• Gujarati News
  • Dvb original
  • 4 Hours Of Sleep, No Promotion For 20 Years; The Punishment For The Mistake Is That The Ruvada Is Raised

ભારત-પાક બોર્ડર પર તહેનાત જવાનોનું સત્ય:4 કલાકની ઊંઘ, 20 વર્ષથી પ્રમોશન નહીં; ભૂલની સજા એવી છે કે રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય

જેસલમેરએક મહિનો પહેલાલેખક: અક્ષય વાજપેયી

ભારત-પાકિસ્તાન બોર્ડર, પોસ્ટ બોર્ડર પોઈન્ટ 000… અમે ભૂલથી આ ત્રણ શૂન્યને દર્શાવ્યા નથી, જાણીજોઈને સાચો નંબર લખ્યો નથી. સૈનિકોએ ના પાડી દીધી છે, જેથી તેમની ઓળખ ન થઈ શકે. BSFના 40 જવાન અહીં તહેનાત છે. હવે બોર્ડર પોઈન્ટ 000થી ચાર વખતની કહાની જણાવું છું ...

પ્રથમ કહાની: સવારના 4.30 વાગ્યા છે, જવાન શૌચાલયની સામે તેમના વારાની રાહ જોઈ રહ્યા છે
હું પણ BSFના કેમ્પમાં છું. જે જવાનોને સવારે 6 વાગ્યાની શિફ્ટમાં ફરજ પર જવાનું હોય છે, તેઓ ઊઠી ગયા છે. શૌચાલય કોમન છે, તેથી દરેક વ્યક્તિ પોતાના વારાની રાહ જોઈને કતારમાં ઊભા છે. તેઓ જે પરિસ્થિતિમાં છે તેના ફોટા બતાવી શકતા નથી. ફોટા પાડવાની પણ ના પાડી છે. ભાસ્કરના આર્ટિસ્ટ ગૌતમ ચક્રવર્તીએ બનાવેલા આ પેઈન્ટિંગથી સમજો…

જેઓ તૈયાર છે તેઓ નાસ્તો કરી રહ્યા છે. બોર્ડર પર સમયસર પહોંચવું પડશે, તેથી જવાનોએ 5.30થી પગપાળા જ નીકળવાનું શરૂ કરી રહ્યા છે. તેમના હાથમાં ઇન્સાસ રાઇફલ, પગમાં કાળાં જૂતાં, માથા પર BSF લખેલી ટોપી છે. કેટલાકના હાથમાં પાણીની એક બોટલ અને દૂરબીન પણ છે. આ દરમિયાન કેમ્પમાં નાઇટ શિફ્ટમાંથી જવાનોની પરત ફરવાની પ્રક્રિયા પણ ચાલી રહી છે.

બીજી કહાની: બધા બપોરે 12:30 સુધીમાં પાછા ફર્યા, ઊંઘવા માટે માત્ર 2 કલાકનો સમય
બપોરના 12 વાગ્યા છે. જેઓ સવારે 6 વાગે ગયા હતા, તેમની શિફ્ટ પૂરી થઈ ગઈ છે. જવાનો સરહદેથી કેમ્પ તરફ જવા લાગ્યા છે. બધા 12.30 સુધીમાં પાછા ફર્યા હતા.

કેટલાક શૌચાલયમાં છે, કેટલાક તેમનાં નાનાં-મોટાં કામો પૂરાં કરી રહ્યા છે, કેટલાક સ્નાન કરી રહ્યા છે. આ બધી પ્રવૃત્તિઓમાં બપોરે 1.30 વાગી જાય છે, પછી લંચ શરૂ થાય છે. પથારીમાં જતાં- જતાં કોઈને 2 તો કોઈના 2.30. વાગી જાય છે.

આ દરમિયાન કેટલાક જવાન તેમના મોબાઈલ સાથે આસપાસ એવી જગ્યા શોધી રહ્યા છે, જ્યાં નેટવર્ક આવે, પછી તેઓ ઘરે વાત કરી શકે. જવાનોની પાસે સૂવા માટે હવે માત્ર 2 કલાકનો સમય છે, કારણ કે સાંજે 6 વાગ્યે તેમને બીજી શિફ્ટ માટે ફરીથી નીકળવાનું છે.

