રાતે કઢી-પાલક ખાઈને સૂતા હતા શાસ્ત્રી:પુત્રીએ ફોન પર કહ્યું, ‘અમ્મા નારાજ છે, આપે જીતેલો હિસ્સો પાકિસ્તાનને કેમ આપ્યો’

25 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

'હું મારા રૂમમાં સૂતો હતો ત્યારે કોઈએ દરવાજો ખખડાવ્યો. ગેટ પર એક મહિલા હતી. તેમણે કહ્યું- યોર પ્રાઈમ મિનિસ્ટર ઈઝ ડાઈંગ. જ્યારે હું શાસ્ત્રીજીના રૂમ તરફ દોડ્યો ત્યારે સોવિયત યુનિયનના પીએમ એલેક્સી કોસિગિન ત્યાં વરંડામાં ઊભા હતા. મને જોઈને તેણે તેના બંને હાથ ઉપર કર્યા. અંદર ડોક્ટરોની ટીમે શાસ્ત્રીજીને ઘેરી લીધા.

11 જાન્યુઆરી, 1966ના રોજ રાત્રે લગભગ 1:30 વાગે કુલદિપ નય્યરની આંખોએ આ જોયું છે. તેઓ એ સમયે વડાપ્રધાનના માહિતી સલાહકાર હતા અને પીએમ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી સાથે તાશ્કંદ પહોંચ્યા, જેમણે 1965ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનના લાહોર સુધી ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો. તે સમયનું સોવિયેત શહેર આજે ઉઝબેકિસ્તાનની રાજધાની છે.

એક દિવસ પહેલા જ સોવિયત સંઘની યજમાનીમાં શાસ્ત્રીએ પાકિસ્તાની સરમુખત્યાર જનરલ અયુબ સાથે તાશ્કંદ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. કરારમાં, પાકિસ્તાને ભારતની કબજે કરેલી જમીન છોડી દીધી અને બદલામાં, ભારતે લાહોર નજીક પહોંચેલી સેનાને પાછી ખેંચી લેવી પડી.

તાશ્કંદ કરાર પછીનો ફોટો. આમાં શાસ્ત્રીજી અને અયુબ ખાન સાથે ઉભા છે. શાસ્ત્રીજીના મૃત્યુ પહેલાની આ છેલ્લી તસવીર છે. (AFP)
તાશ્કંદ કરાર પછીનો ફોટો. આમાં શાસ્ત્રીજી અને અયુબ ખાન સાથે ઉભા છે. શાસ્ત્રીજીના મૃત્યુ પહેલાની આ છેલ્લી તસવીર છે. (AFP)

બીજી તરફ, નય્યર શાસ્ત્રીજીના રૂમમાં પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં નક્કી થઈ ગયું હતું કે ભારતના બીજા વડાપ્રધાન હવે નથી રહ્યા. નાયરના કહેવા પ્રમાણે, તેની લાશ બેડ પર હતી. ચપ્પલ વ્યવસ્થિત રીતે રાખવામાં આવ્યા હતા, પણ તેનો પાણીનો થર્મોસ ડ્રેસિંગ ટેબલ પર આડો પડ્યો હતો. તે સ્પષ્ટ હતું, અશાંત શાસ્ત્રીએ પાણી પીવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ સફળ થઈ શક્યા નહીં.

પાકિસ્તાન સાથે આટલો મોટો કરાર કર્યા બાદ અચાનક આવી રીતે વિદેશી ધરતી પર મોત, શું આ કોઈ કાવતરું છે? આજે 57 વર્ષ પછી પણ દરેક ભારતીયના મનમાં આવા પ્રશ્નો ઉઠે છે. આવો જાણીએ એ રાત્રે શું થયું?

તાશ્કંદમાં 10 જાન્યુઆરીએ બપોરે આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પછી, સોવિયત સંઘે હોટેલ તાશ્કંદમાં એક પાર્ટીનું આયોજન કર્યું. શાસ્ત્રીજી થોડો સમય ત્યાં રોકાયા અને પછી લગભગ 10 વાગ્યાની આસપાસ તેમના ત્રણ સહાયકો સાથે તેમના રૂમમાં પાછા ફર્યા. શાસ્ત્રીજીના રૂમમાં ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે શાસ્ત્રીજીએ અયુબ ખાનના ઈસ્લામાબાદના આમંત્રણ પર જવું જોઈએ કે નહીં.

