ભાસ્કર એક્સક્લૂસિવસિકંદરના વંશજ ચરસ વેચીને કમાઈ રહ્યા છે 108 કરોડ રૂપિયા:મલાણાની પોતાની કોર્ટ-સંસદ, મંદિરને સ્પર્શ કર્યો તો 5000 દંડ

કુલ્લૂ19 દિવસ પહેલાલેખક: વૈભવ પલનીટકર
  • કૉપી લિંક

હિમાચલમાં ચૂંટણીનો શોર ચરમ પર છે, આ શોર વચ્ચે એક એવું શાંત ગામ છે, જ્યાં કહેવા માટે દુનિયાની સૌથી જૂની ડેમોક્રસી’ ચાલી રહી છે. આ જનતંત્ર શોધતા હું મલાણા ટેક્સી સ્ટેન્ડથી 3 કિમીની અપહિલ ટ્રેક કરીને આ ગામમાં પ્રવેશ કરૂં છું, જે કોઈ રહસ્યમયી દુનિયા જેવું છે. ત્યાંના લોકો ખુદને સિકંદર મહાનનો વંશજ કહે છે, તેની તલવાર અહીંના કોઈ મંદિરમાં હોવાનો દાવો છે.

તેઓ એક એવી ભાષા બોલે છે, જે દુનિયામાં કોઈને સમજાતી નથી. સમાજની બહાર લગ્ન કરતા નથી અને ન તો કોઈ બહારનાને સ્પર્શે છે. જો કે મારા મોટાભાગના ભ્રમ ‘માલ લેશો’ સવાલથી તૂટી જાય છે. આ રહસ્ય ચરસ ફૂંકવાથી નીકળતા ધુમાડા જેવું જ છે, જે પળભરમાં હવામાં ગાયબ થઈ જાય છે.

મલાણામાં પ્રવેશતાં જ કાળા હાથવાળા એક સમુદ્ર વચ્ચે પહોંચી જઉં છું. અહીંના દરેક ઘર, મહોલ્લામાં માતા-પિતા અને બાળકોની સાથે મળીને ચરસ ઘસી રહ્યા છે. ન સિકંદર છે અને ન તો તેની તલવાર. ઠાકુરોનું એક ગામ છે, જે શુદ્ધ રક્તની કહાનીઓની આડમાં ખુલ્લેઆમ અસ્પૃશ્યતા કરી રહ્યું છે. પોતાની કોર્ટ, પોતાની સંસદ, પોતાના કાયદા અને પોતાની સજા છે. સત્ય માત્ર એક છે - ચરસ. જે જેટલું વધુ બનાવે છે, એટલું વધુ કમાય છે. સ્કૂલ ખાલી છે અને બાળકો દરરોજ 10000 કમાવાના ચક્કરમાં હાથ ઘસી રહ્યા છે અને ‘કાળું સોનુ’ બનાવી રહ્યા છે.

મિસ્ટ્રી વિલેજ મલાણા 3 મહિનામાં કમાય છે 108 કરોડ રૂપિયા
હિમાચલ પ્રદેશની પાર્વતી ખીણમાં વસેલું નાનું એવું ગામ મલાણા. 2450 લોકોની વસતીવાળું આ ગામ દુનિયાભરમાં જેટલું મશહૂર છે, એટલું જ બદનામ. 625 પરિવારોવાળા આ ગામનું દરેક ઘર ચરસની ફેકટરી છે. દુનિયાભરમાંથી લોકો અહીં સૌથી શુદ્ધ ચરસ ‘મલાના સુપર’ કે ‘મલાના ક્રીમ’ની તલાશમાં આવે છે.

ચરસ જે છોડમાંથી મળે છે, એ વર્ષમાં 3 મહિના જ મળે છે. આ ત્રણ મહિનામાં મલાણા ગામ દરરોજ 1.2 કરોડ રૂપિયાનું ચરસ બનાવે છે. એક માણસ આખો દિવસ મહેનત કરીને 10 હજાર સુધી કમાઈ લે છે.

મલાણા કુલ્લૂથી ભલે માત્ર 44 કિમી દૂર હોય, અહીં પહોંચવામાં લગભગ 4 કલાક લાગી જાય છે. 2 કલાક કેબથી અને 2 કલાકનું પગપાળા ચઢાણ. પહાડ કાપીને બનાવાયેલી પથરાળ સડક જ્યાં ખતમ થાય છે, ત્યાંથી ઊભું ચઢાણ શરૂ થાય છે.

