ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:કોહલીનું કેપ્ટનશિપ છોડવાનું કારણ માત્ર વર્કલોડ? ભારતમાં કેટલી સફળ રહેશે કેપ્ટન્સીની યુનિવર્સલ ફોર્મ્યુલા, જાણો બધું જ

એક મહિનો પહેલાલેખક: જયદેવ સિંહ
  • કૉપી લિંક
  • વિરાટે ટ્વિટર પર એક પત્ર શેર કરીને કેપ્ટનશિપ છોડવાની જાહેરાત કરી હતી

ટીમ ઈન્ડિયાના કેપ્ટન વિરાટ કોહલીએ ગુરુવારે ટ્વીટ કરીને ટી-20 વર્લ્ડ કપ બાદ ટી-20 ટીમના કેપ્ટનપદેથી રાજીનામું આપવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો. કોહલીએ કહ્યું હતું કે તેણે પોતાનો કામનો બોજ ઓછો કરવા માટે આમ કર્યું. લાંબા સમયથી અટકળો ચાલી રહી હતી કે કોહલી કેપ્ટનશિપ છોડી દેશે. મે મહિનામાં જ પૂર્વ પસંદગીકાર કિરણ મોરેએ સંકેત આપ્યો હતો કે ઇંગ્લેન્ડ પ્રવાસ બાદ કોહલી મર્યાદિત ઓવરની કેપ્ટન્સી રોહિત શર્માને આપી શકે છે.

વિરાટે ટ્વિટર પર એક પત્ર શેર કરીને કેપ્ટનશિપ છોડવાની જાહેરાત કરી હતી. ત્રણ દિવસ પહેલાં મીડિયામાં વિરાટે ટી-20 ટીમની કેપ્ટનશિપ છોડ્યાના અહેવાલો આવ્યા હતા. એ સમયે BCCIએ આ અહેવાલોને નકાર્યા હતા, પરંતુ ગુરુવારે વિરાટે આ અહેવાલોને સાચા સાબિત કર્યા.

છેવટે વિરાટે કેપ્ટનશિપ છોડીને તેના પત્રમાં શું લખ્યું? કેપ્ટનશિપ છોડવાનું તેનું કારણ શું? દેશમાં જુદા જુદા ફોર્મેટમાં તમારી પાસે કેટલી વખત અલગ કેપ્ટન હતા? વિશ્વના કયા દેશોમાં​​​​​​ અત્યારે જુદા જુદા ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટન છે? સ્પ્લિટ કેપ્ટન્સીનો ટ્રેન્ડ, આ પદ્ધતિ કેટલી સફળ છે, ચાલો જાણીએ….

વિરાટે પોતાના પત્રમાં શું કહ્યું?
કોહલીએ પોતાના નિર્ણયનું કારણ કામનું ભારણ ગણાવ્યું છે. કોહલીએ તેના પત્રમાં કહ્યું છે કે મારી સમજમાં કામનો ભાર ખૂબ મહત્ત્વનો છે. હું ત્રણેય ફોર્મેટમાં છેલ્લાં 8-9 વર્ષથી રમી રહ્યો છું અને 5-6 વર્ષોથી સતત કેપ્ટનિંગ પણ કરતો આવ્યો છું. હું અનુભવું છું કે ટેસ્ટ અને વનડેમાં ટીમ ઈન્ડિયામાં કેપ્ટન બનાવવા માટે મારી જાતને સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર કરવા માટે મને થોડી સ્પેસની જરૂર છે. T-20 ટીમના કેપ્ટન તરીકે મેં ટીમને મારું બધું આપ્યું. ભવિષ્યમાં પણ બેટ્સમેન તરીકે હું ટી 20 ટીમમાં મારું યોગદાન ચાલુ રાખીશ.

કેપ્ટનશિપ છોડવાનાં મુખ્ય કારણો શું છે?
કોહલીએ કહ્યું: કોહલીએ તેના પત્રમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે તે કામનો બોજ ઘટાડવા માગે છે. કોહલી માત્ર ટી-20ની કેપ્ટનશિપ છોડી રહ્યો છે, પરંતુ તે બેટ્સમેન તરીકે રમવાનું ચાલુ રાખશે. કોઈપણ રીતે કોહલી જ્યારથી ત્રણેય ફોર્મેટનો કેપ્ટન બન્યો છે ત્યારથી ટીમ ઇન્ડિયા 67 ટી-20 મેચ રમી છે. એમાંથી માત્ર 45 જ કોહલી ટીમનો ભાગ રહ્યા છે, એટલે કે કોહલીને 33% મેચમાં આરામ આપવામાં આવ્યો હતો. કેપ્ટનશિપ છોડ્યા બાદ આ આંકડો વધુ વધી શકે છે.