તેના સહયોગી શર્માએ કહ્યું કે તેમણે પાકિસ્તાન ન જવું જોઈએ. અયુબ ખાન કોઈપણ હદ સુધી જઈ શકે છે અને શાસ્ત્રીજીનો જીવ પણ જોખમમાં હોઈ શકે છે. આના પર શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું, 'હવે તે કંઈ કરી શકે તેમ નથી, આપણી સમજૂતી થઈ ગઈ છે અને આમેય અયુબ સારા માણસ છે.'

રાજદૂતના રસોઈયાએ રાત્રિભોજન તૈયાર કર્યું હતું
આ પછી શાસ્ત્રીજીએ રામનાથને ભોજન પીરસવાનું કહ્યું. ખોરાકમાં બટાકા, પાલક અને કઢીનો સમાવેશ થતો હતો. આ ભોજન તત્કાલિન રાજદૂત ટીએન કૌલને ત્યાંથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. અગાઉ તેમનું ભોજન રામનાથ દ્વારા રાંધવામાં આવતું હતું, પરંતુ તે દિવસે ભોજન જોન મોહમ્મદ દ્વારા રાંધવામાં આવ્યું હતું. રસોડામાં બે સ્ત્રીઓ જ્હોનની મદદ કરી રહી હતી. તે રશિયન ઇન્ટેલિજન્સમાંથી હતી અને રશિયામાં તે શાસ્ત્રીજીના ભોજનને પેક કરતા પહેલા તેનો સ્વાદ લેતી હતી. કુલદીપ નય્યર લખે છે કે શાસ્ત્રીજીનું પાણી પણ ચાખવામાં આવ્યું હતું.

રામનાથ, તેમના સહાયક લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ભોજન પીરસતા. સ્કેચ - હર્ષરાજ
રામનાથ, તેમના સહાયક લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ભોજન પીરસતા. સ્કેચ - હર્ષરાજ

શાસ્ત્રીજી ભોજન કરી રહ્યા હતા ત્યારે ફોન રણક્યો. તેમના અન્ય સહાયક વેંકટરામન દિલ્હીથી ફોન પર હતા. તેમના અંગત મદદનીશ જગન્નાથ સહાયે ફોન ઉપાડ્યો. ત્યાંથી વેંકટરામને ભારતની રાજકીય હિલચાલની જાણકારી આપી. ભારતમાં પ્રજા સમાજવાદી પાર્ટીના સુરેન્દ્ર નાથ તિવારી અને જનસંઘના અટલ બિહારી વાજપેયીએ આ નિર્ણયની ટીકા કરી હતી. શાસ્ત્રીજી ચિંતિત થઈ ગયા. પછી શાસ્ત્રીજીએ કાબુલમાં બીજા દિવસના અખબારો મંગાવ્યા.

તેમના પુત્ર અનિલ શાસ્ત્રી કહે છે, 'તે રાત્રે તેમને ભારતીય અખબારો કાબુલ મોકલવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં સુધી તેની વાતચીત અને તબિયતમાં કોઈ ફરિયાદ નહોતી. તેનો અર્થ એ થયો કે તેઓ જાણવા માંગતા હતા કે દેશમાં તેના નિર્ણયની શું અસર થઈ.’

'જ્યારે પરિવારના સભ્યોને જ તે ગમ્યું નહોતું’
બે દિવસથી શાસ્ત્રીજીએ ઘરે વાત કરી નહોતી. એટલે તેમણે ઘરે પણ વાત કરી. તેઓ તેમની પુત્રી કુસુમને ખૂબ વ્હાલ કરતા હતા. ફોન પર પૂછ્યું - તને નિર્ણય કેવો લાગ્યો? કુસુમે કહ્યું, 'મને તે ગમ્યું નહીં.' શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું કે અમ્માને આ નિર્ણય વિશે કેવું લાગ્યું. તેની સાથે વાત કરાવ.’

તેઓ તેમની પત્ની લલિતા શાસ્ત્રીને અમ્મા કહીને બોલાવતા હતા. દીકરીએ કહ્યું, 'અમ્મા તમારાથી નારાજ છે અને વાત કરવાની ના પાડી રહી છે. તમે ભારતે જીતેલો ભાગ પાકિસ્તાનને કેમ આપ્યો?’

