એક લિટર પેટ્રોલ પર 10 રૂપિયા નફો:કંપનીઓએ તમામ ખોટ ભરપાઈ કરી લીધી; તો કેમ સસ્તું નથી થઈ રહ્યું ઈંધણ?

7 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

હરદીપ સિંહ પુરી કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રી છે. તેઓ 22 જાન્યુઆરી, રવિવારે વારાણસીમાં એક રેલીમાં પહોંચ્યા હતા. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર કોઈએ પ્રશ્ન પૂછ્યો. આ અંગે હરદીપ પુરીએ કહ્યું, 'આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવ નિયંત્રણમાં છે. ઓઈલ કંપનીઓ પણ ખોટમાંથી બહાર નીકળી ગઈ છે, આવી સ્થિતિમાં હું વિનંતી કરું છું કે કંપનીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો કરે.’

હકીકતમાં, જૂન 2022માં ક્રૂડ ઓઈલ પ્રતિ બેરલની કિંમત 116 ડોલર હતી, જે ડિસેમ્બર 2022માં ઘટીને 70 ડોલર થઈ ગઈ હતી. આમ છતાં દેશની 3 સૌથી મોટી ઓઈલ કંપનીઓ ઈન્ડિયન ઓઈલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમે 22 મે, 2022થી ઓઈલની કિંમતોમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી.

ભાસ્કર એક્સપ્લેનરમાં જાણીશું કે ઓઈલ કંપનીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલ દીઠ લિટર દીઠ કેટલું માર્જિન લે છે? છેલ્લા 1 વર્ષમાં ઓઈલ કંપનીઓએ કેટલું નુકસાન કર્યું?

એક લિટર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર ઓઈલ કંપનીઓ કેટલો નફો કમાઈ રહી છે?
આઈસીઆઈસીઆઈ સિક્યોરિટીઝના રિપોર્ટ અનુસાર, હાલમાં ઓઈલ કંપનીઓ પ્રતિ લિટર પેટ્રોલ પર 10 રૂપિયાનો નફો કમાઈ રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા ક્રૂડની કિંમત ભલે નીચે આવી હોય, પરંતુ પેટ્રોલ અને ડીઝલની છૂટક કિંમતોમાં કોઈ ઘટાડો થયો નથી. આની પાછળ ઓઈલ કંપનીઓ બે દલીલો આપી રહી છે...

1. હાલમાં, ઓઇલ કંપનીઓને ડીઝલ દીઠ 6.5 રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જે તેઓ પેટ્રોલના વધેલા ભાવથી મેનેજ કરી રહી છે.

2. માર્ચ 2022માં જ્યારે ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત સૌથી વધુ $140 પ્રતિ બેરલ હતી. કંપનીઓને એક લિટર પેટ્રોલ પર 17.4 રૂપિયા અને ડીઝલ પર 27.7 રૂપિયાનો રેકોર્ડ ગુમાવવો પડ્યો હતો. ત્યારબાદ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કરવામાં આવ્યો ન હતો. હાલમાં આ જ ખોટની ભરપાઈ કરવામાં આવી રહી છે.

પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારામાં સૌથી મોટી ભૂમિકા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સની છે.
પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારામાં સૌથી મોટી ભૂમિકા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સની છે.

2022માં ઓઈલ કંપનીઓને 21 હજાર કરોડનું નુકસાન થયું હતું
ત્રણેય કંપનીઓ ઈન્ડિયન ઓઈલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમે એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર 2022 વચ્ચે 21,201 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન નોંધાવ્યું હતું. જોકે, ઑક્ટોબર અને ડિસેમ્બર વચ્ચે ઈન્ડિયન ઓઈલને રૂ. 2,400 કરોડ, ભારત પેટ્રોલિયમને રૂ. 1,800 કરોડ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમને રૂ. 800 કરોડનો ફાયદો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવમાં ઘટાડો થયા બાદ થયો હતો.

ICICI સિક્યોરિટીઝે દાવો કર્યો છે કે ઓઇલ કંપનીઓએ ડિસેમ્બર 2022 સુધીમાં તેમની ખોટ વસૂલ કરી લીધી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો કોરોના મહામારી અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો પર પડી છે.

ફેબ્રુઆરી 2022માં રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો હતો. તેના એક મહિના બાદ માર્ચ 2022માં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત પ્રતિ બેરલ 140 ડોલર સુધી પહોંચી ગઈ હતી. જે છેલ્લા 14 વર્ષમાં સૌથી વધુ હતો.

પેટ્રોલ-ડીઝલ ટેક્સના કારણે કેન્દ્ર સરકારની કમાણી અનેક ગણી વધી
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારામાં સૌથી મોટી ભૂમિકા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સની છે. કેન્દ્ર સરકાર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર જે ટેક્સ લે છે તેને એક્સાઈઝ ડ્યુટી કહેવાય છે અને રાજ્ય સરકાર જે ટેક્સ લે છે તેને વેટ અથવા સેલ્સ ટેક્સ કહેવાય છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના ટેક્સમાંથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેને ઘણી કમાણી થાય છે. જો કે, છેલ્લા 7 વર્ષો દરમિયાન, આ કરમાંથી કેન્દ્રની કમાણી રાજ્યોની તુલનામાં અનેક ગણી વધી છે.