મલાણા ગામનું કુલ્લૂથી અંતર લગભગ 44 કિમી છે. પહાડો અને મુશ્કેલીઓથી ભરેલી આ સફર પૂરી કરવામાં લગભગ 4 કલાક લાગી જાય છે.
મલાણા ગામનું કુલ્લૂથી અંતર લગભગ 44 કિમી છે. પહાડો અને મુશ્કેલીઓથી ભરેલી આ સફર પૂરી કરવામાં લગભગ 4 કલાક લાગી જાય છે.

વિધાનસભા ચૂંટણીથી દૂર ‘કાળા સોના’ની તલાશ
હિમાચલ પ્રદેશમાં 12 નવેમ્બરે વિધાનસભા ચૂંટણી માટે વોટિંગ થવાનું છે. જે સમયે સમગ્ર રાજ્યમાં ઈલેક્શનની હિલચાલ છે. રેલીઓ, ભાષણ, પોસ્ટર, નારાબાજી છે, બરાબર એ જ સમયે કુલ્લૂથી 44 કિમી દૂર મલાણામાં ચૂંટણીનો શોરબકોર નહીવત્ છે.

ચરસની સિઝન ખતમ થવામાં છે અને અહીંના લોકોની આંખો સિઝનના અંતિમ કસ્ટમરની રાહ જોઈ રહી છે. અંતિમ કસ્ટમર એટલા માટે કેમકે ગાંજાની કાપણીની સિઝન ખતમ થવામાં છે અને ‘ચરસ રગડ’ આગામી 9 મહિના માટે શાંત થઈ જશે.

મલાણા ગામની આસપાસના લોકો ખિસ્સામાં ચરસ લઈને ફરે છે. એક શખ્સની પાસે 5 તોલા એટલે કે 50 ગ્રામ ચરસ હતું. એક તોલા માટે તેણે પહેલા 8 હજાર રૂપિયા માગ્યા, પણ પછી 5 તોલા તે 25 હજારમાં જ આપવા તૈયાર થઈ ગયો.
મલાણા ગામની આસપાસના લોકો ખિસ્સામાં ચરસ લઈને ફરે છે. એક શખ્સની પાસે 5 તોલા એટલે કે 50 ગ્રામ ચરસ હતું. એક તોલા માટે તેણે પહેલા 8 હજાર રૂપિયા માગ્યા, પણ પછી 5 તોલા તે 25 હજારમાં જ આપવા તૈયાર થઈ ગયો.

મલાણાના નામની સાથે અનેક રહસ્ય જોડાયેલા છે, જેની તલાશમાં હું અહીં પહોંચ્યો છું. અહીં પણ કોઈ અન્ય ભારતીય ગામની જેમ જાતિ વ્યવસ્થા લાગુ છે. માત્ર બે સમુદાય છે- ઠાકુર અને હરિજન. અગાઉ ગામના લોકો બહાર લગ્ન પણ કરતા નહોતા પરંતુ હવે આ પરંપરા તૂટી ચૂકી છે.

સિકંદર આવ્યો કે સૈનિક? ન કોઈ પુરાવા ન કોઈ ઈતિહાસ
ગામવાસીઓ માને છે કે તેમના મૂળ સિકંદર સાથે સંકળાયેલા છે. 326 ઈસવીસન પૂર્વે ઝેલમના કિનારે સિકંદર અને પોરસની સેનામાં યુદ્ધ થયું હતું. એ દરમિાયન સિકંદરના સૈનિકોની ટુકડીએ આ જ ગામમાં આશરો લીધો હતો. ગામના લોકો આ સૈનિકોને પોતાના પૂર્વજ ગણાવે છે.

આવી જ એક અન્ય ગાથામાં કહેવામાં આવે છે કે સિકંદર ખુદ આ ગામમાં આવ્યો હતો. જો કે આ કહાનીઓ સાથે સંકળાયેલા સવાલો પર ગામવાસીઓ મોં ફેરવી લે છે. લાગે છે કે જાણે કંઈક એવું છે, જે તેઓ બાકીની દુનિયાથી છૂપાવવા માગે છે. ઈતિહાસમાં સિકંદર કે તેના સૈનિકોનું આ રીતે ક્યાંય વસી જવાના કોઈ પુરાવા નથી, ગામવાસીઓ પણ આ રહસ્યમયી કહાનીનો કોઈ પુરાવા આપતા નથી.