શાસ્ત્રીજી તેમની બે પુત્રીઓ અને સેક્રેટરી સીપી શ્રીવાસ્તવ સાથે. તસવીર- સીપી શ્રીવાસ્તવ
શાસ્ત્રીજી તેમની બે પુત્રીઓ અને સેક્રેટરી સીપી શ્રીવાસ્તવ સાથે. તસવીર- સીપી શ્રીવાસ્તવ

જગન્નાથ સહાયના કહેવા પ્રમાણે, આ ફોન કોલ પછી શાસ્ત્રીજી દુઃખી થઈ ગયા હતા. રામનાથે તેમને પીવા માટે દૂધ આપ્યું. સૂતા પહેલા દૂધ શાસ્ત્રીજીની દિનચર્યાનો એક ભાગ હતું. શાસ્ત્રીજીએ રામનાથને સૂઈ જવા કહ્યું. રામનાથે તેમના રૂમમાં જ જમીન પર સૂવાનું કહ્યું પણ તેનો શાસ્ત્રી ઈનકાર કર્યો.

સવારે 1.30 વાગ્યે દરવાજો ખટખટાવીને પાણી માંગ્યું
કુલદીપ નય્યર પોતાના પુસ્તકમાં લખે છે કે બીજા દિવસે તેમને અફઘાનિસ્તાન જવાનું હતું, જેનું પેકિંગ ચાલુ હતું. તાશ્કંદના સમય પ્રમાણે રાતે 1.30 વાગ્યે શાસ્ત્રીજીને જગન્નાથ સહાયે લોબીમાં લથડિયા ખાતા જોયા. તેઓ કંઈક કહેવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. બહુ મુશ્કેલીથી કહ્યું, 'ક્યાં છે ડોક્ટર સાહેબ?'

શાસ્ત્રીજીના ડૉક્ટર આર.એન.ચુગ જે રૂમમાં પેકિંગ થઈ રહ્યું હતું ત્યાં જ સૂતા હતા. જગન્નાથ સહાયે ઉતાવળે સુરક્ષાકર્મીની મદદથી તેમને પલંગ પર સુવડાવી, પીવા માટે પાણી આપ્યું અને કહ્યું, 'બાબુજી! તમે જલ્દી સાજા થઈ જશો.'

શાસ્ત્રીજીએ તેમનો હાથ તેમના હૃદય પાસે રાખ્યો અને પછી બેહોશ થઈ ગયા. પ્રાઈવેટ ડોક્ટર આરએન ચુગે નાડી તપાસી તેમના મૃત્યુની પુષ્ટિ કરી. રશિયાના ડોકટરોને પણ બોલાવવામાં આવ્યા હતા. ઈન્જેક્શન આપવામાં આવ્યું, પરંતુ કોઈ હરકત દેખાઈ નહીં.

કુલદીપ નય્યરે તેમના પુસ્તકમાં શાસ્ત્રીજીના રૂમ વિશે લખ્યું છે કે તેમના સ્લીપરને કાર્પેટેડ ફ્લોર પર સરસ રીતે પહેર્યા વગર રાખવામાં આવ્યા હતા. ડ્રેસિંગ ટેબલ પર થર્મોસ ઊંધું પડેલું હતું. તેને ખોલવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હોય તેવું લાગે છે. રૂમમાં કોઈ એલાર્મ કે બઝર નહોતું જે સામાન્ય રીતે ચાલુ હોય છે. રૂમમાં ત્રણ ફોન હતા પણ ત્રણેય બેડથી દૂર હતા.

તાશ્કંદમાં શાસ્ત્રીના પાર્થિવ દેહને તિરંગામાં લપેટવામાં આવ્યો (ફોટોઃ એલબીએસ મેમોરિયલ)
તાશ્કંદમાં શાસ્ત્રીના પાર્થિવ દેહને તિરંગામાં લપેટવામાં આવ્યો (ફોટોઃ એલબીએસ મેમોરિયલ)

થોડી વારમાં ત્રિરંગો આવ્યો અને શાસ્ત્રીજીને લપેટવામાં આવ્યા. જે બાદ તસવીર લેવામાં આવી હતી. બીજા દિવસે મૃતદેહ ભારત લાવવામાં આવ્યો હતો.