કોહલીએ શું ન કહ્યું: કોહલી મર્યાદિત ઓવરમાં ટીમ માટે કોઈ મોટું ટાઇટલ મેળવી શક્યો નથી. બીજી તરફ, વાઈસ-કેપ્ટન રોહિત શર્માને મુંબઈ ઈન્ડિયન્સ અને ટીમ ઈન્ડિયાના એક્ટિંગ કેપ્ટન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે, જેમ કે રેકોર્ડ ઉત્તમ રહ્યો છે. 2020માં જ્યારે રોહિતે 5મી વખત મુંબઈ ઇન્ડિયન્સને ચેમ્પિયન બનાવ્યું, ત્યારે ઘણા નિષ્ણાતોએ રોહિતને મર્યાદિત ઓવરની કેપ્ટનશિપ આપવાની માગણી શરૂ કરી. ICCની વર્લ્ડ ટેસ્ટ ચેમ્પિયનશિપની ફાઇનલમાં ભારતની હાર બાદ ફરી એક વખત આ પ્રકારની માગ વધવા લાગી છે. છેલ્લાં બે વર્ષથી બેટ્સમેન તરીકે કોહલીનું પ્રદર્શન ખરાબ રહ્યું છે. તેના પર કેપ્ટનશિપનું દબાણ દેખાય છે. 2016થી 2018 વચ્ચે કોહલી તેની કારકિર્દીના શ્રેષ્ઠ ફોર્મમાં હતો. આ દરમિયાન તેણે મોટે ભાગે માત્ર ટેસ્ટ મેચનું નેતૃત્વ કર્યું. તે વનડે અને ટી-20માં ધોનીની કેપ્ટનશિપમાં રમ્યો હતો.

ભારતમાં જુદા જુદા ફોર્મેટમાં તમારી પાસે કેટલી વખત અલગ કેપ્ટન રહ્યા?
દેશમાં પ્રથમ વખત અલગ અલગ ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટન બનાવવાની પ્રથા 2007 ટી-20 વર્લ્ડ કપથી શરૂ થઈ હતી. હકીકતમાં 2007 ટી-20 વર્લ્ડ કપમાંથી કેપ્ટન રાહુલ દ્રવિડ સહિત તમામ સિનિયરો. ખેલાડીઓએ કિનારો કર્યો. ધોનીને કેપ્ટન બનાવવામાં આવ્યો અને વર્લ્ડ કપ પણ જીત્યો. વિજય બાદ દેશમાં પરત ફર્યા બાદ ધોનીને ઓસ્ટ્રેલિયા સામેની વનડે શ્રેણી માટે પણ કેપ્ટન બનાવવામાં આવ્યો હતો. અપેક્ષા હતી કે ધોનીને હવે ટેસ્ટ ટીમની કેપ્ટન્સીની જવાબદારી સોંપવામાં આવશે, પરંતુ એવું થયું નહીં. BCCI એ રાહુલ દ્રવિડની જગ્યાએ અનિલ કુંબલેને ટેસ્ટ ટીમના નવો કેપ્ટન બનાવ્યો.

કુંબલેએ 10 ટેસ્ટમાં ટીમની કેપ્ટનશિપ કરી હતી. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે વનડે અને ટી 20ના કેપ્ટન અલગ હતા અને ટેસ્ટના કેપ્ટન અલગ હતા. જોકે આ સમયગાળા દરમિયાન કુંબલે માત્ર ટેસ્ટ રમતો હતો. ધોની ત્રિપુટી ફોર્મેટમાં રમે છે. તે ટેસ્ટમાં વાઇસ-કેપ્ટનની ભૂમિકામાં હતો. કુંબલેની નિવૃત્તિ પછી, નવેમ્બર 2008માં ધોની ત્રણેય ફોર્મેટમાં ટીમ ઇન્ડિયાનો કેપ્ટન બન્યો.

સાત વર્ષ બાદ ફરી એક વખત દેશમાં બે કેપ્ટનનો યુગ આવ્યો. વર્ષ 2014 ડિસેમ્બર મહિનો છે. ટીમ ઇન્ડિયા ઓસ્ટ્રેલિયા પ્રવાસે હતી. ધોનીએ મધ્ય શ્રેણી તેમજ ટેસ્ટમાં કેપ્ટનશિપ છોડી દીધી અને ટેસ્ટમાંથી નિવૃત્તિ જાહેર કરી. કોહલીને ટેસ્ટ ટીમનો કેપ્ટન બનાવવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે ધોનીએ વનડે અને ટી 20નો કેપ્ટન રહેવાનું ચાલુ રાખ્યું. જાન્યુઆરી 2017માં ધોનીએ વનડે અને ટી-20ની કેપ્ટનશિપ પણ છોડી દીધી. જોકે તેણે આ બંને ફોર્મેટમાં રમવાનું ચાલુ રાખ્યું. ત્યારથી વિરાટ ત્રણેય ફોર્મેટમાં ટીમનો કેપ્ટન છે.

સાત વર્ષ બાદ ફરી એકવાર ટીમ ઇન્ડિયાને અલગ અલગ ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટન મળશે. આ વખતે ટેસ્ટ અને વનડેમાં એક કેપ્ટન હશે તો ટી-20માં અલગ હશે. ટીમના વાઈસ-કેપ્ટન રોહિત શર્મા રેસમાં સૌથી આગળ છે.

