• Gujarati News
  • Dvb original
  • Husband Cuts Off Aravan's Head, Breaks Mangalsutra; Why Does Kinnar Remove Corpses In The Dark Of Night?

પંથરાતે લગ્ન સવારે વિધવા:પતિ અરાવનનું કાપી નાખે છે માથું, મંગળસૂત્ર તોડી નાખે છે; રાતના અંધારામાં કેમ જનાજો કાઢે છે કિન્નર?

2 મહિનો પહેલાલેખક: મનીષા ભલ્લા

દિવસમાં સોળ શણગાર. સાંજે દુલ્હન. રાતે લગ્ન અને સવારે વિધવા. સિંદૂર મિટાવી દેવાય છે. બંગડીઓ તોડી નાખવામાં આવે છે, મંગળસૂત્ર ઝૂંટવી લેવાય છે. આ કહાની છે કિન્નરોની. તમે શુભેચ્છાઓ ગાતા અને ટ્રેનોમાં તાળી વગાડીને પૈસા માગતા કિન્નરોને જોયા હશે, પરંતુ આ તેમની જિંદગીનું એક પાસું છે.

ભગવાન અરાવન સાથે લગ્ન પછી કિન્નર.
ભગવાન અરાવન સાથે લગ્ન પછી કિન્નર.

પંથ સિરીઝમાં કિન્નરોની અસલ જિંદગી, તેમની પરંપરાઓ અને માન્યતાઓ વિશે જાણવા માટે હું દિલ્હીથી લગભગ 310 કિલોમીટરની સફર કરીને પહોંચી ચંડીગઢના ‘કિન્નરોના મંદિરે’

દેશનાં જૂનાં કિન્નર મંદિરોમાંનું એક. અહીં મોટા-મોટા સ્કોલર કિન્નરો પર રિસર્ચ માટે આવે છે. બપોરે 3 વાગ્યાનો સમય. મુખ્ય દ્વાર ખુલ્લું હતું. સીધી અંદર ગઈ. સામે ગાદી પર કિન્નરોની ગુરુ માતા કમલી બિરાજમાન છે.

ગાદીની પાસે પીતળનું કમંડળ અને પાનપીક રાખેલાં છે. ચોતરફ અત્તરની સુગંધ છે. પાછળ તેમના ચાક ગુરુઓની માળા લાગેલી તસવીરો છે. કેટલાંક બાળકો સૂતાં છે. પૂછ્યું તો ખ્યાલ આવે છે કે આ અનાથ બાળકો છે. કિન્નરોનું મંદિર તેમની દેખભાળ રાખે છે.

સામે કેટલાક કિન્નર મંગળસૂત્ર બનાવી રહ્યા છે. મારા મનમાં સવાલ એ થાય છે કે આખરે આટલી સંખ્યામાં મંગળસૂત્ર કેમ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે? આ દરમિયાન ગુરુમાતા કમલી એક કિન્નર સાથે મુલાકાત કરાવે છે.

કહે છે, ‘આ કિન્નર સુદીક્ષા છે. તામિલનાડુથી આવી છે. હાલના દિવસોમાં ખૂબ વ્યસ્ત છે. એપ્રિલમાં આ લોકોનાં લગ્ન છે.’

લગ્ન? હું ચોંકીને આ સવાલ પૂછું છું.

સુદીક્ષા જણાવે છે, ‘કોવિડના કારણે બે વર્ષથી મારા લગ્ન થઈ શક્યા નહીં. આવતા વર્ષે એપ્રિલમાં લગ્ન થવાના છે. એની જ તૈયારીમાં વ્યસ્ત છું. મારી સાથે દુનિયાભરના લગભગ 50 હજાર કિન્નર લગ્ન કરશે, જેના માટે હજારો મંગળસૂત્ર બનાવાઈ રહ્યાં છે.’

આગામી વર્ષે મદ્રાસમાં લગ્નનો કાર્યક્રમ છે. સુદીક્ષાને મેનેજમેન્ટની જવાબદારી મળી છે.

આ રીતે વ્યંઢળો લગ્ન પહેલાં દુલ્હનનો શણગાર કરે છે.
આ રીતે વ્યંઢળો લગ્ન પહેલાં દુલ્હનનો શણગાર કરે છે.

મેં પૂછ્યું, કિન્નર કોની સાથે લગ્ન કરે છે?