ત્રીજી કહાની: સાંજના 4.30 વાગ્યા છે, સૈનિકોની ઊઠવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે.
સાંજના 4.30 વાગ્યા છે, બે કલાક પહેલાં સૂઈ ગયેલા જવાનોના ઊઠવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. કેટલાક કેમ્પમાં કામમાં રોકાયેલા છે. થોડીવાર પછી ડિનર શરૂ થયું. ડિનર બાદ સાંજે 5.30 વાગ્યાથી જવાનો બોર્ડર જવા રવાના થઈ રહ્યા છે. જવાનોએ નિર્ધારિત સમયે સાંજે 6 વાગ્યે સરહદ સંભાળી લે છે.

ચોથી કહાની: રાત્રે 12.30 વાગ્યે આવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે
હવે રાતના 12 વાગ્યા છે, જે સૈનિકો સાંજે ગયા હતા, હવે તેમની બીજી શિફ્ટ પૂરી થઈ ગઈ છે. 12.30 સુધી કેમ્પમાં જવાનોનું આવવા-જવાનું ચાલુ રહે છે. પછીનો એક કલાક રૂટિન એક્ટિવિટીમાં જાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ રાત્રે 2 વાગ્યે સૂવા જાય છે તો કોઈના 2.30 વાગી જાય છે.

આ જવાનોએ બે કલાક પછી એટલે કે 4.30 વાગ્યા સુધીમાં ઊઠવું પડશે, કારણ કે તેઓ સવારે 6 વાગ્યે ફરીથી સરહદ પર પહોંચવાનું હોય છે, એટલે કે બંને શિફ્ટમાં જવાનો ભાગ્યે જ 4 કલાક સૂઈ શકે છે. તે પણ અંતર અંતરમાં. જેમને તરત ઊંઘ નથી આવતી તેઓ એ કરતાં પણ ઓછું સૂઈ શકે છે.

શું છે નિયમઃ BSFમાં કોઈ ફિક્સ ડ્યૂટી અવર્સ નથી. સામાન્ય રીતે BOP એટલે કે બોર્ડર આઉટપોસ્ટ પાસે ત્રણથી સાડાત્રણ કિમીનો વિસ્તાર હોય છે, જેને 18થી 20 જવાન દિવસ-રાત સંભાળે છે. જવાનોની સંખ્યાના આધારે કામના કલાકો બદલાતા રહે છે.

BSF જવાનોના જીવનમાં આ પહેલો કિસ્સો છે. આ વર્ષે માર્ચમાં સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે છેલ્લાં 10 વર્ષથી જેમાં સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સ એટલે કે CAPFના 1205 જવાનોએ આત્મહત્યા કરી હતી. CAPFમાં જ BSF આવે છે.

ભાસ્કર રિપોર્ટરે BSF જવાનો સાથે ઘણા કલાકો વિતાવ્યા અને જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો કે આવું કેમ થઈ રહ્યું છે. એનાં ઘણાં કારણો સામે આવ્યાં છે. અમે એને ક્રમિક રીતે તમારી સાથે શેર કરી રહ્યા છીએ. વાંચો આ એક્સક્લૂઝિવ રિપોર્ટ.

ચેલેન્જ નંબર 1: ગાઢ જંગલમાંથી રેતાળ કોતરમાં પોસ્ટિંગ

આ ગયા વર્ષની વાત છે. એક બટાલિયન 29 જુલાઈએ ત્રિપુરાથી રવાના થાય છે અને 4 ઓગસ્ટે જેસલમેર પહોંચે છે. આગામી બે દિવસ પછી એટલે કે 6 ઓગસ્ટે તેમને બોર્ડર પર તહેનાત કરવામાં આવશે. એટલે હવામાન, ભૌગોલિક સ્થિતિ, ખોરાક અને પીણાં સંપૂર્ણપણે અલગ છે. ગાઢ હરિયાળીથી રેતાળ પ્રદેશમાં પોસ્ટિંગ.

જવાનોને પોતાને સમાયોજિત કરવા માટે એક અઠવાડિયું પણ મળતું નથી. ત્યાં કોઈ પ્રી-ઇન્ડક્શન તાલીમ નહોતી કે વધુ સમય નહોતો, જેથી કરીને તમે તમારી જાતને હવામાન પ્રમાણે થોડું અનુકૂલિત કરી શકો. એને બદલે 10 ઓગસ્ટના રોજ બટાલિયને ઓપરેશનનો ચાર્જ લીધો હતો.