શાસ્ત્રીના પાર્થિવ દેહ સાથે પત્ની લલિતા શાસ્ત્રી. ફોટો ક્રેડિટ - એલબીએસ મેમોરિયલ
શાસ્ત્રીના પાર્થિવ દેહ સાથે પત્ની લલિતા શાસ્ત્રી. ફોટો ક્રેડિટ - એલબીએસ મેમોરિયલ

શું શાસ્ત્રીજીને ઝેર આપવામાં આવ્યું હતું?
શાસ્ત્રીના પરિવારનો આરોપ છે કે તેમનું શરીર વાદળી થઈ ગયું છે. ઝેરની વાત એટલે પણ છે કારણ કે તે રાતનું ડિનર રામનાથને બદલે ટીએન કોલના રસોઈયા જોન મોહમ્મદે રાંધ્યું હતું. શંકાના આધારે રશિયન અધિકારીઓએ જ્હોન મોહમ્મદને પકડી લીધો હતો પરંતુ પછી તેને છોડી દેવામાં આવ્યો હતો. જોન મોહમ્મદને બાદમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં નોકરી મળી ગઈ.

ઝેરની વાત શરીરની નીલાશથી મજબૂત બની હતી, જેને કુલદીપ નય્યરે તેમના પુસ્તકમાં નકારી કાઢ્યું છે. તેઓ લખે છે કે તેમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે શરીરને બગાડથી બચાવવા માટે રસાયણો અને મલમ લગાવવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે તે વાદળી થઈ ગયું હતું.

પછી પ્રત્યક્ષદર્શીઓના શંકાસ્પદ મૃત્યુ થવા લાગ્યા.
શાસ્ત્રીજીના મૃત્યુની તપાસનો મુદ્દો સતત ઊભો થતો રહ્યો. તત્કાલીન સરકારે પોસ્ટમોર્ટમ પણ કરાવ્યું ન હતું. 1977માં જનતા પાર્ટીની સરકાર આવી. તપાસ માટે કમિટી બનાવવામાં આવી હતી. રાજ નારાયણ સમિતિ. પહેલા તેમના અંગત ડૉક્ટર આરએન ચુગને પૂછપરછ માટે બોલાવવાના હતા, પરંતુ તેમની કાર એક ટ્રક સાથે અથડાઈ હતી.

આ અકસ્માતમાં ડૉ. ચુગનું અવસાન થયું અને તેમની પુત્રી જીવનભર અપંગ થઈ ગઈ. આવું જ તેમના સહાયક રામનાથ સાથે થયું. તે એક માર્ગ અકસ્માતમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો હતો અને તેની યાદશક્તિ ગુમાવી દીધી હતી. આ કમિટીના રિપોર્ટની હાલત પણ કથળી અને રિપોર્ટ આજદિન સુધી રજૂ થઈ શક્યો નથી.

મૃત્યુમાં વિદેશી હાથ; સોવિયેત યુનિયન કે અમેરિકા?
1965ના યુદ્ધમાં ભારતે અમેરિકાના સહયોગી પાકિસ્તાનને હરાવ્યું હતું. બીજી તરફ અમેરિકાના દબાણ છતાં ભારતે પરમાણુ કાર્યક્રમ રોકવાનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો. ભારત પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવી રહ્યું હતું અને વૈજ્ઞાનિક હોમી જહાંગીર ભાભા 1944થી આમાં રોકાયેલા હતા. યોગાનુયોગ, શાસ્ત્રીના મૃત્યુના માત્ર 13 દિવસ પછી, તેમનું પણ 24 જાન્યુઆરીએ વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ થયું હતું. આ બંને બાબતોનો દોર એક ઈન્ટરવ્યુ સાથે જોડાયેલો છે.

CIA એ અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થા છે. જ્યારે આ બંને ઘટનાઓ બની ત્યારે રોબર્ટ ક્રોલી સીઆઈએના ડાયરેક્ટર ઓફ પ્લાનિંગ હતા. ક્રાઉલીએ વર્ષ 1993માં એક અમેરિકન પત્રકાર ગ્રેગરી ડગ્લાસને એક ઈન્ટરવ્યુ આપ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે જાન્યુઆરી 1966માં શાસ્ત્રી અને ડો. હોમી ભાભા બંનેની હત્યા સીઆઈએએ કરી હતી.

ક્રોલીએ પત્રકારને આ ઈન્ટરવ્યુ તેમના મૃત્યુ પછી જ પ્રકાશિત કરવાનું પણ કહ્યું હતું. આ ઈન્ટરવ્યુમાં તેણે શાસ્ત્રીજીને મારવાનું કારણ પણ જણાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકાને ચિંતા છે કે રશિયાની દખલગીરી ભારતની પહોંચ મજબૂત કરશે. પાકિસ્તાની હારથી અમેરિકાની સુપર પાવર ઈમેજને નુકસાન થશે.

અન્ય સમાચારો પણ છે...