સ્પ્લિટ કેપ્ટન્સી પર શું કહે છે એક્સપર્ટ્સ?
આ જ વર્ષે મેમાં પૂર્વ વિકેટકીપર અને ચીફ સિલેક્ટર કિરણ મોરેએ ટેસ્ટ અને લિમિટેડ ઓવરમાં અલગ-અલગ કેપ્ટન બનાવવાની ભલામણ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે મને વિશ્વાસ છે કે રોહિત શર્માને જલદી જ તક આપવામાં આવશે. મોરેએ કહ્યું હતું કે સ્પ્લિટ કેપ્ટન્સી ભારતમાં કામ કરી શકે છે. 2020 IPLમાં મુંબઈ ઈન્ડિયન્સની જીત બાદ પૂર્વ ઓપનર ગૌતમ ગંભીરે પણ લિમિટેડ ઓવર ક્રિકેટમાં રોહિત શર્માને કેપ્ટન બનાવવાની ભલામણ કરી હતી. પૂર્વ પસંદગીકાર મદન લાલે પણ તેની સ્પ્લિટ કેપ્ટન્સીને સારો આઇડિયા બતાવ્યો હતો.

જ્યારે ભૂતપૂર્વ કેપ્ટન કપિલ દેવ આવા પ્રયોગની વિરુદ્ધ હતા. કપિલે નવેમ્બર 2020માં કહ્યું હતું કે કોઈ કંપનીમાં બે CEO ન હોઈ શકે. તેમણે કહ્યું હતું કે આપણી સંસ્કૃતિમાં આવું ન થઇ શકે. આનું કારણ સમજાવતાં કપિલે કહ્યું હતું કે ત્રણેય ફોર્મેટમાં અમારી 70થી 80% ટીમ એકસમાન જેવી છે. આવી સ્થિતિમાં ટીમના લોકોને અલગ અલગ કેપ્ટન્સીની થિયરી અને વિચાર પસંદ નહીં આવે.

વિશ્વના કયા દેશો પાસે હાલમાં અલગ અલગ ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટન છે?
ICCમાં 12 પૂર્ણ સમયના સભ્યો છે, એટલે કે એ દેશો જે ટેસ્ટ, ટી-20, વનડે ત્રણેય ફોર્મેટમાં રમે છે. આમાંથી 7 દેશમાં અત્યારે અલગ અલગ ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટનોનો ટ્રેન્ડ છે, જેમાં ત્રણ દેશમાં ત્રણેય ફોર્મેટમાં એક જ કેપ્ટન છે, એમાં ભારત, ન્યૂઝીલેન્ડ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે આયર્લેન્ડ અને ઝિમ્બાબ્વે માટે છેલ્લી ટેસ્ટમાં કેપ્ટનશિપ કરનાર વિલિયમ પોર્ટરફિલ્ડ અને બેન્ડન ટેલરે ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી છે.

આ દેશોમાં આ પ્રયોગો કેટલા સફળ રહ્યા છે?
વર્તમાન વનડે વર્લ્ડ ચેમ્પિયન ઇંગ્લેન્ડ અને ટી-20 ચેમ્પિયન વેસ્ટ ઇન્ડીઝ પાસે અલગ અલગ ફોર્મેટમાં અલગ કેપ્ટન છે. 2018માં બોલ ટેમ્પરિંગ કાંડ બાદ ઓસ્ટ્રેલિયાએ પણ વનડે ટી-20 શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. એરોન ફિન્ચની આગેવાની હેઠળ ટીમ પેન ટેસ્ટમાં ટીમનો કેપ્ટન છે. ટેસ્ટ અને વનડે, ટી 20 કેપ્ટન દક્ષિણ આફ્રિકામાં અલગ છે.

બાબર આઝમ અત્યારે ત્રણેય ફોર્મેટમાં પાકિસ્તાનમાં કેપ્ટન છે, પરંતુ છ મહિના પહેલાં ત્યાં પણ વિવિધ ફોર્મેટના કેપ્ટન અલગ હતા. બાંગ્લાદેશ પાસે હાલમાં ત્રણેય ફોર્મેટમાં ત્રણ અલગ અલગ કેપ્ટન છે.

કેટલાક નિષ્ણાતો કહે છે કે વિભાજિત કપ્તાનીની સંસ્કૃતિ સફળ છે કે નહીં એ ટીમ સંસ્કૃતિ પર આધારિત છે. જ્યારે મોટા ભાગના નિષ્ણાતો વર્તમાન યુગમાં થઈ રહેલી ક્રિકેટની જરૂરિયાતને જણાવે છે. આ રાઉન્ડમાં બે-ત્રણ સૌથી સફળ ટીમો ભારત, ન્યૂઝીલેન્ડ અને ઈંગ્લેન્ડ છે. આમાંથી બે ટીમો ત્રણેય ફોર્મેટમાં સમાન કેપ્ટન છે. જોકે ન્યૂઝીલેન્ડે ઘણી વખત તેમના કેપ્ટન કેન વિલિયમ્સનને આરામ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ટોમ લાથમ અને ટિમ સાઉથીને મર્યાદિત ઓવરોની ક્રિકેટની ઘણી શ્રેણીમાં કેપ્ટનશિપની જવાબદારી આપવામાં આવી છે.

અન્ય સમાચારો પણ છે...