વીરભદ્ર તિવારીએ આઝાદ સાથે દગો કર્યો હતો:બલિદાન પછી ગામના લોકો આઝાદનાં માતાને 'ડાકુની માતા' કહેતા હતા

2 મહિનો પહેલાલેખક: અમરીશ શુક્લ

'એટલે જ આપણે આઝાદ છીએ' શ્રેણીના 8મા એપિસોડમાં ચંદ્રશેખર આઝાદના બલિદાનની કહાની વાંચો...

27 ફેબ્રુઆરી 1931ની એક ખૂબ જ સામાન્ય સવારે અલાહાબાદ (હાલ પ્રયાગરાજ)માં આનંદ ભવનમાં જવાહરલાલ નેહરુને મળ્યા પછી ચંદ્રશેખર આઝાદ સીધા અલ્ફ્રેડ પાર્ક ગયા હતા. આઝાદનું સંગઠન HSRA વિખેરાઈ રહ્યું હતું. ભગત સિંહ જેલમાં હતા અને તેમને ફાંસીથી બચાવવાના દરેક પ્રયાસ નિષ્ફળ બની રહ્યા હતા.

તેઓ આઝાદ, જેમને 'બહુરૂપી' કહેવામાં આવતા હતા. જેમની તસવીર મેળવવામાં અંગ્રેજોને પરસેવો વળી જતો હતો. તેઓ પોતાના સાથીના દગોને સમજી શક્યા નહોતા. તેમના જૂના મિત્ર વીરભદ્ર તિવારીએ તેમને જોયા અને પોલીસ અધિકારી શંભુનાથને આ સમાચાર આપ્યા હતા.

પ્રયાગરાજમાં આનંદ ભવન મોતીલાલ નેહરુ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 1930માં તેમણે દેશને સમર્પિત કર્યું હતું. અહીં જ આઝાદ નેહરુને મળ્યા હતા.
પ્રયાગરાજમાં આનંદ ભવન મોતીલાલ નેહરુ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 1930માં તેમણે દેશને સમર્પિત કર્યું હતું. અહીં જ આઝાદ નેહરુને મળ્યા હતા.

જ્યાં સુધી આઝાદ સંભાળી શકે ત્યાં સુધીમાં તો 80 સશસ્ત્ર પોલીસકર્મીએ અલ્ફ્રેડ પાર્કને ઘેરી લીધો હતો. ઘણી ગોળીઓ વરસાવા હતી. આઝાદ મક્કમ રહ્યા, પરંતુ તેમને 5 ગોળી વાગી અને તેઓ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ ગયા હતા. તેમણે પોતાની પ્રિય કોલ્ટ પિસ્તોલમાં બાકી રહેલી છેલ્લી ગોળીથી આત્મહત્યા કરી લીધી, પરંતુ અંગ્રેજોને તેઓ ન મળ્યા. આઝાદ વારંવાર કહેતા હતા- 'હું દુશ્મનની ગોળીઓનો સામનો કરીશ, આઝાદ છું, આઝાદ જ મરશે.' આ વાત સાચી પણ થઈ.

હું અત્યારે એ જ અલ્ફ્રેડ પાર્કમાં, એટલે કે અત્યારે ચંદ્રશેખર આઝાદ પાર્કમાં ઊભા છું, જ્યાં આઝાદ શહીદ થયા હતા. તેમની કુરબાનીથી અંગ્રેજો એટલા ગભરાઈ ગયા હતા કે જાંબુનું ઝાડ, જેની પાછળ છુપાઈને તેમણે 32 મિનિટ સુધી ગોળીઓનો સામનો કર્યો હતો, એને પણ કાપી નાખવામાં આવ્યું હતું. વાસ્તવમાં આઝાદની શહીદી પછી લોકોએ આ વૃક્ષની પૂજા કરવાનું શરૂ કર્યું અને અહીંની માટીનાં તિલક કરવા લાગ્યા હતા.