સુદીક્ષા કહે છે, ‘તામિલનાડુના વિલ્લુપુરમ જિલ્લામાં એક ગામ છે કુનાગમ. તમિળ નવવર્ષની પ્રથમ પૂનમે કિન્નરોનો લગ્નોત્સવ શરૂ થાય છે, જે 18 દિવસ સુધી ચાલે છે. અહીં દુનિયાભરના કિન્નરો એકત્ર થાય છે. આ દરમિયાન ભાગવતકથા, ગરબા, નૃત્ય અને અનેક પ્રકારના સમારોહ થાય છે. સતત 17 દિવસ સુધી તમામ કિન્નર અને ગામવાળા ઉપવાસ રાખે છે.

17મા દિવસે કિન્નર શણગાર કરે છે, દુલ્હન બને છે. પછી તેઓ હાથમાં પોટલી લઈને મંદિરે જાય છે. પોટલીમાં નારિયેળ, ફૂલ, પાન અને મંગળસૂત્ર હોય છે. તેઓ પોતાના આરાધ્ય દેવ અરાવનની પૂજા કરે છે. એ પછી પંડિત તેમના ગળામાં મંગળસૂત્ર પહેરાવે છે. માથા પર ચાંદલો અને સિંદૂર લગાવે છે. આ રીતે કિન્નરોનાં લગ્ન થાય છે.

ભારતીય પરંપરામાં લગ્ન સાત જન્મ માટે થાય છે, પરંતુ કિન્નરોમાં લગ્ન માત્ર એક રાત માટે હોય છે. 18મા દિવસે અરાવનની મૂર્તિને સિંહાસન પર બેસાડીને વાજતેગાજતે આખા ગામમાં ફેરવવામાં આવે છે. પછી પંડિત અરાવનનું સાંકેતિક રીતે માથું કાપે છે. આ સાથે જ તમામ કિન્નર વિધવા થઈ જાય છે. રોકકળ ચાલુ થઈ જાય છે.

કિન્નરોની બંગડીઓ તોડી નાખવામાં આવે છે, મંગળસૂત્ર તોડી નાખવામાં આવે છે અને સફેદ સાડી પહેરાવી દેવામાં આવે છે. 19મા દિવસે તમામ કિન્નર એ તૂટેલા મંગળસૂત્રને ભગવાન અરાવનને ચઢાવે છે અને નવું મંગળસૂત્ર પહેરે છે. અનેક કિન્નર તો આ તૂટેલા મંગળસૂત્રને પોતાના ઘરે લઈ જઈને 11, 21, 41 કે 51 દિવસ સુધી વિધવાના પહેરવેશમાં રહે છે.’

વિધવા થયા પછી રડતા કિન્નરો. સ્ત્રોત - ગૂગલ
વિધવા થયા પછી રડતા કિન્નરો. સ્ત્રોત - ગૂગલ
કુણાગામ ઉત્સવના 19મા દિવસે વ્યંઢળોને સફેદ સાડી પહેરાવી દેવાય છે.
કુણાગામ ઉત્સવના 19મા દિવસે વ્યંઢળોને સફેદ સાડી પહેરાવી દેવાય છે.

હવે મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે અરાવન કોણ છે?

માતા કમલીએ આ અંગે એક વાર્તા કહી-

મહાભારતના યુદ્ધ પહેલાં કૌરવો સાથેની શરત હાર્યા બાદ અર્જુને વનવાસ કરવો પડ્યો હતો. એ દરમિયાન તે વિધવા નાગ રાજકુમારી ઉલુપીને મળ્યો. બંને પ્રેમલગ્ન કરે છે. તેમનો અરાવન નામનો એક પુત્ર છે. એક વર્ષ પછી અર્જુન બંનેને છોડીને આગળ વધે છે.

આ પછી મહાભારત યુદ્ધ શરૂ થાય છે. અરાવન પણ અર્જુનની મદદ કરવા યુદ્ધના મેદાનમાં આવે છે. પાંડવો વિજય માટે મા કાલીનું અનુષ્ઠાન કરે છે. આમાં તેમણે એક રાજકુમારનો બલિ આપવાનો હોય છે.

અરાવન બલિદાન આપવા આગળ આવ્યો, પરંતુ તેની માતાએ તેને અટકાવ્યો. તે કહે છે કે અરાવન લગ્ન વિના બલિદાન નહીં આપે. પ્રશ્ન એ ઊભો થયો કે અરાવન સાથે સોહાગણ બનવા માટે એક દિવસ માટે લગ્ન કોણ કરે?

