કરે છે. મંત્રાલય મલ્ટી-સ્ટેટ કોઓપરેટિવ્સ (MSCS)ને વિકસિત કરવા અંગે કામ કરશે. આ સાથે જ કોઓપરેટિવ્સને ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ માટે પ્રક્રિયાઓને સ્ટ્રીમલાઈન કરશે.

આની પાછળ સરકારનો રાજકીય એજન્ડા શું છે?

  • પોલિટિકલ સાયન્સમાં એક કહેવત છે-‘જો તમારે લાંબા સમય સુધી શાસન કરવું હોય તો તમારે લોકો અને સંસ્થાઓ પર પકડ જમાવવી પડશે.’ બસ સમજી લો કે ભાજપાના નેતૃત્વવાળી મોદી સરકાર પણ આ દિશામાં કામ કરી રહી છે.
  • નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે 2014માં વડાપ્રધાન બન્યા તો ગુજરાત મોડેલની ચોતરફ ચર્ચા હતી. આ મોડેલના અનેક પાસાઓ પર અગાઉ જ વાત થઈ ચૂકી છે. પરંતુ કોઓપરેટિવ્સ પર મોટાભાગના લોકોનું ધ્યાન ગયું નહોતું. હકીકત તો એ છે કે 2001માં મોદી મુખ્યમંત્રી બન્યા પછી સૌપ્રથમ ગુજરાતના કોઓપરેટિવ્સ પર જ પાર્ટીએ પકડ જમાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. 2017 સુધી તો અમૂલના તમામ ડિસ્ટ્રિક્ટ મિલ્ક યુનિયન ભાજપાની પાસે આવી ચૂક્યા હતા. ગુજરાતમાં બે દાયકાથી વધુ સમયથી ભાજપા અજેય રહેવાનું આ પણ એક કારણ છે.
  • આ જ રીતે મહારાષ્ટ્રની વાત કરીએ તો ત્યાં 150થી વધુ હાલના ધારાસભ્યોનું બેકગ્રાઉન્ડ કોઓપરેટિવ્સનું છે. રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP) ચીફ શરદ પવાર અને નાયબ મુખ્યમંત્રી અજીત પવારે પણ પ્રથમ ચૂંટણી કોઓપરેટિવ્સની જ જીતી હતી. મહારાષ્ટ્રમાં જ્યારે દેવેન્દ્ર ફડણવીસના નેતૃત્વમાં ભાજપાની સરકાર હતી, ત્યારે પણ કોઓપરેટિવ્સ દ્વારા લોકલ ઈકોનોમી પર NCP અને કોંગ્રેસની પકડ હતી. ભાજપા મહારાષ્ટ્રના કોઓપરેટિવ્સ પર પકડ બનાવવામાં સફળ રહી તો તે કોંગ્રેસ-એનસીપીને નબળી પાડી શકે છે.

અમિત શાહને મંત્રાલય આપવાનો શો અર્થ છે?

  • શાહ અને કોઓપરેટિવ્સનો જૂનો સંબંધ રહ્યો છે. 8 નવેમ્બર 2016ના રોજ જૂની 500 અને 1000 રૂ.ની નોટ નકામી થઈ તો અમદાવાદ ડિસ્ટ્રીક્ટ કોઓપરેટિવ બેંક જ ચર્ચામાં આવી હતી. આ કોઓપરેટિવ બેંક દ્વારા જ સૌથી વધુ જૂની નોટોની અદલાબદલી થઈ હતી. અમિત શાહ આ સંસ્થાના અધ્યક્ષ રહ્યા છે. તેના પછી તેમના પુત્ર જય શાહની કંપનીને 25 કરોડ રૂપિયાનો લેટર ઓફ ક્રેડિટ કાલુપુર કોમર્શિયલ કોઓપરેટિવ બેંકે જ તો આપ્યો હતો.
  • આ તો થયું એ કારણ કે જેના લીધે શાહ અને કોઓપરેટિવ્સનો સંબંધ જોડવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ શાહને નવું મંત્રાલય સોંપવા પાછળ એજન્ડા વિકાસનો ઓછો અને રાજકીય વધારે છે. કોઓપરેટિવ્સ સાથે સંકળાયેલા એક વરિષ્ઠ નેતાનું કહેવું છે કે સમગ્ર દેશમાં ગુજરાત મોડેલ લાગુ કરવાની આ શરૂઆત છે. ખેડૂતોના કાયદા અને કોવિડ-19ના હેન્ડલિંગથી પાર્ટીની ગામોમાં પકડ નબળી પડી છે. યુપીમાં આ વર્ષે ચૂંટણી છે, જ્યાં ખેડૂતોની નારાજગી મોંઘી પડી શકે છે. છ મહિનાની અંદર કોઓપરેટિવ્સ સાથે સંકળાયેલ કોઈ મોટો કાયદો આવી શકે છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પાર્ટીને મજબૂતી આપશે.

