અર્શદીપને ખાલિસ્તાની બતાવવા પાછળ પાકિસ્તાનનો હાથ:શું છે Wiki પેજ એડિટિંગની પ્રોસેસ, કોણ રાખે છે 5.5 કરોડ આર્ટિકલ પર નજર

એક મહિનો પહેલાલેખક: અભિષેક પાંડે/નીરજ સિંહ
  • કૉપી લિંક

એશિયા કપની સુપર-4 મેચમાં પાકિસ્તાન સામેની હાર બાદ ટીમ ઈન્ડિયાના ફાસ્ટ બોલર અર્શદીપ સિંહના વિકિપીડિયા પેજ સાથે ચેડાં કરીને તેને ખાલિસ્તાની ગણાવાયો હતો. અર્શદીપના વિકિપીડિયા પેજ સાથે છેડછાડનો મુદ્દો સામે આવ્યા બાદ કેન્દ્રએ વિકિપીડિયાના અધિકારીઓને નોટિસ પાઠવીને જવાબ માગ્યો છે. અર્શદીપની ઘટના પછી દરેકને વિકિપીડિયાના પૃષ્ઠને સંપાદિત કરવાનો અધિકાર સવાલો સર્જી રહ્યો છે.

આ એક્સપ્લેનરમાં જાણીએ કે શું કોઈ વિકિપીડિયાના પૃષ્ઠને સંપાદિત કરી શકે છે? વિકિપીડિયા આને કેવી રીતે પ્રતિબંધિત કરે છે? વિકિપીડિયા પૃષ્ઠ પર ફેરફાર પછી શું થાય છે?

પ્રશ્ન 1: અર્શદીપ સિંહના વિકિપીડિયા પૃષ્ઠનું શું થયું?

જવાબઃ અર્શદીપ સિંહે 4 સપ્ટેમ્બરે રમાયેલી એશિયા કપ સુપર-4 મેચમાં પાકિસ્તાનની ઇનિંગ્સની 18મી ઓવરમાં આસિફ અલીનો કેચ છોડ્યો હતો. એ બાદ ભારત આ મેચ 5 વિકેટે હારી ગયું હતું. આ હાર બાદ અર્શદીપ સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રોલરના નિશાના પર આવી ગયો હતો. તેના વિકિપીડિયા પેજ સાથે છેડછાડ કરીને તેને ખાલિસ્તાની તરીકે લેબલ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમનો દેશ 'ખાલિસ્તાન પંજાબ' હતો અને તેનું નામ બદલીને મેજર અર્શદીપ સિંહ લંગરા અને મેજર અર્શદીપ સિંહ બાજવા રાખવામાં આવ્યું હતું. તેના પેજ પર ભારતને બદલે ઘણી વખત ખાલિસ્તાન લખવામાં આવ્યું હતું. જો કે વિકિપીડિયાએ થોડા સમયમાં આ ભૂલ સુધારી લીધી હતી.

હવે અર્શદીપ કેસ પર નારાજગી વ્યક્ત કરતા કેન્દ્ર સરકારે વિકિપીડિયા ચલાવતી સંસ્થા વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશનના અધિકારીઓને સમન્સ પાઠવ્યા છે. વિકિમીડિયા એ યુએસ સ્થિત બિન-લાભકારી સંસ્થા છે. સરકારે વિકિપીડિયાને તેના પેજ પર કેવી રીતે અર્શદીપ વિશે ખોટી માહિતી પ્રકાશિત કરી એ સમજાવવા કહ્યું છે.

પ્રશ્ન 2: અર્શદીપના વિકિપીડિયા પેજ સાથે છેડછાડમાં પાકિસ્તાનનું નામ કેમ આવી રહ્યું છે?

જવાબ: પાકિસ્તાન તરફથી. વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે વિકિપીડિયાના સંપાદનની આ ઘટનાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા તેમજ કાયદો અને વ્યવસ્થા માટે ખતરો ઊભો થયો છે. સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, એડિટિંગ પાડોશી દેશના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવ્યું હતું.

અર્શદીપના વિકિપીડિયા પૃષ્ઠના સંપાદનની સમીક્ષામાં જાણવા મળ્યું છે કે ખાલિસ્તાન સાથે સંકળાયેલા પ્રથમ સંપાદિત વપરાશકર્તા પાકિસ્તાન ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની લિમિટેડ (PTCL)ના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી રહ્યો હતો. PTCL પાકિસ્તાનની સરકારી ટેલિકોમ કંપની છે.