ભગવાન કૃષ્ણ મોહિનીનું રૂપ ધારણ કરે છે અને અરાવન સાથે લગ્ન કરે છે. બીજા દિવસે અરાવને પોતે તેનું માથું કાપીને મા કાલીનાં ચરણોમાં અર્પણ કર્યું. કૃષ્ણ મોહિનીના રૂપમાં વિધવા બને છે. તેઓ રડવા અને ચીસો પાડવા લાગે છે.’

વ્યંઢળના લગ્નના બીજા દિવસે અરાવનની યાત્રા કંઈક આ રીતે ખૂબ જ ધામધૂમથી શરૂ થાય છે, જેમાં હજારો વ્યંઢળો ભાગ લે છે.
વ્યંઢળના લગ્નના બીજા દિવસે અરાવનની યાત્રા કંઈક આ રીતે ખૂબ જ ધામધૂમથી શરૂ થાય છે, જેમાં હજારો વ્યંઢળો ભાગ લે છે.

કિન્નરોનું માનવું છે કે કૃષ્ણએ પુરુષ હોવા છતાં સ્ત્રીના રૂપમાં લગ્ન કર્યા હતા. વ્યંઢળોનું જીવન પણ એવું જ છે, તેથી તેઓ અરાવન સાથે લગ્ન કરે છે.

ડેરામાં નવી વહુની જેમ આવકાર, ગુરુના મૃત્યુ પછી એક મહિના સુધી વિધવા રહેવું પડે છે. કિન્નર મહંત મણિક્ષા કહે છે, 'કેમ્પમાં આવનાર વ્યંઢળના લગ્ન તેમના ગુરુ સાથે થાય છે. આ રીતે તે ઘરની વહુ બને છે. તમામ ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે. દેશભરમાંથી બિરાદરોના મહંતો અને ગુરુઓ એકત્ર થાય છે. ડેરાના ગુરુ તેને ચૂંદડી ઓઢાડી દે છે. ચૂંદડી ઓઢાડવીએ હકીકતનું પ્રતીક છે કે આજથી તમે આ ડેરાના આદર છો, તમારે પુત્રવધૂની તમામ ફરજો નિભાવવાની છે.

આ પછી ગુરુ તેનું નામ રાખે છે. તેઓ તેને મેકઅપ, કપડાં, ઘરેણાં અને પૈસા આપે છે. આ રીતે તે કિન્નર ગુરુની શિષ્ય બની જાય છે. શિષ્ય પાસેથી વચનો લેવામાં આવે છે કે તે ડેરાની પરંપરાનું પાલન કરશે, હંમેશાં ગુરુની વાત માનશે. ગુરુનો આદેશ તેના માટે અંતિમ રહેશે.

ઘરની વહુ બન્યા પછી, તે વ્યંઢળનો ડેરાના બાકીના વ્યંઢળો સાથે એવો જ સંબંધ હોય છે, જેવો સામાન્ય પરિવારમાં હોય છે. મતલબ કોઈ તેની નણંદ બને, કોઈ તેની ભાભી બને છે, કોઈ બહેન તો કોઈ સાસુ.”

આ રીતે ડેરામાં નવા વ્યંઢળનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. તેને નવી વહુ જેવી ઘણીબધી ભેટો મળે છે.
આ રીતે ડેરામાં નવા વ્યંઢળનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. તેને નવી વહુ જેવી ઘણીબધી ભેટો મળે છે.

આ રીતે ડેરામાં નવા વ્યંઢળનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. તેને નવી વહુ જેવી ઘણીબધી ભેટો મળે છે. શિષ્ય બન્યા પછી કિન્નરો શુભેચ્છા ગીતો ગાવા જાય છે. આ દરમિયાન તેમને જે પણ પૈસા કે ઈનામ મળે છે તે તેઓ પોતાના ગુરુને આપે છે. તે પોતાની પાસે એક રૂપિયો પણ રાખતા નથી. આ પૈસાથી ગુરુ ડેરા અને શિષ્યોનો ખર્ચ ઉઠાવે છે. કોઈપણ કિન્નર ગુરુ સાથે ગુસ્તાખી કરી શકતો નથી. જો કોઈ અહીં અને ત્યાં થોડું પણ કરે છે, તો તેને બિરાદરી તરફથી સખત સજા મળે છે.