અલ્ફ્રેડ પાર્ક આઝાદ આ જાંબુના ઝાડ નીચે શહીદ થયા હતા. બ્રિટિશ સરકાર આઝાદના બલિદાનથી એટલી ગભરાઈ ગઈ હતી કે તેણે તે જાંબુનું ઝાડ પણ તેના સૈનિકો દ્વારા કપાવી નાખ્યું હતું. તસવીર: ગૌતમ ચક્રવર્તી
અલ્ફ્રેડ પાર્ક આઝાદ આ જાંબુના ઝાડ નીચે શહીદ થયા હતા. બ્રિટિશ સરકાર આઝાદના બલિદાનથી એટલી ગભરાઈ ગઈ હતી કે તેણે તે જાંબુનું ઝાડ પણ તેના સૈનિકો દ્વારા કપાવી નાખ્યું હતું. તસવીર: ગૌતમ ચક્રવર્તી

હવે ત્યાં એક નવું અને ખીલેલું જાંબુનું વૃક્ષ છે, જે 1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ યુપી સરકારે વાવ્યું હતું. એ ક્યારે વાવવામાં આવ્યું એ રેકોર્ડમાં નથી.

આ જાંબુના ઝાડની પાસે ચંદ્રશેખર આઝાદની પ્રતિમા પણ છે, જેમાં તેઓ પોતાની જાણીતી શૈલીમાં પોતાની મૂછો પર તાવ દેતા જોવા મળે છે. એ જ પાર્કમાં અલાહાબાદ મ્યુઝિયમ પણ છે, જ્યાં આઝાદની પિસ્તોલ રાખવામાં આવી છે, જેનાથી તેમણે છેલ્લી ગોળી માથામાં મારી દીધી હતી અને ક્યારેય અંગ્રેજોના હાથમાં ન આવનારા આઝાદે તેમનું વચન પૂરું કર્યું હતું.

આઝાદની આ પ્રતિમા ચંદ્રશેખર આઝાદ પાર્કમાં સ્થાપિત છે. આ પાર્ક યુપીનો સૌથી મોટો પાર્ક છે.
આઝાદની આ પ્રતિમા ચંદ્રશેખર આઝાદ પાર્કમાં સ્થાપિત છે. આ પાર્ક યુપીનો સૌથી મોટો પાર્ક છે.

અંગ્રેજ અધિકારીએ જ વીરભદ્રના વિશ્વાસઘાતનો પર્દાફાશ કર્યો

ચંદ્રશેખર આઝાદનો બાતમીદાર કોણ એ પ્રશ્ન ઘણાં વર્ષો સુધી રહ્યો. વીરભદ્ર તિવારી અને યશપાલ હંમેશાં સવાલોના ઘેરામાં રહેતા હતા. જોકે અલ્ફ્રેડ પાર્કમાં આઝાદને ઘેરી લેનારા 40-મજબૂત સશસ્ત્ર દળનો ભાગ હતો તે અધિકારીની અંગત ડાયરીમાં વીરભદ્ર દેશદ્રોહી હોવાનો દાવો કરાયો હતો.

અલાહાબાદ મ્યુઝિયમના ક્યુરેટર ડૉ. રાજેશ મિશ્રાના જણાવ્યા અનુસાર, 'અમારી લાઇબ્રેરીમાં ધર્મેન્દ્ર ગૌરની અંગત ડાયરી પર આધારિત એક પુસ્તક છે. એનું શીર્ષક છે 'આઝાદની પિસ્તોલ અને તેના દેશદ્રોહી સાથીઓ'. ધર્મેન્દ્ર ગૌર એ સમયે બ્રિટિશ સશસ્ત્ર દળોની ગુપ્તચર શાખામાં સામેલ હતા. આ પુસ્તક મારામાં જે કંઈ નોંધાયેલું છે એ ડાયરીના અંશો છે, જે-તે દરરોજ લખતા હતા. આ એક અધિકૃત દસ્તાવેજ છે.

આ ડાયરીમાં ગૌડ લખે છે - 27 ફેબ્રુઆરી 1931ના રોજ આઝાદ અલ્ફ્રેડ પાર્ક પહોંચતાં પહેલાં જવાહરલાલ નેહરુને મળવા આનંદ ભવન ગયા હતા. બાદમાં તેઓ સવારે 9 વાગે સુખદેવ રાજ સાથે અલ્ફ્રેડ પાર્ક પહોંચ્યા હતા. અહીં ભગત સિંહને મુક્ત કરવા અને વિઘટિત થઈ રહેલા સંગઠનને ફરીથી બનાવવાની વાત કરવામાં આવી રહી હતી.