કોઓપરેટિવ્સને નેતાઓની પાઠશાળા શા માટે કહેવામાં આવે છે?

  • મહારાષ્ટ્ર, કેરળ, ગુજરાત, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગણા, તમિલનાડુ, ઓડિશા અને મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં કોઓપરેટિવ્સ નેતાગિરીની પાઠશાળાનું કામ કરે છે. પછી ભલે તે ગામ પ્રાથમિક કૃષિ ઋણ સમિતિ (પીએસીએસ) હોય કે શહેરી સહકારી આવાસીય સમિતિઓ, તમામમાં ચૂંટણી થાય છે અને સભ્યો પોતાના નેતા ચૂંટે છે. આ નેતા જ આ કોઓપરેટિવ સમિતિઓને આગળ લઈ જાય છે અને પછી પંચાયતો, વિધાનસભા અને સંસદ સુધી પહોંચે છે.

કોઓપરેટિવ મૂવમેન્ટ શું છે?

  • કોઓપરેટિવ એટલે કે કોમન લક્ષ્ય માટે ભૂમિગત સ્તરે લોકોનું સાથે આવવું. લોકોની સાથે એક સંગઠન બનાવે છે અને તેના કર્તાહર્તા (અધ્યક્ષ અને અન્ય ડાયરેક્ટર)ને ચૂંટે છે. ખેતીની વાત કરીએ તો ડેરી, સુગર મિલ્સ, સ્પિનિંગ મિલ્સમાં કોઓપરેટિવ્સ અનેક દાયકાઓથી કામ કરી રહી છે.
  • દેશમાં 1.95 લાખ કોઓપરેટિવ ડેરી છે, જ્યારે 330 સુગર મિલ્સ. 2019-20માં ડેરી કોઓપરેટિવ્સે પોતાના 1.7 કરોડ સભ્યો પાસેથી 4.80 કરોડ લીટર દૂધ રોજ ખરીદ્યુ અને 3.7 કરોડ લીટર દૂધ દરરોજ વેચ્યું. આ રીતે, કોઓપરેટિવ સુગર મિલ્સ દેશમાં થનારા ખાંડના ઉત્પાદનમાં 35% હિસ્સેદારી ધરાવે છે.
  • આ ઉપરાંત બેંકથી લઈને પશુપાલન સમિતિઓ પણ કોઓપરેટિવ્સનું જ એક ઉદાહરણ છે. એ ભૂમિગત સ્તરે ઋણ આપવાથી લઈને સરકાર માટે અનાજ સહિત અન્ય વસ્તુઓને ખરીદવાનું કામ પણ કરે છે. એક અધિકારી કહે છે કે મહામારીના કારણે આવેલા લોકડાઉનમાં પણ જો ખેડૂતો પાસેથી ઉપજ ખરીદી શકાય તો તેની ક્રેડિટ આ કોઓપરેટિવ્સને જ આપવી પડશે.

આ સંસ્થાઓ પાસે કેટલું ફંડ છે?