મારી સામે કેટલાક વ્યંઢળો કેમ્પમાં પ્રવેશ્યા. આવતાં જ તેઓ જમીન પર બેસી ગયા. મેં કહ્યું, તમે ખુરશી લો, કેમ બેઠા છો. ત્યારે માતા કમલીએ કહ્યું, 'આ શિષ્યો છે, જમીન પર બેસશે.'

હું પૂછું છું, શું વ્યંઢળો પોતે કેમ્પમાં આવે છે કે તમે લોકો ઘરે જઈને તેમને ઉઠાવી લાવો છો?

માતા કમલી કહે છે, “પહેલાં કિન્નર સમુદાયના લોકો એવાં ઘરોમાં જતા હતા, જ્યાં તેમને ખબર પડે કે કોઈ થર્ડ જેન્ડરનો જન્મ થયો છે. તેઓ લિંગ જોઈને ઘરેથી લાવતા હતા. બાદમાં તેનો વિરોધ થયો હતો. હવે વ્યંઢળો પોતે કેમ્પમાં આવે છે અથવા તેમના પરિવારના સભ્યો તેમને સોંપે છે. અમે કોઈને બળજબરીથી લાવતા નથી. તમે કહ્યું કે વ્યંઢળો ફક્ત શુભેચ્છા ગીતો ગાવા જાય છે, તો પછી ટ્રેનોમાં પૈસા માગનારા કોણ છે?

તેઓ નકલી કિન્નરો છે. વાસ્તવિક કિન્નર ભીખ નથી માગતો.

કિન્નરોમાંથી ગુરુની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે?

માતા કમલી કહે છે, 'કેટલાક ગુરુઓ જીવતા પોતાના શિષ્યને સિંહાસન સોંપે છે, જ્યારે કેટલાક જાહેર કરે છે કે મારા પછી ગાદી આમને-તેમને આપવાની છે. ગુરુના અવસાન પછી સમગ્ર બિરાદરીને બોલાવવામાં આવે છે. આ પછી નવા ગુરુના નામની જાહેરાત કરવામાં આવે છે. દરેક જણ તેને સ્વીકારે છે.

કારણ કે વ્યંઢળો ગુરુના નામે સિંદૂર લગાવે છે, તેથી ગુરુના મૃત્યુ પછી તેમણે સિંદૂર ઉતારવું પડે છે. દોઢ મહિના સુધી વિધવા જેવા સફેદ વસ્ત્રો પહેરવા પડે છે.

સમગ્ર બિરાદરી ફરી એકઠી થાય છે. પૂજા અને ઉપવાસ થાય છે. તે શિષ્યને દુલ્હનનો શ્રૃંગાર કરવામાં આવે છે. દુલ્હનની જેમ શણગારીને તેને ગુરુગાદી પર બેસાડવામાં આવે છે. બધા કિન્નરો મોંઘાં કપડાં અને ઘરેણાં આપે છે. જે ગુરુના સિંહાસન પર બિરાજે છે તે પોતાના ગુરુના નામે વર્ષમાં એકવાર સમૂહ ભોજનનું આયોજન કરે છે.

માતા કમલીના પડાવમાં એક ગુફા જેવું ઘર છે. હું તેને જોવા માગતી હતી. હું એક નાનકડા દરવાજામાંથી અંદર ગઈ. ત્યાં મેં એક સમાધિ જોઈ.

ડેરામાં આવાં અનેક ઘર છે, જેની અંદર વ્યંઢળોની સમાધિ બનાવવામાં આવી છે.
ડેરામાં આવાં અનેક ઘર છે, જેની અંદર વ્યંઢળોની સમાધિ બનાવવામાં આવી છે.

મેં માતા કમલીને પૂછ્યું કે આ કોની સમાધિ છે? તે કહે છે, 'આ કિન્નર માઈ હીરા દેવીની સમાધિ છે. તેમને 1990માં સમાધિ આપવામાં આવી હતી.

સમાધિ? શું કિન્નરોને મૃત્યુ પછી દફનાવવામાં આવે છે?

માતા કમલી કહે છે, “પહેલા વ્યંઢળોને ડેરામાં જ સમાધિ આપવામાં આવતી હતી. બાદમાં સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ પછી અમે અંતિમસંસ્કાર માટે અલગ જગ્યાની માગણી કરી.

ઘણાં વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કર્યો. આ પછી, સરકારે અમને અંતિમસંસ્કાર માટે જગ્યા આપી. જ્યાં સુધી દફન કે અગ્નિસંસ્કારનો સંબંધ છે, જે કિન્નર જેમ ઈચ્છે છે તેમ અથવા તેમનો જે ધર્મ હોય તે મુજબ તેમના અંતિમસંસ્કાર કરવામાં આવે છે.

