એક્સપર્ટે કહ્યું-જોશીમઠને ધસી પડતાં કોઈ બચાવી નહીં શકે:સુરંગને કારણે રોજ 6 કરોડ લિટર પાણી વહ્યું, ખોખલો થઈ ગયો પહાડ

20 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

આ કિસ્સો ઉત્તરાખંડના ગઢવાલના ઊંચા પર્વતોની અંદરનો છે. તારીખ 24 ડિસેમ્બર 2009 હતી; એક વિશાળ ટનલ બોરિંગ મશીન (TBM), જે મોટાં શહેરોની ધરતીની નીચે મેટ્રો ટ્રેન માટે ચૂપચાપ ટનલ ખોદી રહી હતી, અચાનક જ ફસાઈ ગઈ. સામેથી હજારો લિટર સ્વચ્છ પાણી વહેવા લાગ્યું. મહિનાઓ વીતી ગયા, પરંતુ સૌથી સક્ષમ એન્જિનિયરો આ પાણીને રોકી શક્યા નહીં અને ન તો ટીબીએમ શરૂ થયું.

વાસ્તવમાં આ માનવ નિર્મિત મશીને કુદરત દ્વારા બનાવેલા વિશાળ જળાશયમાં છિદ્ર બનાવી દીધું હતું. રોજનું 6થી 7 કરોડ લિટર પાણી લાંબા સમય સુધી વહેતું રહે છે. ધીરે ધીરે આ જળાશય ખાલી થઈ ગયું. આ જળાશય જોશીમઠની ઉપરથી નજીકમાં વહેતી અલકનંદા નદીના ડાબા કાંઠે ઊભેલા પર્વતની અંદર 3 કિમી અંદર હતું.

આ એ જ જોશીમઠ શહેર છે, જેને હિંદુઓ અને શીખોના પવિત્ર યાત્રાધામ બદ્રીનાથ અને હેમકુંડ સાહિબનું પ્રવેશદ્વાર કહેવામાં આવે છે, જેના ડૂબવાના સમાચાર હાલના દિવસોમાં હેડલાઇન્સમાં છે. આ શહેરનાં 603 ઘરોમાં તિરાડો પડી છે. 70 પરિવારોને અન્ય સ્થળોએ ખસેડવામાં આવ્યા છે. બાકીના લોકોને સરકારી રાહત શિબિરોમાં જવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

જોશીમઠના જળભંડાર ખાલી થવાને કારણે આ વિસ્તારના અનેક નાનાં-નાનાં ઝરણાં અને પાણીના સ્ત્રોત સુકાઈ ગયા છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે પાણી વિના જોશીમઠની નીચેની જમીન પણ સુકાઈ ગઈ છે, જેના કારણે તિરાડોવાળા પહાડોના કાટમાળ પર આવેલું જોશીમઠ ડૂબી રહ્યું છે. તેઓ દાવો કરે છે કે હવે આ શહેરને વિનાશથી બચાવવું મુશ્કેલ છે.

આ ટનલ ગઢવાલ નજીક જોશીમઠ ખાતે બનાવવામાં આવી રહેલા વિષ્ણુગઢ હાઇડ્રો ઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ માટે TBM મશીનથી ખોદવામાં આવી રહી હતી. આ નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન એટલે કે એનટીપીસીનો પ્રોજેક્ટ છે.

પાણી બેરેજમાંથી ઢાળવાળી ટનલમાંથી પસાર થશે, ડેમ બનાવીને નહીં

  • વિષ્ણુગઢ હાઇડ્રો ઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ એ રન ઓફ રિવર હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ છે, એટલે કે ડેમ બનાવીને નદીના પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં આવશે નહીં, પરંતુ બેરેજમાંથી ઢોળાવવાળી ટનલમાંથી પસાર થતા પાણીના બળથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવશે.
  • પ્રોજેક્ટનો બેરેજ 200 મીટર લાંબો અને 22 મીટર ઊંચો હશે. બેરેજમાં પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા માટે 12 મીટર ઊંચા અને 14 મીટર પહોળા ચાર દરવાજા હશે.