વીરભદ્ર તિવારીએ અંગ્રેજોને જાણ કરી હતી

ડાયરીમાં નોંધાયેલી માહિતી અનુસાર, વીરભદ્ર તિવારીએ આઝાદ અને સુખદેવ રાજને પાર્કમાં જોયા હતા. તેણે તરત જ પોલીસ અધિકારી શંભુનાથ પાસે પહોંચીને કહ્યું – પંડિતજી (ચંદ્રશેખર આઝાદ) અલ્ફ્રેડ પાર્કમાં છે. શંભુનાથે અંગ્રેજ અધિકારી મેજરોને જાણ કરી કે આઝાદ પાર્કમાં છે. રિઝર્વ પોલીસ લાઈન્સ અલાહાબાદ ખાતે સવારની પરેડ પછી સાર્જન્ટ ટીટર્ટન રિઝર્વ ઈન્સ્પેક્ટરોની ઓફિસમાં બેઠા બેઠા કેટલાક કાગળો જોઈ રહ્યા હતા. અચાનક નવ વાગ્યે ટેલિફોનની ઘંટડી વાગી હતી.

પોલીસકર્મચારીઓ અલ્ફ્રેડ પાર્કને ઘેરી લે છે. આઝાદ અહીં છુપાયા હોવાની માહિતી ચંદ્રશેખરના સાથીએ જ પોલીસને આપી હતી. ચિત્ર: ગૌતમ ચક્રવર્તી
પોલીસકર્મચારીઓ અલ્ફ્રેડ પાર્કને ઘેરી લે છે. આઝાદ અહીં છુપાયા હોવાની માહિતી ચંદ્રશેખરના સાથીએ જ પોલીસને આપી હતી. ચિત્ર: ગૌતમ ચક્રવર્તી

પોલીસ અધીક્ષક મેજરનો ફોન હતો. સશસ્ત્ર દળોના 80 સૈનિકને અડધી મિનિટમાં અલ્ફ્રેડ પાર્કમાં જવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. 40 સૈનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા, તો 40 સૈનિક પાસે લાકડીઓ હતી. બધા અલ્ફ્રેડ પાર્ક તરફ દોડ્યા. નાયબ અધીક્ષક વિશ્વેશ્વર સિંહ સાથે પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ (સ્પેશિયલ બ્રાન્ચ) નોટ બાવર પણ પોતાની સફેદ એમ્બેસેડર કારમાં થોડી જ વારમાં અલ્ફ્રેડ પાર્ક પહોંચી ગયા હતા.

આ પહેલાં જ પોલીસ ફોર્સના જવાનોએ પાર્કને ત્રણ બાજુથી ઘેરી લીધો હતો. અચાનક વિશ્વેશ્વર સિંહની સાથે નોટ બાવરે પાર્કમાં અંદર ઘૂસીને આઝાદ પર ગોળીબાર કર્યો. ગોળી આઝાદની જમણી જાંઘમાં વાગી અને હાડકું તોડીને બહાર નીકળી ગઈ હતી.

આઝાદના 'બમતુલ બુખારા'એ તોડી નાખ્યું બાવરનું કાંડું અને વિશ્વેશ્વરનું જડબું

ધર્મેન્દ્ર ગૌર પોતાની ડાયરીમાં લખે છે - આઝાદને ખ્યાલ હતો કે તે કદાચ અહીંથી ભાગી શકશે નહીં. તેણે પ્રથમ સુખદેવને ત્યાંથી રવાના કરાવી દીધો અને ખિસ્સામાંથી પિસ્તોલ કાઢી.. આ દરમિયાન વિશ્વેશ્વર સિંહે બીજી ગોળી ચલાવી, જે આઝાદની જમણા હાથને ચીરીને તેમની છાતીમાં વાગી ગઈ. આઝાદે પણ જવાબી ફાયરિંગ કર્યું અને નોટ બાવરની કારને પંચર કરી દીધું હતું.

આ પછી આઝાદની કોલ્ટ સેમી-ઓટોમેટિક બંદૂક, જેને તે 'બમતુલ બુખારા' પણ કહે છે, આઝાદની આ પિસ્તોલે ગર્જના કરી અને બાવરનું કાંડું તોડી નાખ્યું હતુ. ડાયરી મુજબ આઝાદે 10 રાઉન્ડ ફાયરિંગ કર્યું હતું. બીજું મેગેઝિન લોડ કર્યા પછી આઝાદે ગર્જના કરતાં કહ્યું - 'અરે ઓ અંગ્રેજ સરકારના ગુલામો. તમે મર્દની જેમ સામે કેમ નથી આવતા? તું મારી સામે શિયાળની જેમ કેમ સંતાઈ રહ્યા છો?

