ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:શા માટે NATOથી આટલા ડરે છે પુતિન, શું NATOમાં જાય તો યુક્રેનની જેમ ફિનલેન્ડ પર હુમલો કરશે રશિયા

10 દિવસ પહેલાલેખક: નીરજ સિંહ
  • કૉપી લિંક

યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ વચ્ચે દાયકાઓ સુધી તટસ્થ રહેલા ફિનલેન્ડ અને સ્વીડને નાટોમાં જોડાવવાનો તેમનો ઈરાદો જાહેર કર્યો છે. ફિનલેન્ડનાં PM સન્ના મરીન અને પ્રમુખ સોલી નિનિસ્ટોએ ગુરુવારે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ટૂંક સમયમાં નાટોના સભ્યપદ માટે અરજી દાખલ કરશે, જોકે આ જાહેરાત બાદ રશિયાએ ફિનલેન્ડ અને સ્વીડનને પરિણામ ભોગવવાની ધમકી આપી છે.

રશિયાએ અગાઉ ધમકી આપી હતી કે જો તે નાટોમાં જોડાશે તો ફિનલેન્ડ નજીક પરમાણુ શસ્ત્રો અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલો તહેનાત કરશે. ફિનલેન્ડની આવી જાહેરાત બાદ માનવામાં આવી રહ્યું છે કે રશિયા રોષમાં કેટલાંક મોટાં પગલાં ઉઠાવી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં, ચાલો જાણીએ કે નાટો શું છે, જેમાં ફિનલેન્ડ જોડાવા માગે છે? શા માટે રશિયા યુરોપમાં નાટોના વિસ્તરણનો વિરોધ કરી રહ્યું છે? નાટોને કારણે રશિયાએ યુક્રેન પર કેવી રીતે હુમલો કર્યો?

આ પ્રશ્નોના જવાબો જાણતાં પહેલાં ચાલો, એક પોલમાં ભાગ લઈએ...

નાટો શું છે, જેમાં ફિનલેન્ડ જોડાવા માગે છે?
નાટોનું પૂરું નામ નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન છે. તે યુરોપિયન અને ઉત્તર અમેરિકન દેશોનું લશ્કરી અને રાજકીય જોડાણ છે. એની સ્થાપના 4 એપ્રિલ 1949ના રોજ અમેરિકા, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ સહિત 12 દેશ દ્વારા સોવિયત સંઘનો સામનો કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. નાટોમાં હવે 28 યુરોપિયન અને બે ઉત્તર અમેરિકન દેશો સહિત 30 સભ્ય દેશો છે. આ સંગઠનની સૌથી મોટી જવાબદારી નાટો દેશો અને તેની વસતિની સુરક્ષા કરવાની છે. નાટોની કલમ 5 મુજબ, તેના કોઈપણ સભ્ય દેશો પર હુમલો એ તમામ નાટો દેશો પર હુમલો માનવામાં આવશે.

ફિનલેન્ડના વડાપ્રધાન સન્ના મરીન અને રાષ્ટ્રપતિ સોલી નિનિસ્ટોએ ગુરુવારે વિલંબ કર્યા વિના નાટોમાં જોડાવવા માટે તેમના સમર્થનની જાહેરાત કરી. ખાસ કરીને યુક્રેન પર રશિયાના આક્રમણ પછી આના ઘણા સંકેતો પહેલાંથી જ હતા. ફિનલેન્ડમાં તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા એક સરવેમાં દેશના 76% લોકો આ પગલાંની તરફેણમાં હતા.

ફિનલેન્ડે કહ્યું હુતં કે નાટોનું સભ્યપદ તેની સુરક્ષાને મજબૂત કરશે. જોકે આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં જ્યારે રશિયન દળો યુક્રેનની સરહદ નજીક એકત્ર થઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે ફિન્ડલેન્ડના વડાપ્રધાને કહ્યું હતું કે તેમના દેશની નાટોમાં જોડાવાની શક્યતા ઓછી છે.

શા માટે રશિયા યુરોપમાં નાટોના વિસ્તરણનો વિરોધ કરી રહ્યું છે?
નાટોનું વિસ્તરણ એ રશિયા માટે સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. તે તેને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખતરો ગણાવે છે. તેણે આને યુક્રેન પર હુમલાનું એક મોટું કારણ પણ ગણાવ્યું છે. રશિયા ફિનલેન્ડ સાથે 1300 કિમી લાંબી સરહદ વહેંચે છે. એના માટે ફિનલેન્ડ બફર ઝોન છે. રશિયા નથી ઈચ્છતું કે નાટો તેની આટલી નજીક આવે, આથી રશિયા ફિનલેન્ડનો નાટોમાં જવાનો પણ વિરોધ કરે છે.