વ્યંઢળો અત્યંત ગુપ્ત રીતે અંતિમસંસ્કાર કરે છે. ભાસ્કરના ગૌતમ ચક્રવર્તીએ આ ઈલસ્ટ્રેશન દ્વારા સમજાવ્યું છે.
વ્યંઢળો અત્યંત ગુપ્ત રીતે અંતિમસંસ્કાર કરે છે. ભાસ્કરના ગૌતમ ચક્રવર્તીએ આ ઈલસ્ટ્રેશન દ્વારા સમજાવ્યું છે.

મેં સાંભળ્યું કે વ્યંઢળો રાતના અંધારામાં અંતિમસંસ્કાર કરે છે?

મહંત મણિક્ષા કહે છે, 'વ્યંઢળ દરરોજ રાત્રે મૃત્યુ પામે છે અને સવારે જન્મે છે. ભગવાને દુશ્મનના બાળકને પણ કિન્નર ન બનાવે. એટલા માટે અમે પડદામાં છુપાયેલા કિન્નરોના અંતિમસંસ્કાર કરીએ છીએ અથવા રાત્રે અંતિમ સંસ્કાર કરીએ.’

શું હું કિન્નરોના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપી શકું?

જવાબ મળે છે - બિલકુલ નહીં. અમે બીજા કોઈને ત્યાં આવવાની મંજૂરી આપી શકીએ નહીં.

વ્યંઢળો રાત્રે અથવા પડદા ઢાંકીને અંતિમ સંસ્કાર કરે છે, જેથી કોઈ જોઈ ન શકે. ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી
વ્યંઢળો રાત્રે અથવા પડદા ઢાંકીને અંતિમ સંસ્કાર કરે છે, જેથી કોઈ જોઈ ન શકે. ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી

કિન્નરો કયા ધર્મનું પાલન કરે છે?

માતા કમલી કહે છે, 'એક વ્યંઢળનો ધર્મ તેના ગુરૂનો જે ધર્મ હોય એ જ હોય છે. દક્ષિણના મંદિરોમાં મોટા ભાગના ગુરુઓ હિંદુ છે અને ઉત્તર ભારતના મંદિરોમાં મોટાભાગના ગુરુઓ મુસ્લિમ છે.

ડેરામાં કૂકડા સાથે માતાની મૂર્તિ રાખવામાં આવી છે. હું પૂછું છું કે તેઓ કોણ છે, કિન્નરો તેમની પૂજા કેમ કરે છે?

માતા કમલી કહે છે, 'ગુજરાતના મહેસાણામાં બહુચર માતાનું મંદિર છે. આ માતા કૂકડા પર સવારી કરે છે. કિન્નરો તેણીને કુળદેવી માને છે અને અર્ધનારીશ્વર તરીકે તેની પૂજા કરે છે. તેથી અમે દરેક ડેરામાં માતા મરઘીની મૂર્તિ રાખીએ છીએ.

મને મરઘાવાળી માતાનું મંદિર જોવાની ઈચ્છા છે. હું ચંદીગઢથી લગભગ 1073 કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને મહેસાણા પહોંચી છું.

વિશાળ મંદિર, અંદર દેવી કૂકડા પર બેઠા છે. કેટલાક વ્યંઢળો માતાને ચાંદીના કૂકડા અર્પણ કરી રહ્યા છે. હું મંદિરના પૂજારી તેજસભાઈ રાવળને પૂછું છું કે આ લોકો ચાંદીના કૂકડા કેમ ચડાવે છે?

તેઓ કહે છે, '1739માં વડોદરાના રાજા માનાજીરાવ ગાયકવાડે આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. અગાઉ વ્યંઢળો માતાજીને કાળો કૂકડો ચઢાવતા હતા. બાદમાં સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ત્યારથી તેઓ ચાંદીનો કૂકડો ચઢાવે છે.

તેજસભાઈ રાવલ કહે છે, 'અહીં ચૈત્ર માસની પૂર્ણિમાએ ત્રણ દિવસનો મેળો ભરાય છે. જેમાં દેશભરમાંથી વ્યંઢળો આવે છે. આ દિવસે પાલખી નીકળે છે. કિન્નર મંદિરની પરિક્રમા કરે છે,

માતાને ચાંદીનો કૂકડો અર્પણ કરવામાં આવે છે, રથની શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. તેઓ રાત્રે વિશેષ પૂજા કરે છે. મંદિરના પૂજારીને પણ આ પૂજામાં ભાગ લેવાની મંજૂરી નથી.