આદેશ છતાં ભારતીય સૈનિકોએ આઝાદ પર ગોળીબાર કર્યો નહોતો

ગૌડ વધુમાં લખે છે - આઝાદને અનેક ગોળી વાગી ગઈ હતી, પરંતુ તેઓ પીછેહઠ કરવા કે આત્મસમર્પણ કરવા તૈયાર નહોતા. આ દરમિયાન ઘણા ભારતીયો સૈનિકોએ આદેશ છતાં આઝાદ પર ગોળીબાર કર્યો નહીં અને હવામાં ગોળીબાર ચાલુ રાખ્યો. આ સૈનિકોને બાદમાં બરતરફ કરવામાં આવ્યા હતા. બીજી તરફ વિશ્વેશ્વર સિંહે આઝાદને આગળ આવવા માટે પડકાર ફેંક્યો, પરંતુ ત્યાર બાદ આઝાદની એક ગોળી તેનું જડબું તોડીને આરપાર થઈ ગઈ હતી.

ત્યાં સુધીમાં આઝાદે 39 રાઉન્ડ ફાયરિંગ કર્યું હતું. હવે તેની પાસે છેલ્લી ગોળી બાકી હતી. એ જ ગાળીથી પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપી દીધું હતું. જોકે આઝાદના બલિદાન બાબતે પણ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. એક સિદ્ધાંત છે કે જ્યારે તેણે અલ્ફ્રેડ પાર્કમાં અંગ્રેજોનો સામનો કર્યો ત્યારે તેણે પ્રથમ પાંચ ગોળી અંગ્રેજો સામે ચલાવી હતી અને પછી છઠ્ઠી ગોળી પોતાના પર ચલાવી દીધી હતી.

આઝાદ શહીદ થયા પછી પણ પોલીસ માની શકતી ન હતી કે તેઓ મરી ગયા છે. પહેલા તેમણે આઝાદના મૃતદેહ પર પણ ગોળીઓ ચલાવી હતી, ત્યાર બાદ તેઓ આઝાદ નજીક ગયા હતા.
આઝાદ શહીદ થયા પછી પણ પોલીસ માની શકતી ન હતી કે તેઓ મરી ગયા છે. પહેલા તેમણે આઝાદના મૃતદેહ પર પણ ગોળીઓ ચલાવી હતી, ત્યાર બાદ તેઓ આઝાદ નજીક ગયા હતા.

બીજી થિયરી અનુસાર, પોલીસે તેના રિપોર્ટમાં લખ્યું હતું - આઝાદની પાસેથી 1903 મોડલની કોલ્ટ રિવોલ્વર, 16 જીવિત અને 22 ખાલી કારતૂસ સાથે 448 રૂપિયા મળ્યાં હતા. આઝાદે પોતાને ગોળી મારી નહિ. આ વાત આઝાદના સાથી અને ક્રાંતિકારી શચીન્દ્રનાથ બક્ષીએ કહી હતી.

આઝાદનું પોસ્ટમોર્ટમ સિવિલ સર્જન લેફ્ટનન્ટ કર્નલ ટાઉનસેન્ડની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમના સહાયકો તરીકે ડૉ. ગાન્ડે અને ડૉ. રાધે મોહન લાલ હતા, તેણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે જો આઝાદે પોતાને ગોળી મારી હોત તો તેના માથાની મોટા ભાગની ચામડી અને વાળ બળી ગયા હોત, જે બન્યું ન હતું. બાદમાં જોન નોટ બોવરે કહ્યું - 'હું કહી શકતો નથી કે તેના (આઝાદ) પર કોઈએ ગોળીબાર કર્યો હતો કે તેઓ પહેલાંથી જ ઈજાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.