  • નાબાર્ડ (NABARD)નો 2019-20નો વાર્ષિક રિપોર્ટ કહે છે કે દેશમાં 95 હજાર સહકારી કૃષિ ઋણ સમિતિઓ, 363 ડિસ્ટ્રીક્ટ સેન્ટ્રલ કોઓપરેટિવ બેંક, 33 સ્ટેટ કોઓપરેટિવ બેંક છે. સ્ટેટ કોઓપરેટિવ બેંકોની પાસે 6104 કરોડ રૂપિયાની મૂડી અને 1.35 લાખ કરોડ રૂપિયાની ડિપોઝીટ છે. જ્યારે, ડિસ્ટ્રીક્ટ સેન્ટ્રલ કોઓપરેટિવ બેંકોની પાસે 21 હજાર કરોડ રૂપિયાની મૂડી અને 3.78 લાખ કરોડ રૂપિયાની ડિપોઝિટ્સ છે.
  • ડિસ્ટ્રીક્ટ સેન્ટ્રલ કોઓપરેટિવ બેંકોની મુખ્ય ભૂમિકા ખેતી માટે ઓછી અવધિની લોન આપવાની છે. આ બેંકોએ 3 લાખ કરોડ રૂપિયાની લોન આપી હતી. સ્ટેટ કોઓપરેટિવ બેંકોનું મુખ્ય કામ સુગર મિલ્સ કે સ્પિનિંગ મિલ્સ જેવી એગ્રી-પ્રોસેસિંગ ઈન્ડસ્ટ્રીઝને લોન આપવાનું છે. તેમણે 1.48 લાખ કરોડ રૂપિયાની લોન આપી છે.
  • શહેરી વિસ્તારોમાં અર્બન કોઓપરેટિવ બેંક અને કોઓપરેટિવ ક્રેડિટ સોસાયટી પણ છે, જે અનેક સેક્ટરોમાં બેંકિંગ સુવિધાઓ આપી રહી છે. આ એ લોકો માટે છે જેમના માટે બેંકો પાસેથી લોન હાંસલ કરવાનું મુશ્કેલ રહે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના અનુસાર દેશમાં 1500 અર્બન કોઓપરેટિવ બેંક છે જેમની મૂડી 2019-20માં 14 હજાર કરોડ રૂપિયા હતી. તેમનો લોન પોર્ટફોલિયો પણ 3 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ હતો.

શું આને મોદી સરકારનો મોટો સુધારો કરી શકાય?

  • અમુક હદ સુધી. કોઓપરેટિવ્સ સ્ટેટ સબ્જેક્ટ છે એટલે કે રાજ્ય પોતાના કાયદા ખુદ બનાવે છે. અત્યાર સુધી કૃષિ મંત્રાલયમાં જ કોઓપરેટિવ ડિપાર્ટમેન્ટ હતું, જેના દ્વારા આ સેક્ટર પર નજર રાખવામાં આવતી હતી. કૃષિ એટલું મોટું સેક્ટર છે કે તેની સાથે સંકળાયેલ કોઓપરેટિવ્સ પર ફોકસ ઓછું જ હતું.
  • કેન્દ્ર સરકાર 2002માં મલ્ટીસ્ટેટ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઝ એક્ટ લાવી. આનાથી કોઓપરેટિવને એકથી વધુ રાજ્યોમાં કામ કરવાના માર્ગ ખુલી ગયા. સાચા અર્થમાં આ સેક્ટર મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓની વિરુદ્ધ તાકાત બની શકી. આ કાયદાથી કોઓપરેટિવ્સને એકથી વધુ રાજ્યોમાં કામ કરવાની અનુમતિ મળી. તેમાં બેંક, ડેરી અને સુગર મિલ્સ સામેલ હતા, જેમણે એકથી વધુ રાજ્યોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યુ. સેન્ટ્રલ રજિસ્ટ્રાર ઓફ સોસાયટી તેના માટે કંટ્રોલિંગ ઓથોરિટી બની, પરંતુ તેના તરફથી કાર્યવાહી સ્ટેટ રજિસ્ટ્રાર જ કરે છે.
  • છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કોઓપરેટિવ્સે અનેક નવા ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશ કર્યો છે. ઈફ્કોની વાત કરીએ તો આ ફર્ટિલાઈઝર્સના માર્કેટમાં એક તૃતિયાંશ હિસ્સેદારી ધરાવે છે. દૂધ, કપાસ, હેન્ડલૂમ્સ, હાઉસિંગ, ખાદ્ય તેલો, સુગર અને ફિશરીઝમાં પણ કોઓપરેટિવ્સ સારૂં કામ કરે છે. કેરળમાં તો આઈટી પાર્ક અને મેડિકલ કોલેજોનું સંચાલન પણ કોઓપરેટિવ્સની પાસે છે. જો નવા મંત્રાલયથી રેગ્યુલેશન આસાન થયું તો વધુ નવા ક્ષેત્રોમાં કોઓપરેટિવ્સ જોઈ શકાય છે.