રિપોર્ટ્સ અનુસાર, અર્શદીપના વિકિપીડિયા પેજને એડિટ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા IP એડ્રેસ, પાકિસ્તાન આર્મી અને પરવેઝ મુશર્રફ સાથે જોડાયેલી માહિતી પણ આ જ IP એડ્રેસ પરથી એડિટ કરવામાં આવી હતી. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આ ષડયંત્ર પાછળ પાકિસ્તાન ઇન્ટર સર્વિસ પબ્લિક રિલેશન્સ (ISPR)નો હાથ છે. ISPR એ પાકિસ્તાન આર્મીનો મીડિયા અને જનસંપર્ક એકમ છે.

પ્રશ્ન 3: વિકિપીડિયા પૃષ્ઠ કોણ સંપાદિત કરી શકે છે?

જવાબ: કોઈપણ વ્યક્તિ વિકિપીડિયા પૃષ્ઠને સંપાદિત કરી શકે છે. ખરેખર વિકિપીડિયા લેખોમાં સબહેડની બાજુમાં એક સંપાદન બટન હોય છે. આ સંપાદન બટનો પર ક્લિક કરીને વ્યક્તિ પૃષ્ઠના સંસ્કરણ પર પહોંચી શકે છે, જ્યાંથી એ લેખમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.

વિકિપીડિયા લેખોમાં કોઈપણ ફેરફાર કરવા માટે વિકિપીડિયા એકાઉન્ટ હોવું જરૂરી નથી. જોકે જેમની પાસે વિકિપીડિયા એકાઉન્ટ છે તેમને સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ કરતાં કેટલાક વધુ ફાયદા મળે છે. વિકિપીડિયા પર એકાઉન્ટ બનાવવા માટેની લિંક વિકિપીડિયા પર જ ઉપલબ્ધ છે.

વિકિપીડિયાનું 'કસ્ટમ-યુઝર એકાઉન્ટ' બનાવવાના ઘણા ફાયદા છે. સૌપ્રથમ એ તમને ગોપનીયતા અને સુરક્ષા આપે છે.

વિકિપીડિયા કહે છે કે રજિસ્ટર્ડ સંપાદકોની ઓળખ અનામી સાથે સંપાદન કરનારાઓ કરતાં વધુ ગુપ્ત હોય છે. ઉપરાંત નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓની સારી પ્રતિષ્ઠા પણ તેમની વિકિ કારકિર્દીમાં મદદરૂપ થાય છે.

પ્રશ્ન 4: એકવાર બદલાઈ ગયા પછી, શું કોઈ એને તપાસે છે?

જવાબ: હા. વિકિપીડિયામાં તમે જે પણ ફેરફારો કરશો એ દરેકને તરત જ દેખાશે. જોકે કેટલાક સલામત રક્ષકો એટલે કે સુરક્ષાનાં પગલાં પણ છે. વિકિપીડિયામાં પૃષ્ઠ ઇતિહાસ છે, તેથી નવીનતમ સંસ્કરણ સાથે અગાઉનું સંસ્કરણ પણ વાચકો અને સંપાદકો બંને માટે દૃશ્યક્ષમ છે.

વિકિપીડિયાના સંપાદકો સાઇટ પરના દરેક ફેરફાર પર નજર રાખે છે. જો આ સમય દરમિયાન કોઈ ફેરફાર ખોટી રીતે કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાય છે, તો તેઓ તેને જૂના સંસ્કરણ પર લાવે છે. આ ઉપરાંત વિકિપીડિયા ખોટી અથવા ભ્રામક માહિતીને દૂર કરવા માટે પણ બોટ્સનો ઉપયોગ કરે છે. બોટ્સ, જેને વેબ રોબોટ્સ અથવા ઈન્ટરનેટ બોટ્સ પણ કહેવાય છે, એ પ્રોગ્રામ કરેલી સોફ્ટવેર એપ્લિકેશન છે, જે આપમેળે પ્રોગ્રામ કરેલાં કાર્યો કરે છે.

વિકિપીડિયા અનુસાર - 'કોઈપણ વ્યક્તિ લેખ બદલી શકે છે, પરંતુ અમે આંખ મીંચીને બેસી નથી રહેતા. કેટલાક યુઝર્સ એટલી બધી ખોટી વાતો લખે છે કે અમારે તેમના એડિટિંગ રાઈટ્સ પર પ્રતિબંધ લગાવવો પડે છે. કેટલીક માહિતી એટલી હાનિકારક હોય છે કે અમે એને તાત્કાલિક અને કાયમી ધોરણે દૂર કરીએ છીએ.