વીરભદ્ર તિવારીને શું થયું

વીરભદ્ર તિવારી આઝાદના સંગઠન હિન્દુસ્તાન સોશિયલિસ્ટ રિપબ્લિકન આર્મી (HSRA)ના કેન્દ્રીય સમિતિના સભ્ય પણ હતા. જ્યારે સંગઠનના ક્રાંતિકારી રમેશ ચંદ્ર ગુપ્તાને આ બાતમીદારની જાણ થઈ, ત્યાર બાદ તેઓ ઉરઈ ગયા અને તિવારી પર ગોળીબાર કર્યો. જોકે તેઓ બચી ગયા અને ગુપ્તાની ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમણે 10 વર્ષની સજા પણ ભોગવી હતી.

રમેશ ચંદ્ર ગુપ્તાએ પોતાની આત્મકથા 'ક્રાંતિકથા'માં આ સમગ્ર ઘટના અંગે દાવો કર્યો છે. આ પછી તિવારીનું શું થયું એ કોઈ જાણતું નથી.

અંગ્રેજો આઝાદના ફોટા માટે ઘરે-ઘરે ભટક્યા, 5 વખત દરોડા પાડ્યા
1920માં શરૂ થયેલી ગાંધીજીની અસહકાર ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લેનારાઓમાં આઝાદ પણ હતા. તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમને 14 કોરડા ફટકારવાની સજા મળી હતી. એ સમયે આઝાદની ઉંમર માત્ર 15 વર્ષની હતી. બનારસ સેન્ટ્રલ જેલ છોડ્યા બાદ આઝાદને સ્થાનિક કોંગ્રેસ લીડરશિપ બનારસના જ્ઞાનવાપી ખાતે આયોજિત સન્માન સમારોહમાં સન્માન કર્યુ હતું.

આ જ સમારોહમાં આઝાદના સ્થાનિક ગાર્ડિયન શિવ વિનાયક મિશ્રાએ તેમનો એક ફોટો પડાવ્યો હતો. આ ફોટો મેળવવા માટે બ્રિટિશ પોલીસે શિવ વિનાયક મિશ્રાના ઘરે 5 વખત દરોડા પાડ્યા હતા, પરંતુ તેમણે આ ફોટાને મંદિરમાં છુપાવી દીધો હતો.

આઝાદ વિશે વિચારતા જ સૌપ્રથમ આપણી સામે આ તસવીર આવે છે. આ ફોટો તેના ક્રાંતિકારી પાર્ટનર માસ્ટર રુદ્ર નારાયણે ઝાંસીમાં લીધો હતો.
આઝાદ વિશે વિચારતા જ સૌપ્રથમ આપણી સામે આ તસવીર આવે છે. આ ફોટો તેના ક્રાંતિકારી પાર્ટનર માસ્ટર રુદ્ર નારાયણે ઝાંસીમાં લીધો હતો.

આઝાદે આ તસવીરને નષ્ટ કરવા કહ્યું હતું. રુદ્ર નારાયણે તેની નેગેટિવ છુપાવી દીધી હતી. તેમનું માનવું હતું કે આવતીકાલે આઝાદ સાથે કંઇક અણગમતું બને છે, તો કંઇક નિશાની હોવી જોઇએ.

બલિદાન પછી આઝાદ-નેહરુની મુલાકાત પર ઊઠ્યા પ્રશ્નો

આઝાદના બલિદાન પછી તેમની અને નેહરુની મુલાકાત પછી આનંદ ભવનમાંથી જ કોઈ બાતમીદાર હોવાની અટકળો પણ કરવામાં આવી હતી. જોકે આ અંગે ક્યારેય કોઈ નક્કર પુરાવા મળ્યા નથી

નેહરુ પણ તેમની આત્મકથામાં આ મુલાકાત વિશે લખે છે - મારા પિતાના મૃત્યુ પછી મારા ઘરે એક અજાણી વ્યક્તિ મને મળવા આવી હતી. મને કહેવામાં આવ્યું કે તેમનું નામ ચંદ્રશેખર આઝાદ છે. મેં તેમને પહેલાં જોયા નહોતા, પરંતુ દસ વર્ષ પહેલાં ચોક્કસપણે નામ સાંભળ્યું હતું, જ્યારે તેઓ અસહકારની ચળવળ વખતે જેલમાં ગયા હતા.

તેઓ જાણવા માગતા હતા કે જો સરકાર અને કોંગ્રેસ વચ્ચે સમજૂતી થાય તો તેમના જેવા લોકો શાંતિથી જીવી શકશે કે કેમ. તેઓ માનતા હતા કે આઝાદી ફક્ત હિંસક માર્ગોથી જ જીતી શકાતી નથી અને માત્ર શાંતિપૂર્ણ રીતે પણ મેળવી શકાશે નહીં.