નિયમ શું છે: એક મહિનાની પ્રી-ઇન્ડક્શન ટ્રેનિંગ હોવી જોઈએ. આમાં જવાનોને સ્થાનિક વિસ્તાર, સંસ્કૃતિ અને ત્યાંના વાતાવરણને અનુરૂપ ઢળવાની તક મળે. જોકે ઘણી વખત પરિસ્થિતિ એવી બની જાય છે કે જવાનોને સીધા જ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ તહેનાત કરી દેવામાં આવે છે, કારણ કે સરહદ સંભાળવા માટે કોઈ હોતું નથી.

ચેલેન્જ નંબર 2: વર્ષોથી પરિવારથી અલગ
ઘણી બટાલિયન સાથે એવું બને છે કે તેમને પડકારજનક જગ્યાએ પોસ્ટ કરવામાં આવ્યા હોય, પછીના 3 વર્ષ પછી તેઓ ફરીથી તેમનું પોસ્ટિંગ પડકારરૂપ જગ્યાએ આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં પરિવાર સાથે તેનું અંતર સતત બની રહે છે. આવાં સ્ટેશનો ઘણીવાર નોન ફેમિલી સ્ટેશન હોય છે.

અહીંથી ઈમર્જન્સીમાં ઘરે પહોંચવાનું થાય તોપણ ત્રણથી ચાર દિવસ લાગી જાય છે. એક વરિષ્ઠ અધિકારીનું કહેવું છે કે પોસ્ટિંગ એવું હોવું જોઈએ જો કોઈ વ્યક્તિ 3 વર્ષ સુધી ઘરથી દૂર રહે છે, તો તે આગામી 3 વર્ષ સુધી પરિવારની આસપાસ રહી શકે, પરંતુ આવું નથી થઈ રહ્યું, તેથી જવાનોમાં આઈસોલેશનની ફીલિંગ હોય છે. તેઓ માણસમાંથી મશીન બની રહ્યા છે.

નિયમ શું છે: એક યુનિટ પાસે 14% ફેમિલી અકોમડેશનની અધિકૃતતા હોય છે, એટલે કે બાકીના જવાનોને તેમના પરિવારને રાખી શકતા નથી. આમાં પણ જે સૈનિકો બોર્ડર પર તહેનાત છે અને તેમનો પરિવાર હેડક્વાર્ટરમાં રહે છે, તો પરિવારથી અંતર રહે છે.

ચેલેન્જ નંબર 3: 18થી 20 વર્ષ પછી પણ પ્રથમ પ્રમોશન નહીં
BSFમાં જવાનોનું પ્રથમ પ્રમોશન 18થી 20 વર્ષમાં જ થાય છે. મતલબ કે જો કોઈ કોન્સ્ટેબલની પોસ્ટ પર જોડાય છે તો તે પછી આગામી 20 વર્ષ સુધી સૈનિક જ રહેશે. અધિકારીઓને પણ 10થી 12 વર્ષમાં પ્રમોશન આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં એક જ પોસ્ટ પર એક જ પ્રકારનું કામ કરતાં કરતાં કંટાળી જાય છે અને હતાશ થઈ જાય છે.

હાલમાં BSFમાં લગભગ 20થી 22 હજાર પદો ખાલી છે. 2016થી કોઈ સીધી ભરતી થઈ નથી. દરેક યુનિટમાં સરેરાશ 100-125 જવાનોની ખાલી જગ્યા છે. ખાલી જગ્યાઓ ન ભરવાને કારણે કામનો વધારાનો બોજ પડી રહ્યો છે. શિફ્ટ ટાઇમ પર સમાપ્ત કરી શકતી નથી. રજાઓ મેળવવી મુશ્કેલ બને છે. દર વર્ષે ખાલી જગ્યાઓ ભરવામાં આવે તો આવી સ્થિતિ ન સર્જાય.

શું છે નિયમઃ પ્રમોશન થશે એવો કોઈ નિયમ નથી. લાયકાતનો નિયમ છે. પાત્રતા 7થી 8 વર્ષમાં પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ પ્રમોશન 20 વર્ષમાં થાય છે. જોકે 10 વર્ષ પછી વધેલો પગાર નિશ્ચિત કારકિર્દી પ્રમોશન હેઠળ ચોક્કસપણે ઉપલબ્ધ થાય છે, પરંતુ પદ મેળવી શકતા નથી

ચેલેન્જ નંબર 4: ભૂલથી પણ ભૂલ ન કરવાનું દબાણ
BSFમાં કહેવાય છે કે ભૂલથી પણ ભૂલ ન કરવી જોઈએ. જીરો એરર પર કામ થાય છે. નાનીએવી ભૂલની પણ મોટી સજા મળે છે. ધારો કે બે જવાન વચ્ચે ઝઘડો થયો અને આ વાત કમાન્ડન્ટ સુધી પહોંચી તો તેમને એકથી ત્રણ મહિના સુધીની જેલ થઈ શકે છે. ભૂલ કરવા બદલ 7 દિવસની જેલનો નિયમ હોય છે. કેમ્પની અંદર જ એક જેલ હોય છે.