જોશીમઠ ગ્લેશિયર પર તૂટેલા પહાડોના કાટમાળ પર આવેલું છે, તેથી ખતરો વધુ છે
ઝૂલોજિસ્ટ અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફોરેસ્ટ્રી રાનીચૌરીના એચઓડી એસપી સતી કહે છે, જોશીમઠ જેના પર સ્થિત છે એ તૂટેલા પહાડોનો કાટમાળ હવે ઝડપથી ધસી રહ્યો છે અને હવે એને કોઈપણ રીતે રોકી શકાય એમ નથી.

બહુ જલદી એવું પણ બની શકે છે કે એકસાથે 50થી 100 મકાનો પડી જાય. એટલા માટે સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે લોકોને અહીંથી સલામત સ્થળે ખસેડવામાં આવે. એ કડવું સત્ય છે કે હવે જોશીમઠને ડૂબતા કોઈ બચાવી શકશે નહીં.

જોશીમઠ શહેર મોરેન પર બાંધવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ સાચું નથી. જોશીમઠ મોરેન પર નહીં, પરંતુ ભૂસ્ખલન સામગ્રી પર વસેલું છે. ગ્લેશિયરમાંથી લાવવામાં આવતી સામગ્રીને માત્ર મોરેન કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ગુરુત્વાકર્ષણના કારણે પહાડો તૂટવાને કારણે જમા થતી સામગ્રીને ભૂસ્ખલન સામગ્રી કહેવામાં આવે છે. જોશીમઠ શહેર આવી સામગ્રી પર વસેલું છે.

ભૂસ્ખલન લગભગ એક હજાર વર્ષ પહેલાં થયું હતું. એ પછી જોશીમઠ કત્યુરી વંશની રાજધાની હતી. ઈતિહાસકાર શિવપ્રસાદ ડબરાલે પોતાના પુસ્તક ઉત્તરાખંડ કા ઈતિહાસમાં જણાવ્યું છે કે ભૂસ્ખલનને કારણે જોશીમઠની આખી વસતિ નવી રાજધાની કાર્તિકેયપુરમાં શિફ્ટ થઈ ગઈ હતી. મતલબ જોશીમઠ અગાઉ પણ એક વખત શિફ્ટ થઈ ચૂક્યું છે.

84 વર્ષ અગાઉથી જ અપાય છે જોશીમઠમાં વિનાશની ચેતવણી

વર્ષ 1939: સ્વિસ નિષ્ણાતે પુસ્તકમાં કર્યો હતો દાવો
વર્ષ 1939માં એક પુસ્તક પ્રકાશિત થયું, જેનું નામ હતું- મધ્ય હિમાલય, સ્વિસ અભિયાનના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અવલોકનો, તેના સ્વિસ નિષ્ણાત અને લેખક છે પ્રો. આર્નોલ્ડ હેઇમ અને પ્રો. ઓગસ્ટો ગેન્સર. પુસ્તકમાં બંનેએ 84 વર્ષ પહેલા લખ્યું હતું કે જોશીમઠ ભૂસ્ખલનના ઢગલા પર આવેલું છે.

વર્ષ 1976: મિશ્રા સમિતિએ બાંધકામ અંગે ચેતવણી આપી
1976માં પણ જોશીમઠમાં ભૂસ્ખલનની અનેક ઘટનાઓ બની હતી. સરકારે ગઢવાલના તત્કાલીન કમિશનર મહેશ ચંદ્ર મિશ્રાના નેતૃત્વમાં એક સમિતિની રચના કરી હતી. રિપોર્ટમાં તેમણે બાંધકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવવાની ભલામણ કરી હતી. એ પણ કહ્યું કે જો બહુ જરૂર હોય તો સંપૂર્ણ સંશોધન પછી જ કરવું જોઈએ.