2014માં કેન્દ્ર સરકાર પેટ્રોલ પર 9.48 રૂપિયા/લિટર એક્સાઈઝ ડ્યૂટી વસૂલતી હતી, જે 16 જૂન 2020ના રોજ વધીને 32.98 રૂપિયા થઈ ગઈ હતી, હાલમાં તે 19.9 રૂપિયા/લિટર છે. બીજી તરફ, 2014માં કેન્દ્ર સરકારે ડીઝલ પર રૂ. 3.56/લિટરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાદી હતી, જે 16 જૂન 2020ના રોજ વધીને રૂ. 31.83 થઈ હતી અને હાલમાં રૂ. 15.8 છે.

2014-15માં કેન્દ્રને પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાંથી રૂ. 99,000 કરોડની કમાણી થઈ હતી, જ્યારે રાજ્યોએ ઈંધણ પરના ટેક્સમાંથી રૂ. 1.37 લાખ કરોડની કમાણી કરી હતી. તે જ સમયે, 2021-22 સુધીમાં, કેન્દ્રની કમાણી વધીને 2.62 લાખ કરોડ રૂપિયા અને રાજ્યોની કમાણી 1.89 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ.

ખાસ કરીને કોરોના સમયગાળાની શરૂઆતથી, કેન્દ્રએ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. ફેબ્રુઆરી 2020 થી મે 2020 સુધીના 4 મહિનાની અંદર, કેન્દ્રએ પેટ્રોલની એક્સાઇઝ ડ્યૂટીમાં રૂ. 13/લિટર અને ડીઝલની એક્સાઇઝ ડ્યૂટીમાં રૂ. 16/લિટરનો વધારો કર્યો હતો.

સરકારે પેટ્રોલના ભાવ નક્કી કરવાનું કામ ક્રૂડ કંપનીઓ પર છોડી દીધું છે.
સરકારે પેટ્રોલના ભાવ નક્કી કરવાનું કામ ક્રૂડ કંપનીઓ પર છોડી દીધું છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઓઈલ કંપનીઓ નક્કી કરે છે
જૂન 2010 સુધી સરકાર પેટ્રોલની કિંમત નક્કી કરતી હતી અને દર 15 દિવસે તેમાં ફેરફાર થતો હતો. 26 જૂન, 2010 પછી સરકારે પેટ્રોલના ભાવ નક્કી કરવાનું કામ ક્રૂડ કંપનીઓ પર છોડી દીધું.

આવી જ રીતે ઓક્ટોબર 2014 સુધી સરકાર ડીઝલના ભાવ નક્કી કરતી હતી પરંતુ 19 ઓક્ટોબર 2014થી સરકારે આ કામ ઓઈલ કંપનીઓને સોંપી દીધું.

ઓઈલ કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત, એક્સચેન્જ રેટ, ટેક્સ, પેટ્રોલ-ડીઝલના ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ અને બીજી ઘણી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમત રોજ નક્કી કરે છે.

ભારતીય કંપનીઓ રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ખરીદી રહી છે
ડિસેમ્બર 2022માં ભારતીય ક્રૂડ કંપનીઓએ રશિયા પાસેથી સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદ્યું છે. અગાઉ ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરમાં પણ સૌથી વધુ ક્રૂડ રશિયાથી ભારતમાં આવ્યા હતા.

એનર્જી કાર્ગો ટ્રેકર વોર્ટેક્સા અનુસાર, ભારતે ડિસેમ્બરમાં રશિયા પાસેથી દરરોજ સરેરાશ 1.19 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદ્યું હતું. આના એક વર્ષ પહેલા ડિસેમ્બર 2021માં ભારત રશિયા પાસેથી દરરોજ માત્ર 36,255 બેરલ ક્રૂડ ખરીદતું હતું. એટલે કે રશિયા પાસેથી ક્રૂડની ખરીદી એક વર્ષમાં લગભગ 32 ગણી વધી છે.

ભારત હવે તેની જરૂરિયાતના 25% ક્રૂડ રશિયા પાસેથી આયાત કરે છે. માર્ચ 2022 સુધી, ભારત રશિયા પાસેથી તેની જરૂરિયાતનો ખૂબ જ નાનો ભાગ ખરીદતું હતું. પરંતુ એપ્રિલથી પરિસ્થિતિ બદલાવા લાગી. ઓક્ટોબરમાં રશિયાએ ભારતને ક્રૂડ વેચવાના મામલે ઈરાક અને સાઉદી અરેબિયાને પાછળ છોડી દીધા હતા.

ડિસેમ્બર 2022માં, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા ક્રૂડની કિંમત બેરલ દીઠ $ 70 હતી. તે જ સમયે, ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સે તેના અહેવાલમાં દાવો કર્યો છે કે રશિયા ભારતને લગભગ $60 પ્રતિ બેરલના ભાવે ક્રૂડ વેચી રહ્યું છે.