જમદગ્નિ ઋષિના મંદિરને સ્પર્શ કરવા પર 5000 રૂપિયા દંડ
આ કહાનીઓની તપાસ દરમિયાન હું સવારમાં એક મંદિરે પહોંચું છું. અહીં લાકડા અને પથ્થરથી બનેલા મંદિર પર એક તકતી લાગેલી છે. લખ્યું છે - ‘જમદગ્નિ ઋષિના આ પવિત્ર સ્થાનને સ્પર્શતા પહેલા આ સૂચનાને વાંચીને એ જાણી લેવું યોગ્ય છે કે આને સ્પર્શવા પર 5000 રૂપિયાનો દંડ લઈ શકાય છે.’

ગામના મંદિર પર બે નોટિસ લાગેલી છે, એક પર આ પવિત્ર સ્થાનને સ્પર્ષ કરવાથી 3500 રૂપિયા અને બીજી પર 5 હજાર દંડની વાત લખી છે.
ગામના મંદિર પર બે નોટિસ લાગેલી છે, એક પર આ પવિત્ર સ્થાનને સ્પર્ષ કરવાથી 3500 રૂપિયા અને બીજી પર 5 હજાર દંડની વાત લખી છે.

ગામના લોકો જણાવી શકતા નથી કે આખરે દંડ પાછળનું લોજિક શું છે? આ મંદિરને સિકંદરની કહાની સાથે પણ કોઈ લેવાદેવા નથી. બસ એક નિયમ છે, જેને ગામવાસીઓએ બનાવી દીધો છે અને હવે દંડ વસૂલવામાં આવી રહ્યો છે.

ઠાકુરોનું ગામ છે મલાણા, જો સ્પર્શ થઈ જાય તો ભડકી જાય છે...
ગામની વચ્ચે એક ચોક છે, જ્યાંથી નક્કી થાય છે કે મલાણામાં શું હશે અને શું નહીં. હું ત્યાં પહોંચું છું તો ચોક પર અનેક લોકો ભૂરી ટોપી અને જેકેટ પહેરીને સવારનો તડકો લઈ રહ્યા હતા. હું વાતચીત શરૂ કરવા માટે તેમની નજીક જઉં છું તો ભડકી ગયા. ગુસ્સે થઈને કહેવા લાગ્યા - ‘દૂર રહો, કઈ કાસ્ટના છો?’

મેં કહ્યું - બ્રાહ્મણ ઘરમાં પેદા થયો, પરંતુ કાસ્ટમાં તો માનતો નથી.’ જવાબ મળ્યો-‘બ્રાહ્મણ છો તો કોઈ વાંધો નથી’.

તપાસ કરતા ખ્યાલ આવે છે કે મલાણામાં મોટાભાગના ઠાકુર જાતિના લોકો રહે છે. માત્ર 30-40 લોકો જ હરિજન છે, જે ગામની બહાર રહે છે. અહીં સિકંદરના નામ પર જે ન સ્પર્શવાની પરંપરા બાહ્ય દુનિયાને ખ્યાલ છે, એ ગામમાં પહોંચતા જ જાતિ આધારિત જ નજરે પડે છે.

ઠાકુર પોતાનાથી કથિત નીચી જાતિના લોકોના સ્પર્શથી દૂર રહે છે, જેમાં સિકંદરના વંશજવાળી કહાનીને મેળવી દેવામાં આવે છે. અગાઉ ગામના લોકો ગામની બહાર લગ્નો પણ કરતા નહોતા, પરંતુ સમયની સાથે ચીજો બદલાઈ ગઈ છે. એક મહિલા જણાવે છે કે બે યુવતીઓના લગ્ન બિહારમાં પણ થયા છે અને હવે આવું કરનારા લોકોને સમાજમાંથી બહાર કરવાની પરંપરા પણ અગાઉની જેમ સખત નથી.