જ્યારે તમે જેલમાં હોવ ત્યારે પગાર પણ બંધ થઈ જાય છે. એટલા માટે દરેક જવાનના મનમાં હંમેશાં એક દબાણ રહે છે કે ભૂલથી પણ ભૂલ ન થાય. એક રીતે જવાનોની વિચારવાની પ્રક્રિયાનો અંત આવે છે. ભયના વાતાવરણમાં જીવે છે. અધિકારીએ આંખો ઊંચી કરીને કોઈને જોઈ પણ લે તો એ ઘણા દિવસો સુધી ટેન્શનમાં રહે છે કે મેં કોઈ ભૂલ તો નથી કરી.

શું છે નિયમઃ ભૂલ ન કરવાનો કોઈ નિયમ નથી, પરંતુ સિનિયર્સ હંમેશાં જવાનો પર દબાણ રાખે છે, જેથી તેઓ કોઈ ભૂલ ન કરે. મુશ્કેલીમાં ન પડો. જોકે શિસ્ત ઉલ્લંઘનની સજા નિશ્ચિત છે.

ચેલેન્જ નંબર 5: સરહદ પર રહેવા છતાં અધિકારો નહિવત્ છે
BSFના જવાનોને સરહદ પર તહેનાત કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેમની પાસે કોઈ પાવર નથી. ભલે તેઓ ગુનેગારને પણ પકડે, તોપણ તેમણે તેને સ્થાનિક પોલીસને સોંપવો પડશે.

જવાનોમાં તે વાતની પણ નિરાશા હોય છે કે અમારું કામ આર્મી જેવું છે, પરંતુ સુવિધા તેના કરતાં અડધી પણ નથી. શહીદનો દરજ્જો પણ આપવામાં આવતો નથી અને અન્ય સુવિધાઓ પણ નહીં. ઉદાહરણ તરીકે, આર્મી કેન્ટીનમાં જે દરે સામાન મળે છે એ BSFની કેન્ટીનમાં મળતો નથી.

નબળી કનેક્ટિવિટીને કારણે પરિવાર સાથે વાત કરવી મુશ્કેલી પડે છે. રજાઓ સમયસર મળતી નથી. કહેવા માટે એક રિઝર્વ ફોર્સ છે, પરંતુ તેઓ વારંવાર ચૂંટણી અને અન્ય કામોમાં કામે રાખવામાં આવે છે.

ચૂંટણીના સમયે પણ બોર્ડર પર તહેનાત જવાનોને શહેરોમાં બોલાવી લેવામાં આવે છે, જેથી જેટલો પણ સ્ટાફ બોર્ડર પર બચે છે, તેમના કામના કલાક વધી જાય છે. એક જવાન કહે છે, અમને સમજનાર કોઈ ઉપરી અધિકારી નથી.

નિયમ શું છે : CrPC હેઠળ ફોરેનર્સ એક્ટ, ધ પાસપોર્ટ એક્ટ, ફોરેક્સ લો અને કસ્ટમ લો જેવા કાયદા દ્વારા ધરપકડ અને સર્ચનાં અધિકાર મળ્યા છે. જવાન પોતાના સ્વબચાવમાં ગોળીબાર પણ કરી શકે છે, પરંતુ એ સાબિત કરવું પડશે.

(બીએસએફમાં એડીજીના પદ પરથી નિવૃત્ત થયેલા એસ.કે. સૂદના જણાવ્યા અનુસાર, નિયમો વિશેની માહિતી.)

નિષ્કર્ષ: જવાનો BSFમાં બદલાવ ઈચ્છે છે. આર્મીની તુલનામાં, તેઓ પોતાને ઘણું ઓછું માને છે. તેઓ અધિકારીઓને પોતાની વાત કહી શકતા નથી. અધિકારીઓ તેમની વાત ઉચ્ચ અધિકારી સમક્ષ કહી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં તેમણે ભાસ્કર દ્વારા તેમની વાત સરકાર સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

અન્ય સમાચારો પણ છે...