હાલમાં નાટોના સભ્ય દેશો નોર્વે, પોલેન્ડ, એસ્ટોનિયા, લાતવિયા, લિથુઆનિયાની રશિયા સાથે લગભગ 1,200 કિમીની સરહદ છે. જો ફિનલેન્ડ પણ નાટોમાં જોડાય તો તે બમણી થઈ જશે.

રશિયા અને ફિનલેન્ડનો ઇતિહાસ શું રહ્યો છે?
રશિયાએ ફિનલેન્ડ પર ઘણી વખત આક્રમણ કર્યું અને 19મી સદીની શરૂઆતથી 1917 સુધી તેને સ્વાયત્ત ડચી તરીકે પણ જોડી દીધું. રશિયાએ ફિનલેન્ડ પર છેલ્લો હુમલો નવેમ્બર 1939માં કર્યો હતો. રશિયન આક્રમણ સામે લશ્કરી પ્રતિકાર અને કહેવાતા ફિનિશીકરણે ફિનલેન્ડને સોવિયેત વર્ચસ્વ સામે સ્વતંત્ર રીતે જીવવા સક્ષમ બનાવ્યું. ફિનલેન્ડ અત્યારસુધી સૈન્ય અને વિદેશ નીતિના સંદર્ભમાં તટસ્થ રહ્યું છે અને નાટોમાં જોડાયું નથી.

ફિનલેન્ડ પણ વોરસો કરારમાં જોડાયું ન હતું. જ્યારે રશિયા ઇચ્છતું હતું કે તે એમાં સામેલ થાય. જોકે હવે યુક્રેન પર રશિયાના હુમલાથી આ દેશોની વિચારસરણી અને નિર્ણય પર મોટી અસર પડી છે.

રશિયા નાટો અને ફિનલેન્ડને કેમ ધમકી આપી રહ્યું છે?
રશિયન પ્રમુખ પુતિન માને છે કે પશ્ચિમી દેશોએ 1990માં વચન આપ્યું હતું કે નાટો પૂર્વમાં એક ઇંચ પણ વિસ્તરશે નહીં, પરંતુ આ વચન તોડવામાં આવ્યું હતું. યુક્રેન પર હુમલો કર્યાના બીજા દિવસે, રશિયન વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું હતું કે જો ફિનલેન્ડ અને સ્વીડન લશ્કરી સંગઠન નાટોમાં જોડાય છે તો તેનાં ગંભીર સૈન્ય અને રાજકીય પરિણામો આવશે અને રશિયન ફેડરેશનને બદલો લેવો પડશે.

રશિયાએ 15 એપ્રિલે નાટોને ચેતવણી આપી હતી કે જો ફિનલેન્ડ નાટોમાં જોડાય છે, તો રશિયા યુરોપની બહારના વિસ્તારોમાં પરમાણુ શસ્ત્રો અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલો તહેનાત કરશે. રશિયાની સુરક્ષા પરિષદના ઉપાધ્યક્ષ દિમિત્રી મેદવેદેવે પણ પરમાણુ હુમલાની ચેતવણી આપી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે પરમાણુમુક્ત બાલ્ટિક સમુદ્ર પર કોઈ વાતચીત થશે નહીં. અહીં રશિયાનો કેલિનિનગ્રાડ પ્રદેશ છે, જે પોલેન્ડ અને લિથુઆનિયા વચ્ચે છે.

રશિયન સરકારના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેશકોવે ગુરુવારે જણાવ્યું હતું કે ફિનલેન્ડ નાટોમાં જોડાય તો તેનાં પરિણામોનો સામનો કરવો પડશે. ફિનલેન્ડનું પગલું યુરોપમાં સ્થિરતા અને સુરક્ષાને મદદ કરશે નહીં.

નાટોમાં જવાથી ફિનલેન્ડને કેટલો ફાયદો થશે?
નિષ્ણાતો માને છે કે જો ફિનલેન્ડ નાટોમાં જોડાય તો તે સારું રહેશે. નાટોના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાંનો એક સામૂહિક સંરક્ષણ છે. એટલે કે, એક અથવા વધુ સભ્યો પરના હુમલાને તમામ સભ્ય દેશો પર હુમલો ગણવામાં આવશે. નાટોના સેક્રેટરી જનરલ સ્ટોલ્ટનબર્ગના શબ્દોમાં - બધા માટે એક, બધા માટે એક. આ એક-બધા માટે, એક-બધા માટે-સુરક્ષા ગેરંટી છે, જે બદલામાં યુરોપિયન દેશો માટે નાટો સભ્યપદને આકર્ષક બનાવે છે.