સંસદ-કોર્ટથી લઈને મંદિર સુધી પૂજારીનો નિર્ણય અંતિમ
ગામના મુખ્ય ચોક પર માત્ર એક શખ્સ માથા પર મોટી સફેદ પાઘડી પહેરેલો નજરે પડે છે. જોતા જ લાગે છે કે એ ગામનો કોઈ ખાસ માણસ છે. પૂછ્યું તો ખ્યાલ આવ્યો કે તેનું નામ સુરજન છે અને એ ગામના મુખ્ય પૂજારી છે. મલાણાની દરેક વ્યવસ્થામાં ‘પૂજારી’નું ખાસ સ્થાન છે, ગામની કોર્ટથી લઈને નિયમ-કાયદા બનાવવામાં પૂજારીનો વિટો કામ કરે છે.

પૂજારી સુરજન થોડી આનાકાની પછી વાત કરવા તૈયાર થાય છે. તેઓ કહે છે, ‘આ ગામ તો એકદમ અલગ છે. આ ગામના લોકો માત્રને માત્ર જમદગ્નિ ઋષિમાં આસ્થા ધરાવે છે. હું આ ગામનો પૂજારી છું અને આ પદ ખાનદાની હોય છે. તેમની વાતોમાં સિકંદરનો ઉલ્લેખ આવતો નથી જે મને ચોંકાવે છે. હું ઉલ્લેખ કરૂં છું પરંતુ તેઓ આ વાત ટાળી દે છે.

દેશના કાયદા લાગુ નહીં, ગામની પોતાની સિસ્ટમ
મલાણાના લોકો જમદગ્નિ ઋષિને જમલૂ દેવતા કહે છે. ગામવાળા કહે છે કે બહારનો કોઈ કાયદો ગામમાં ચાલતો નથી. હું પૂછું છું, શું અન્ય ગામોની જેમ આ ગામમાં પંચાયત વગેરે નથી?’
ચબૂતરા પર બેઠેલા એક વૃદ્ધ કહે છે - ‘ગામમાં બે ગૃહ છે. ઉપલા ગૃહને જ્યેષ્ઠાંગ કહેવાય છે, ચોક પર મોટા ચબૂતરા પર આ ગૃહ બેસે છે. તેમાં 11 પ્રતિનિધિ હોય છે. તેને ભારતીય સંસદીય વ્યવસ્થાના હિસાબે રાજ્યસભા સમજી શકાય. મોટા પૂજારી, દેવતા પછી સૌથી મોટા અધિકારી તરીકે કામ કરે છે.
નીચલા ગૃહને કનિષ્ઠાંગ કે કોરસભા કહે છે. દરેક ઘરના મોભી આ નીચલા ગૃહનો હિસ્સો હોય છે. આ લોકસભા જેવું છએ. આ ગૃહની બેઠકને હારકા કહે છે. આ એક પ્રકારનું લોકતંત્ર જ થયું.’

શું મલાણામાં ક્રાઈમ થાય છે, આ સવાલ જ્યારે હું કુલ્લીના એસપી ગુરૂદેવ શર્માને પૂછું છું, તો તેઓ ગોળગોળ જવાબ આપે છે. ગામમાં ચરસ બનાવવા અંગે અને વેચવાના મામલે પોલીસે શું કાર્યવાહી કરી, તેના જવાબમાં તેઓ કહે છે-અત્યારે સમગ્ર પોલીસ ફોર્સ ઈલેક્શનમાં બિઝી છે, ક્રાઈમનો ડેટા ચૂંટણી ખતમ થયા પછી જ મળી શકશે.

લોકલ પોલીસ સ્ટેશનમાં પણ કોઈ કંઈ બોલવા તૈયાર થતું નથી. બસ ઓફ ધ રેકોર્ડ જણાવી દે છે કે મલાણાથી કોઈ રિપોર્ટ જ કરતું નથી. વર્ષભરમાં 4-5 કેસ જ આવે છે, તેઓ પણ નાના-મોટા ક્રાઈમના. એવી ભાષા, જે ગામના લોકો સિવાય કોઈ બોલતું નથી

મલાણાની ભાષા પણ ખુદ એક રહસ્ય છે. અહીંના લોકો કનેશી ભાષામાં વાત કરે છે. સમગ્ર દુનિયામાં માત્ર આ ગામમાં જ આ ભાષા બોલવામાં આવે છે. ગામના લોકો આ ભાષાને પવિત્ર માને છે અને અન્ય કોઈને શિખવતા નથી.