પ્રશ્ન 5: શું વિકિપીડિયા એવા વપરાશકર્તાઓને ટ્રેક કરી શકે છે, જેઓ સંપાદન કરી રહ્યા છે?
જવાબ
: હા, જો તમે તમારી ઓળખ છુપાવીને ફેરફાર કરો છો, તોપણ વિકિપીડિયા તમારા IP એડ્રેસ પરથી તમે કોણ છો એ શોધી કાઢશે. જો તમે તમારું IP સરનામું બદલો છો અને પછી એને બદલો છો, તો તમે પસંદ કરેલા લેખોનો પ્રકાર અથવા તમારી સંપાદન પેટર્ન પણ તમને વિકિપીડિયાના સંપાદકો સમક્ષ ખુલ્લી પાડશે. જ્યારે પૃષ્ઠ પર ખોટી માહિતી ઉમેરવી અને એનાથી બચવું અશક્ય નથી, એ સરળ પણ નથી.

પ્રશ્ન 6: ખોટી અથવા બનાવટી માહિતી ઉમેરનારાઓ સામે શું થાય છે?

જવાબ: આવા કિસ્સાઓમાં વિકિપીડિયા તમે ઉમેરેલી ખોટી માહિતીને દૂર કરશે અને તમને એ પૃષ્ઠનું જૂનું સંસ્કરણ દેખાશે. ઘણા કિસ્સાઓમાં તે તમારા સંપાદન અધિકારોને અવરોધિત કરી શકે છે. આ માટે 5 તબક્કા સુધીની ચેતવણી પ્રક્રિયા છે. જો વિકિપીડિયાને લાગે કે તમે ખરાબ ઈરાદા સાથે સંપાદન કરી રહ્યા છો, તો તમને પ્રથમ તબક્કા પછી સંપાદન કરતા અટકાવી શકાય છે.

જે પૃષ્ઠોને વારંવાર લક્ષિત કરવામાં આવે છે, એ સુરક્ષિત હોઈ શકે છે, એટલે કે દરેક જણ તેમને સંપાદિત કરી શકતા નથી. વિકિપીડિયા જણાવે છે કે માત્ર વિશ્વસનીય વપરાશકર્તાઓ જ અર્ધ-સંરક્ષિત અથવા સંપૂર્ણ-સંરક્ષિત પૃષ્ઠને સંપાદિત કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 7: વિકિપીડિયા સંપાદકોની ભૂમિકા શી છે?
જવાબ
: વિકિપીડિયાના પૃષ્ઠની માહિતીને સંપાદિત કરવા માટે વિકિપીડિયાના સંપાદકોની ટીમ છે. આ સંપાદકો માટે વિકિ પૃષ્ઠો પરની માહિતી સંક્ષિપ્ત, સચોટ અને તટસ્થ રાખવી સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઉપરાંત વિકિપીડિયા પૃષ્ઠ પર આપેલી માહિતીના સ્ત્રોતોની ઘણી લિંક્સ પ્રદાન કરો.

વિકિપીડિયા પોતે કોઈપણ માહિતી માટે લેખ લખતું નથી, બલકે તે દરેક માહિતી માટે અલગ-અલગ સ્ત્રોતો ટાંકે છે. વિકિપીડિયાના સંપાદકો માટે અમુક નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે, જેમાં 'બોલ્ડ બનો, પણ બેદરકાર નહીં', 'તમારા પ્રેક્ષકોને જાણો', 'કોપીરાઈટનું ઉલ્લંઘન કરશો નહીં', 'તમારી જાતને પ્રમોટ કરો' ટાળો' અને 'ક્વોટ' એટલે દરેકનો સ્ત્રોત આપો.

પ્રશ્ન 8: શું વિકિપીડિયાએ અર્શદીપ કેસ અંગે કોઈ પગલું ભર્યું છે?
જવાબ: હા, વિકિપીડિયાએ સાવચેતી તરીકે અર્શદીપના અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પૃષ્ઠને અર્ધ-સંરક્ષિત કર્યું છે, એટલે કે હવે ફક્ત વિશ્વસનીય વપરાશકર્તાઓ જ એને સંપાદિત કરી શકે છે, જેથી પેજ સાથે ચેડાં ન થઈ શકે.

વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશને IT મંત્રાલય પાસેથી જવાબ માગ્યો છે, એની પુષ્ટિ કરીને તેણે કહ્યું હતું કે અર્શદીપ સિંહના પૃષ્ઠ પરની ખોટી સંપાદન માહિતીને વિકિપીડિયાના સ્વયંસેવક સમુદાય દ્વારા મિનિટોમાં દૂર કરવામાં આવી હતી.

અન્ય સમાચારો પણ છે...