યુક્રેનની પરિસ્થિતિઓ એક પૂર્વધારણા બનાવે છે. જો ગઈકાલે યુદ્ધ થયું હતું તો તે સ્થિતિમાં કોઈ દેશ એકલા રહેવા માગતો નથી. ઘણા નિષ્ણાતોએ એ હકીકત વિશે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે સ્વીડન અને ફિનલેન્ડ નાટોના સભ્ય બનવા માટે સક્રિયતા બતાવી રહ્યા છે, તો રશિયા પણ તે જ વલણ અપનાવી શકે છે જે તેણે યુક્રેન સામે લીધું હતું.

કેટલાક નિષ્ણાતો કહે છે કે રશિયા જે પ્રકારની ધમકીઓ આપી રહ્યું છે તે તેની નિરાશા અને અસંતોષ સિવાય કંઈ જ બતાવતું નથી. તેમનું કહેવું છે કે રશિયન સેના યુક્રેનના યુદ્ધમાં સામેલ છે અને તેના હાથ ખરાબ રીતે અટકી ગયા છે અને આવી સ્થિતિમાં તે ફિનલેન્ડ પર હુમલો કરવાની સ્થિતિમાં નથી.

નાટોનું વલણ શું છે?
ફિનલેન્ડ અને સ્વીડન 1995માં યુરોપિયન યુનિયનમાં જોડાયા પછી ઔપચારિક તટસ્થતાથી લશ્કરી બિન-સંરેખણ તરફ વળ્યા. બંને દેશો પહેલેથી જ નાટોના ભાગીદાર છે, કવાયતમાં ભાગ લે છે અને ગઠબંધન સાથે ગુપ્ત માહિતીની આપલે કરે છે.

ફિનલેન્ડ પહેલેથી જ નાટોના જીડીપીના 2%ના સંરક્ષણખર્ચના લક્ષ્યને પૂર્ણ કરી ચૂક્યું છે, જ્યારે સ્વીડન પણ તે જ કરવા માટે તૈયાર છે. એ જ સમયે, બ્રિટિશ વડાપ્રધાન બોરિસ જોન્સન અને ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિએ નાટોમાં સામેલ થવાના ફિનલેન્ડના નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું છે.

આગળ શું થશે?
ફિનલેન્ડના રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન અને વરિષ્ઠ કેબિનેટ મંત્રીઓ રવિવારે મળશે, જેમાં નાટો સભ્યપદ માટે અરજી કરવા પર ઔપચારિક નિર્ણય લેવામાં આવશે. આ પછી, આ નિર્ણયને આવતા સપ્તાહની શરૂઆતમાં મંજૂરી માટે સંસદમાં મૂકવામાં આવશે.

શું રશિયાએ નાટોમાં જવાની યુક્રેનની ઈચ્છાથી જ પર હુમલો કર્યો હતો?
1991માં સોવિયેત સંઘના વિઘટન પછી રચાયેલા યુક્રેનની શરૂઆતથી જ રશિયા તેને પોતાની તરફેણમાં કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જોકે યુક્રેન પોતાને રશિયન વર્ચસ્વથી બચાવવા પશ્ચિમ તરફ ઝૂક્યું ડિસેમ્બર 2021માં યુક્રેને યુએસ-પ્રભુત્વ ધરાવતા વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી લશ્કરી જોડાણ નાટોમાં જોડાવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. યુક્રેનના આ પ્રયાસને રશિયાનું ધ્યાન ગયું ન હતું અને તેણે ફેબ્રુઆરીમાં યુક્રેન પર હુમલો કર્યો હતો.

વાસ્તવમાં યુક્રેનની રશિયા સાથે 2,200 કિમીથી વધુની સરહદ છે. રશિયાનું માનવું છે કે જો યુક્રેન નાટોમાં જોડાશે તો નાટો દળો યુક્રેનના બહાને રશિયન સરહદ સુધી પહોંચી જશે. આવી સ્થિતિમાં પશ્ચિમી દેશોથી રશિયાની રાજધાની મોસ્કોનું અંતર માત્ર 640 કિલોમીટર જ રહેશે. અત્યારે આ અંતર લગભગ 1,600 કિમી છે.