હિન્દી સાહિત્યકાર યશપાલ પણ પોતાની આત્મકથા 'ઓવરવ્યૂ'માં લખે છે - 'આઝાદ આ બેઠકથી ખુશ નહોતા, નેહરુએ ન માત્ર હિંસક ચળવળ પર શંકા વ્યક્ત કરી, પરંતુ HSRA સંસ્થાની કાર્યશૈલી પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા હતા.

આઝાદના મૃતદેહની તપાસ કરતાં તેમની પાસેથી રૂપિયા 448 અને 16 ગોળી (પોલીસ રિપોર્ટ મુજબ) મળ્યાં હતાં. કદાચ તેમના ખિસ્સામાં એ જ પૈસા હતા, જે નેહરુએ તેમને આપ્યા હતા.

જ્યારે હું આનંદ ભવન પહોંચું છું ત્યારે જોઉં છું કે એ હજુ પણ જેમ છે તેમ ઊભું છે, એમાં હજુ પણ ઈતિહાસ છે. એને જવાહરલાલ નેહરુ મેમોરિયલ ફંડ નામનું ટ્રસ્ટ ચલાવે છે. હવે એ મ્યુઝિયમ બની ગયું છે. આમાં નેહરુ, તેમના પિતા મોતીલાલ નેહરુ, કમલા નેહરુ, ઈન્દિરા ગાંધીનાં ફોટોગ્રાફ્સ, ફર્નિચર અને તેમનો અન્ય સામાન સાચવવામાં આવ્યો છે. દેશ-વિદેશમાંથી અનેક પ્રવાસીઓ આનંદ ભવન જોવા આવે છે.

આઝાદની પિસ્તોલ પણ અંગ્રેજો ઇંગ્લેન્ડ લઈ ગયા
અલાહાબાદ મ્યુઝિયમમાં સ્થાપિત આઝાદ ગેલરીના સહ પ્રભારી અને લેક્ચરર ડો. સંજુ મિશ્રા જણાવે છે કે સંગ્રહાલયના સેન્ટ્રલ હોલનું મુખ્ય આકર્ષણ આઝાદની પિસ્તોલ છે. કોલ્ટ કંપનીએ 1903માં એને બનાવી હતી. દેશ-વિદેશથી અલાહાબાદ મ્યુઝિયમ આવનાર દરેક મુલાકાતી સૌથી પહેલા એ પૂછે છે કે આઝાદની પિસ્તોલ ક્યાં છે? મારે એ જોવી છે.

આ પિસ્તોલ ભારત પરત આવી એની પાછળ પણ કહાની છે. નોટ બોવર નિવૃત્ત થયા બાદ સરકારે આઝાદની આ પિસ્તોલ તેમને ભેટમાં આપી અને તેઓ પોતાની સાથે ઈંગ્લેન્ડ લઈ ગયા. બાદમાં અલાહાબાદના કમિશનર મુસ્તિફીએ બાવરને પિસ્તોલ પરત કરવા માટે પત્ર લખ્યો, પરંતુ બાવરે એનો કોઈ જવાબ ન આપ્યો.

ત્યાર પછી લંડનમાં ભારતીય દૂતાવાસના પ્રયાસો પછી બાવરે શરત મૂકી કે ભારત સરકાર તેને લેખિતમાં અનુરોધ કરે તો તેઓ પરત કરે, આથી સરકારે લેખિતમાં અનુરોધ કર્યો અને તેમણે શરત માની લીધી. 1972માં આઝાદની કોલ્ટ પિસ્તોલ ભારત પરત ફરી અને 27 ફેબ્રુઆરી 1973માં શચીન્દ્રનાથ બખ્શીની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા સમારોહમાં એને લખનઉ સંગ્રહાલયમાં રખાઈ છે.

ચંદ્રશેખર આઝાદે પોતાની પિસ્તોલને બમતુલ બુખારા નામ આપ્યું હતું. એને અમેરિકન ફાયર આર્મ બનાવનાર કોલ્ટસ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીએ 1903માં બનાવી હતી.
ચંદ્રશેખર આઝાદે પોતાની પિસ્તોલને બમતુલ બુખારા નામ આપ્યું હતું. એને અમેરિકન ફાયર આર્મ બનાવનાર કોલ્ટસ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીએ 1903માં બનાવી હતી.