અનિયમિત પથ્થરોને ખલેલ પહોંચાડશો નહીં એટલે એને તોડશો નહીં. ઇરેટિક બોલ્ડર એટલે ઘર કરતાં મોટા પથ્થર. આ રિપોર્ટમાં મોટા બાંધકામ અને બ્લાસ્ટિંગ ન કરવાની સીધી જ સલાહ આપવામાં આવી હતી. જોકે સરકારે સલાહ સ્વીકારવાને બદલે આ રિપોર્ટને અભેરાઈએ મૂકી દીધો હતો. આ પછી અહીં હાઈડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ લગાવવામાં આવે છે અને રોડ પહોળો કરવામાં આવે છે.

વર્ષ 2010: ભૂસ્ખલનની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી
વર્ષ 2010માં પણ એક રિપોર્ટમાં જોશીમઠ ટાઈમ બોમ્બ બનવાની વાત સામે આવી હતી. આ અહેવાલ 25 મે 2010ના રોજ કરંટ સાયન્સ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો હતો. કરન્ટ સાયન્સ જર્નલની સ્થાપના 1932માં સીવી રમન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. જોશીમઠ પર આપત્તિ વધી રહી છે શીર્ષક સાથે પ્રકાશિત થયેલા આ અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ગઢવાલમાં જોશીમઠ નજીક વિષ્ણુગઢ હાઇડ્રો ઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ માટે ટનલ બોરિંગ મશીન, એટલે કે ટીબીએમ એક ટનલનું ખોદકામ કરી રહ્યું હતું.

24 ડિસેમ્બર 2009ના રોજ ટનલ બોરિંગ મશીન પાણીના સ્ત્રોતને પંચર કરે છે, જેને કારણે અહીં પ્રતિ સેકન્ડ 700થી 800 લિટર પાણી નીકળવા લાગ્યું. એટલે કે એક દિવસમાં 6થી 7 કરોડ લિટર પાણી નીકળવા લાગ્યું, જે 20થી 30 લાખ લોકો માટે પૂરતું હોય છે.

આ રીતે કુદરતી રીતે સંચિત પાણી વહી જવાને કારણે મોટી દુર્ઘટના સર્જાવાની આશંકા છે એવી ચેતવણી રિપોર્ટમાં લખવામાં આવી છે. ટનલમાંથી આવતા પાણીને કારણે નજીકનાં ઝરણાં સુકાઈ જશે. જોશીમઠની આસપાસની વસાહતોને ઉનાળાની ઋતુમાં પીવાના પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડશે. ઘણાં ઝરણાં સુકાઈ જવાના અહેવાલો પણ છે.

પાણીના અચાનક અને મોટા પ્રમાણમાં વહી જવાને કારણે આ વિસ્તારમાં જમીન ઝડપથી ધસી જઈ શકે છે, જેને કારણે જોશીમઠનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી શકે છે. આ રિપોર્ટ ઉત્તરાખંડ સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટરના ભૂસ્તરશાસ્ત્રી અને ડિરેક્ટર પ્રોફેસર એમપીએસ બિષ્ટ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે આ રિપોર્ટ ઉત્તરાખંડના ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન એન્ડ મેનેજમેન્ટ સેન્ટરને મોકલી આપ્યો હતો.

જોશીમઠની ભૂગોળમાં પણ જમીન ધસી પડવાનું છુપાયું છે કારણ...

જોશીમઠ 1890 મીટરની ઊંચાઈ પર વસેલું છે
જોશીમઠ, ગઢવાલ હિમાલયમાં 1890 મીટરની ઊંચાઈ પર વસેલું છે, એ યાત્રાળુઓ અને ટ્રેકર્સ માટે આવશ્યક માર્ગ છે. આ શહેર એક નાજુક ટેકરીના ઢોળાવ પર આવેલું છે. જોશીમઠ ચારેબાજુથી નદીઓથી ઘેરાયેલી પહાડીની મધ્યમાં આવેલું છે.