આ ભાષા અહીં કેવી રીતે પહોંચી, તેનો પણ કોઈ પુરાવો ઈતિહાસમાં ક્યાંય નથી, ન તો ગામના લોકો આ વિશે કંઈ કહી શકે છે. BBCના એક રિપોર્ટ અનુસાર કનેશી ભાષા પર સ્વીડનની Uppsala યુનિવર્સિટીમાં એક સ્ટડી ચાલી રહ્યો છે. આ સ્ટડી એક ભારતીય પ્રોફેસર અનુજ સક્સેના જ લીડ કરી રહ્યા છે. જો કે આ ભાષાના ઓરિજિનના નક્કર પુરાવા મળી શક્યા નથી.

મલાણાઃ ધ હેશ વિલેજ ઓફ ઈન્ડિયા
ગામ સાથે સંકળાયેલા રહસ્યો, ભાષા-પરંપરાઓથી થોડા આગળ વધીને જોઈએ તો મલાણાનું સત્ય ચરસની આસપાસ ઘૂમતું નજરે પડે છે. આ જગ્યાએ ‘મલાના ક્રીમ’ માટે સૌથી વધુ જાણીતું છે. સમગ્ર દુનિયાથી લોકો માત્ર તેના એક કશ માટે ખેંચાતા આવે છે. આ જ અહીંનો કારોબાર છે અને આનાથી જ અહીંની અર્થવ્યવસ્થા ચાલી રહી છે.

ગાંજાના છોડને હાથથી કલાકો સુધી રગડ્યા પછી તેના રેઝિનથી તૈયાર થાય છે મલાના ક્રીમ એટલે કે ઉત્તમ ક્વોલિટીનું ચરસ. ભારતમાં ગાંજો અને ચરસ NDPS એક્ટ 1985 અંતર્ગત ગેરકાયદે છે પરંતુ પરંપરાના પડદા પાછળ વસેલા આ ગામનો રિવાજ અલગ છે. આ રિવાજ અહીંના લોકોએ બનાવ્યો છે. કોઈ તેને તોડે તો સજા પણ ગામની સુપ્રીમ કોર્ટમાં નક્કી થાય છે.

મલાણામાં લોકો પાસે બહુમાળી અને પાકાં મકાનો છે, લોકો હાથમાં નવા મોડલનો iPhone લઈને ફરતા જોવા મળશે. ગામડાની રાશનની દુકાનો કોઈપણ મોટા શહેરની સામાન્ય દુકાનોથી ઓછી નથી. સવાલ એ થાય છે કે આ બધું ક્યાંથી આવે છે, તે પણ એવા ગામમાં કે જ્યાં 2 કલાક ટ્રેકિંગ કરીને પહોંચી શકાય. જવાબ છે- ચરસ જેને 'બ્લેક ગોલ્ડ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

ગામમાં પ્રવેશતાની સાથે જ દરેક શેરી, નૌકા પર ઊભેલા સ્થાનિક લોકો પ્રવાસીઓની આંખોમાં ચરસ પીવાની ઈચ્છા શોધે છે. જો પ્રવાસી અચકાય છે, તો લોકો ખાલી પૂછે છે 'માલ લોગે?'

ગામના લોકો સાથે મારી આ પહેલી વાતચીત હતી, પ્રશ્ન માલનો હતો અને હું ન કહું તો તેમની આંખોમાં પ્રશ્ન હતો, તો પછી તમે અહીં શું કરવા આવ્યા છો?

મલાના ક્રીમ દરેક ઘરમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે
જ્યારે તમે મલાણાની શેરીઓમાં ફરો છો ત્યારે એક વિચિત્ર માદક ગંધ આવે છે. તેનું કારણ એ છે કે દરેક ઘરમાં ઘસીને હશીશ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. ગામના અંદરના વિસ્તારોમાં, પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો પ્લેટફોર્મની મધ્યમાં આગ પ્રગટાવ્યા પછી, બે હથેળીઓ વચ્ચે લીલા છોડને ઘસતા જોવા મળે છે. કેટલાક પાસે લીલા હાથ છે, કેટલાક કાળા છે. મેં નજીક જઈને વાત કરી તો ખબર પડી કે હાથમાં જે કાળો મેલ ચોંટી જાય છે, આ મલાણા ક્રીમ છે.