આઝાદની માતાને પણ લૂંટારાની માતા કહેવાઈ, સામાજિક બહિષ્કાર પણ થયો
આઝાદ શહીદ થયા એનાં ઘણાં વર્ષો પછી તેની માતા જગરાની દેવાને જાણ થઈ હતી કે હવે તેઓ (આઝાદ) નથી. ઈતિહાસકાર જાનકી શરણ વર્માએ લખ્યું છે કે શરમની વાત છે કે ગામના લોકોએ તેનો સામાજિક બહિષ્કાર કર્યો હતો અને તેમને લૂંટારા-આંતકવાદીની માતા કહીને બોલાવતા હતા. તેમની આવી હાલત જોઈને આઝાદના સાથી સદાશિવ રાવ તેમને પોતાની સાથે ઝાંસી લઈ ગયા, જ્યાં તેમણે 1951માં અંતિમ શ્વાસ લીધા. ઝાંસીમાં બડાગાંવ ગેટ સ્મશાન ખાટમાં તેમનું સ્મારક પણ છે.

આઝાદની સાઇકલ ક્યાં છે?

આઝાદ સાઇકલ પર અલ્ફ્રેડ પાર્ક ગયા હતા. રાવણાના ઝાડ પાછળ રહીને તેઓ ફાયરિંગ કરી રહ્યા હતા. પોલીસ પણ તેમના પર ફાયરિંગ કરી રહી હતી. ઈલસ્ટ્રેશન- ગૌતમ ચક્રવર્તી.
આઝાદ સાઇકલ પર અલ્ફ્રેડ પાર્ક ગયા હતા. રાવણાના ઝાડ પાછળ રહીને તેઓ ફાયરિંગ કરી રહ્યા હતા. પોલીસ પણ તેમના પર ફાયરિંગ કરી રહી હતી. ઈલસ્ટ્રેશન- ગૌતમ ચક્રવર્તી.

અલાહાબાદ યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસ વિભાગના પૂવ અધ્યક્ષ યોગેશ્વર તિવારી કહે છે કે આઝાદની સાઇકલ ક્યાં છે એ કોઈને જાણ નથી. જ્યારે તેઓ શહીદ થયા ત્યારે ઝાડ પાસે તેમની સાઇકલ પણ હતી. આઝાદ અલાહાબાદમાં કોઈપણની સાઇકલ માગી લેતા હતા અને બીજા દિવસે તેને એ જ સ્થાન પર બોલાવીને આપી દેતા હતા. એટલા માટે જ અંગ્રેજો તેને પકડી શકતા નહોતા.

આ ગેલરીથી જાણો આઝાદની કુરબાની
અલાહાબાદ સંગ્રહાલયમાં આઝાદની અલગથી ગેલરી બનાવાઈ છે. 10 કરોડના ખર્ચે બનાવાયેલી આ ગેલરી દેશને ટૂંક સમયમાં સમર્પિત કરાશે. આ દેશની પહેલી એવી ગેલરી છે, જેમાં ઓડિયો, વીડિયો, લાઈટ અને સાઉન્ડના માધ્યમથી આઝાદના જીવન સાથે જોડાયેલી યાદો દર્શાવાશે. એમાં આઝાદની પિસ્તોલ મુખ્ય આકર્ષણનું કેન્દ્ર હશે. આ ઉપરાંત ગેલરીમાં 211 હથિયારો હશે, જેમાં 12 તોપ પણ હશે.

સંદર્ભ:

અલાહાબાદ મ્યુઝિયમના ક્યુરેટર ડૉ. રાજેશ મિશ્રા.
ધર્મેન્દ્ર ગૌડનું પુસ્તક- આઝાદની પિસ્તોલ અને તેના દેશદ્રોહી સાથીઓ.
રમેશ ચંદ્ર ગુપ્તાની આત્મકથા- ક્રાંતિ કથા.
આધુનિક ભારતનો ઇતિહાસ, બિપિન ચંદ્ર.
એડિટર્સ બોર્ડ: નિશાંત કુમાર, અંકિત ફ્રાન્સિસ અને ઈન્દ્રભૂષણ મિશ્રા

અન્ય સમાચારો પણ છે...