પૂર્વમાં ઢકનાલા, પશ્ચિમમાં કર્મનાસા, ઉત્તરમાં અલકનંદા અને દક્ષિણમાં ધૌલીગંગા નદીઓ વહે છે. 2011ની વસતિ ગણતરી મુજબ, 4000 મકાનમાં લગભગ 20,000 લોકો રહે છે. અહીં 100થી વધુ હોટલ, રિસોર્ટ અને હોમ સ્ટે છે. આ ઉપરાંત સમયાંતરે અહીં વસતિ વધી રહી છે, જેને કારણે સમયાંતરે જમીન પર દબાણ વધ્યું છે.

આ વિસ્તારમાં લાંબા સમયથી બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે, જેને કારણે શહેરની આસપાસના વિસ્તારમાં મોટા પથ્થરો અને અન્ય ખડકોમાં ભૂસ્ખલન અને મકાનોની દીવાલોમાં તિરાડો જેવી સ્થિતિ સામે આવી રહી છે.

ભૂસ્ખલન માટે આ 3 અન્ય કારણ પણ
ઉત્તરાખંડ સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (યુએસડીએમએ) દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસ મુજબ, અહીં ભૂસ્ખલન માટે બારમાસી પ્રવાહો, હિમવર્ષા અને નીસ ખડકો તૂટવા જવાબદાર છે. ચાલો ત્રણેયને વારાફરતી સમજીએ.

1. બારમાસી પ્રવાહ એટલે કે 12 મહિના સુધી પાણીનો પ્રવાહ
જોશીમઠ નદીઓથી ઘેરાયેલું હોવાને કારણે જમીનની નીચે અને ઉપર પાણીનો પ્રવાહ ધોધની જેમ ચાલુ રહે છે, જેને કારણે જમીનમાં ભેજ જળવાઈ રહે છે. જોશીમઠ જે વિસ્તારમાં આવેલું છે ત્યાંના પાયાના ખડકો નબળા છે અને બારમાસી પ્રવાહને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી છે.

2. હિમવર્ષા અને ભારે વરસાદ
આ સિવાય જોશીમઠની ઉપરના વિસ્તારમાં ઘણી હિમવર્ષા અને ભારે વરસાદ થાય છે. જ્યારે હવામાન સ્વચ્છ થાય છે અને બરફ પીગળે છે ત્યારે જોશીમઠની આસપાસની નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ વધે છે. આ પણ સપાટી નબળી પડવા અને ભૂસ્ખલનનું મુખ્ય કારણ છે.

3. તાપમાન અને પવનને કારણે ખડકોનો આકાર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે
જોશીમઠના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં નીસ ખડકો છે. એની સપાટી રફ અને દાણાદાર છે. તમે તમારા શાળાના દિવસોમાં તેમના વિશે વાંચ્યું હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે પૃથ્વીની નીચે ખડકો છે. તેઓ ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલા છે, જેમાં સૌથી ઉપરના સ્તરને મેટામોર્ફિક રોક કહેવામાં આવે છે. મેટામોર્ફિક એટલે પરિવર્તન કરવું, એટલે આકારને ઝડપથી બદલવો.

જ્યારે મેટામોર્ફિક ખડકો ખૂબ ઊંચા દબાણ અને તાપમાનના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે નીસ ખડકો રચાય છે. Gneiss ખડકો અપક્ષયી હોય છે. વેધરિંગ એટલે પૃથ્વીની સપાટી પરના ખડકોનું તૂટવું. આ ઘસારાનાં ઘણાં કારણો હોઈ શકે છે. ક્યારેક જોરદાર પવન, ઝડપથી વહેતું પાણી, ઝાડનાં મૂળ અથવા ઊંચા તાપમાન પણ અપક્ષયા કે વેધરિંગનું કારણ બની શકે છે. જોશીમઠમાં નીસ ખડકો ત્યાં રહેતા લોકોની સૌથી મોટી સમસ્યા છે.