હું 15 વર્ષના સુમિતને મળું છું, જે છેલ્લા 2 કલાકથી આવું જ કરી રહ્યો છે. આટલી મહેનત પછી 3-4 ગ્રામ સામગ્રી તૈયાર થાય છે. હાથમાંથી ચરસ છોડાવતાં સુમિત કહે છે- 'હું શાળાએ જતો હતો, પણ શાળાએ જઈને ભણવાથી શું મળશે. જો તમે અહીં આખો દિવસ મહેનત કરશો તો હું 10 હજાર રૂપિયા સુધી કમાઈ શકું છું.

મલાણામાં વિડિયો શૂટ કરવું એ પણ સહેલું કામ નથી, ખિસ્સામાંથી મોબાઈલ કે કોઈ ઈલેક્ટ્રોનિક ડિવાઈસ નીકળતાની સાથે જ ગામલોકો તુરંત અટકાવી દે છે. બાળકોથી લઈને મહિલાઓ સુધી એ વાતની સંપૂર્ણ સમજણ છે કે કોઈને કંઈપણ રેકોર્ડ કરવાની છૂટ ન હોવી જોઈએ.

નામ ન આપવાની શરતે એક મહિલા કહે છે, 'દરેક વ્યક્તિ વિચારે છે કે ગામડાના લોકો અમુક ગ્રામ ક્રીમ વેચીને હજારો રૂપિયા કમાઈ રહ્યા છે, પરંતુ આમાં કેટલી મહેનત સામેલ છે તે કોઈ નથી જાણતું. આ પાક આખા વર્ષમાં માત્ર 3 મહિનાનો હોય છે. જંગલમાંથી પાક લણવો, માલ કાઢવા, છોડને કલાકો સુધી હાથ પર ઘસવું પડે છે. હથેળીઓ અને ખભા જામ થઈ જાય છે, પીઠનો દુખાવો થાય છે.

શણના છોડની ગંધ એટલી તીવ્ર હોય છે કે માથાનો દુખાવો થાય છે, પરંતુ તેમ છતાં તે મજબૂરીમાં કરવું પડે છે. અહીં અન્ય કોઈ પાક નથી અને અન્ય કોઈ રોજગાર પણ નથી. અમારી પાસે માત્ર ગાંજા છે અને ક્રીમના કારણે જ અમે એક વર્ષ માટે અમુક પૈસા ભેગા કરી શકીએ છીએ, જેમાંથી અમે બચી જઈએ છીએ.

ચરસ પ્રવાસી માટે નશો છે, પરંતુ મલાણાના લોકો તેને પવિત્ર ઔષધિ માને છે. આ અંગે તમારા માટે એક પ્રશ્ન...

શિક્ષણ નહીં, ચરસ ભવિષ્ય બની ગયું છે
ગામના છેવાડે પ્રાથમિક શાળા આવેલી છે. શાળામાં પ્રથમથી પાંચમા ધોરણ સુધીના 150 જેટલા વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા છે. જે દિવસે હું શાળાએ પહોંચ્યો ત્યારે માત્ર 3 બાળકો શાળામાં હતા. ગામની દીવાલ પર મોટા અક્ષરે લખેલું છે - 'અમને ન કરાવો કસરત અને કમાણી.' આ પંક્તિ ગામમાં શિક્ષણની સ્થિતિની સૌથી મોટી સાક્ષી છે.

અહીં હું બિયાનને મળ્યો. બિયાન પ્રથમ ધોરણમાં અભ્યાસ કરે છે અને તે ત્રણ બાળકોમાંથી એક છે જે આજે શાળામાં આવ્યા છે. 'મારા બધા મિત્રો આવતા નથી કારણ કે તેઓ ઘરે મસાજ કરે છે,' બિયાન સમજાવે છે. જ્યારે આ નાના બાળકો પણ મારા આઇફોનને ઓળખે છે ત્યારે મને આઘાત લાગે છે. મલાના ક્રીમની ઝગઝગાટ સામે શિક્ષકો પણ લાચાર દેખાય છે.