બહુચર માતાનું મંદિર 1739માં વડોદરાના રાજા માનાજીરાવ ગાયકવાડે બાંધ્યું હતું.
બહુચર માતાનું મંદિર 1739માં વડોદરાના રાજા માનાજીરાવ ગાયકવાડે બાંધ્યું હતું.

તેજસભાઈ રાવલ આ મંદિરની વાર્તા કહે છે, 'દ્વાપર યુગમાં વનવાસ દરમિયાન અર્જુન એક વર્ષ સુધી બૃહન્નલા નામની સ્ત્રીના રૂપમાં રહ્યો હતો. આ દરમિયાન તેણે પોતાનાં હથિયારો અહીં રાખ્યા હતા.

જ્યારે તે એક વર્ષ પછી શસ્ત્રો પરત લેવા પાછો આવ્યો, ત્યારે તેની શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ હતી. પુરુષત્વ નબળું પડી ગયું હતું. અર્જુને તપસ્યા કરી અને માતાએ પ્રસન્ન થઈને અર્જુનને પુરુષત્વ આપ્યું. કિન્નરોનું માનવું છે કે મંદિરમાં પૂજા કરવાથી તેઓને આગામી જન્મમાં પુરુષ કે સ્ત્રીનું સંપૂર્ણ રૂપ મળશે.

વ્યંઢળો મહિલાઓના પહેરવેશમાં કેમ રહે છે?
નિર્મોહી અખાડાના મહામંડલેશ્વર હિમાંગી સખી કહે છે, “અમે કિન્નરો પોતાને અર્ધનારીશ્વર માનીએ છીએ. એટલે અડધો પુરુષ અને અડધો સ્ત્રી. જ્યાં સુધી મહિલાઓના કપડાંની વાત છે, આ પરંપરા અનાદિ કાળથી ચાલી આવે છે. વ્યંઢળો મહિલાઓના પહેરવેશમાં રહે છે. અર્જુને પણ વનવાસ દરમિયાન કિન્નરના રૂપમાં સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું હતું.

2019માં પ્રયાગરાજ કુંભમાં કિન્નરોએ શાહી સ્નાન કર્યું હતું

આ તસવીર 2019ના પ્રયાગરાજ કુંભની છે. કિન્નરો શાહી સ્નાન માટે જઈ રહ્યા છે.
આ તસવીર 2019ના પ્રયાગરાજ કુંભની છે. કિન્નરો શાહી સ્નાન માટે જઈ રહ્યા છે.

ઘણા સમયથી વ્યંઢળો પોતાના માટે અખાડાની માગ કરી રહ્યા હતા. 2016માં સિંહસ્થ મહાકુંભમાં પ્રથમ વખત, વ્યંઢળોએ ઉજ્જૈનના દશેરા મેદાનમાંથી પેશવાઈ કાઢી હતી. તેનું સ્વાગત કિન્નર લક્ષ્મી નારાયણ ત્રિપાઠી દ્વારા કરાયું હતું.

આ પહેલો પ્રસંગ હતો, જ્યારે લોકોએ હજારો વ્યંઢળોને સાધુના વેશમાં જોયા હતા. 2018માં વ્યંઢળોને જૂના અખાડા હેઠળ અખાડા બનાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ પછી તેણે 2019ના કુંભમાં શાહી સ્નાન કર્યું હતું. હાલમાં લક્ષ્મી નારાયણ ત્રિપાઠી કિન્નર અખાડાના પ્રમુખ છે. કિન્નર મહામંડલેશ્વર પણ તેના જુદા જુદા અખાડા હેઠળ હોય છે. નિર્મોહી અખાડાએ હિમાંગી સખીને મહામંડલેશ્વર બનાવ્યા.

હિમાંગી સખી ધર્મનો પ્રચાર કરે છે અને દેશ અને દુનિયામાં ભાગવત કથા કરે છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય અર્ધનારીશ્વર ધામની સ્થાપના કરી છે.
હિમાંગી સખી ધર્મનો પ્રચાર કરે છે અને દેશ અને દુનિયામાં ભાગવત કથા કરે છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય અર્ધનારીશ્વર ધામની સ્થાપના કરી છે.