‘બાબા અમરનાથ આપણી સાથે, મા શારદા પીઠ PoKમાં કેમ’:5 હજાર વર્ષથી કાશ્મીરની શાન, 1947માં બંધ થઈ યાત્રા, પથ્થરો પણ ઉઠાવી ગયા પાકિસ્તાનીઓ

24 દિવસ પહેલાલેખક: અભિષેક પાંડે
  • કૉપી લિંક

“પાક અધિકૃત કાશ્મીર (PoK) ભારતનો ભાગ હતો, છે અને રહેશે. એવું કેવી રીતે બની શકે કે ભગવાન શિવના રૂપમાં બાબા અમરનાથ અમારી સાથે હોય અને માતા શારદા શક્તિ એલઓસીની બીજી બાજુ હોય.

રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહે તાજેતરમાં 23મા કારગિલ વિજય દિવસ નિમિત્તે આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં આ વાત કહી હતી. આ નિવેદન પછી, માતા શારદા શક્તિના મંદિર વિશે ચર્ચા શરૂ થઈ, જે 75 વર્ષથી પીઓકેમાં છે. તે હિંદુ ધર્મની દેવી સરસ્વતીનું એક પ્રાચીન મંદિર છે, જે હવે ખંડેર હાલતમાં છે. દેવી સરસ્વતીને શારદા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

ચાલો આપણે આજના ભાસ્કર એક્સપ્લેનરમાં જાણીએ કે માતા શારદા શક્તિપીઠનો ઈતિહાસ, ભૂગોળ સહિત સમગ્ર કથા શું છે?

સમાચાર પર આગળ વધતા પહેલા, ચાલો એક પોલમાં સામેલ થઈએ:

માતા શારદા કાશ્મીરી પંડિતોના કુળદેવી છે, તેમનું તીર્થસ્થાન શારદા પીઠ છે
'નમસ્તે શારદા દેવી કાશ્મીર પુર વાસિની ત્વમ અહમ પ્રથમે નિત્ય વિદ્યાધનમ ચે દે હી માહી.'

તેનો અર્થ છે- 'કાશ્મીર નિવાસી, શારદા દેવી, તમને નમસ્કાર, હું હંમેશા તમારી પ્રશંસા કરું છું, મને જ્ઞાનની સંપત્તિ આપો.'

શારદા પીઠ ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા પહેલાની છે
આ પ્રાર્થના કાશ્મીરી પંડિતોની માતા શારદાની દૈનિક પૂજાનો એક ભાગ છે. શારદા દેવી કાશ્મીરી પંડિતોના કુળદેવી છે અને શારદા પીઠ કાશ્મીરી પંડિતોનું તીર્થસ્થાન છે. શારદા પીઠને 18 અષ્ટદશ મહાશક્તિ પીઠમાંથી એક ગણવામાં આવે છે.

આ પીઠ નીલમ, મધુમતી અને સરગુન નદીઓના પ્રવાહોના સંગમ પાસે હરમુખ ટેકરી પર લગભગ 6500 ફૂટની ઉંચાઈ પર આવેલું છે. જે PoKના મુઝફ્ફરાબાદથી 140 કિમી અને કાશ્મીરના કુપવાડાથી 30 કિમી દૂર છે.

ભારત અને પાકિસ્તાનના વિભાજન પહેલા, શારદા પીઠ જમ્મુ અને કાશ્મીરના માર્તંડ સૂર્ય મંદિર અને અમરનાથ ગુફાની સાથે ત્રણ મુખ્ય યાત્રાધામોમાંનું એક હતું.

આ તસવીર PoK સ્થિત શારદા પીઠની છે. હવે મંદિર ખંડેર હાલતમાં છે અને તેની અંદર કોઈ દેવીની મૂર્તિ નથી. હવે મંદિરમાં કોઈ પણ પ્રકારની સજાવટ વગર માત્ર પથ્થરોના સ્લેબ જ બચ્યા છે. 2009માં પ્રકાશિત પુસ્તક 'કલ્ચરલ હેરિટેજ ઑફ કાશ્મીરી પંડિત્સ'માં કાશ્મીરી લેખક અયાઝ રસૂલ નાઝકીએ શારદા પીઠ સાથે સંબંધિત એક લોકકથાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ કથા અનુસાર- દેવી શારદાએ સારા અને અનિષ્ટ વચ્ચેના યુદ્ધ દરમિયાન જ્ઞાનના પાત્રની રક્ષા કરી હતી. શારદા દેવી આ પાત્રને લઈને ખીણમાં ગયા અને તેને એક ઊંડા ખાડામાં સંતાડી દીધું. ત્યાર બાદ તેમણે પાત્રને ઢાંકવા માટે પોતાની જાતને એક સ્ટ્રક્ચરમાં બદલી નાખી. હવે આ રચના શારદા પીઠ તરીકે ઉભી છે.
આ તસવીર PoK સ્થિત શારદા પીઠની છે. હવે મંદિર ખંડેર હાલતમાં છે અને તેની અંદર કોઈ દેવીની મૂર્તિ નથી. હવે મંદિરમાં કોઈ પણ પ્રકારની સજાવટ વગર માત્ર પથ્થરોના સ્લેબ જ બચ્યા છે. 2009માં પ્રકાશિત પુસ્તક 'કલ્ચરલ હેરિટેજ ઑફ કાશ્મીરી પંડિત્સ'માં કાશ્મીરી લેખક અયાઝ રસૂલ નાઝકીએ શારદા પીઠ સાથે સંબંધિત એક લોકકથાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ કથા અનુસાર- દેવી શારદાએ સારા અને અનિષ્ટ વચ્ચેના યુદ્ધ દરમિયાન જ્ઞાનના પાત્રની રક્ષા કરી હતી. શારદા દેવી આ પાત્રને લઈને ખીણમાં ગયા અને તેને એક ઊંડા ખાડામાં સંતાડી દીધું. ત્યાર બાદ તેમણે પાત્રને ઢાંકવા માટે પોતાની જાતને એક સ્ટ્રક્ચરમાં બદલી નાખી. હવે આ રચના શારદા પીઠ તરીકે ઉભી છે.

ઈતિહાસ: શારદા પીઠ મંદિરનું નિર્માણ કાશ્મીરના શક્તિશાળી હિન્દુ રાજા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું
મંદિરના નિર્માણની ચોક્કસ તારીખ જાણીતી નથી, પરંતુ શારદા મંદિર હજારો વર્ષ જૂનું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

  • કેટલાક ઈતિહાસકારોના મતે, શારદા પીઠનું નિર્માણ 5 હજાર વર્ષ પૂર્વે સમ્રાટ અશોકના સમયમાં ઈ.સ. પૂર્વે 273માં થયું હતું.
  • એક માન્યતા અનુસાર, આ મંદિર પ્રથમ સદીમાં કુશાણ વંશના શાસન દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે જ સમયે, કેટલીક માન્યતાઓ અનુસાર, શારદા પ્રદેશમાં બૌદ્ધોનો ઘણો પ્રભાવ હતો. જો કે, સંશોધકો આ દાવાને સમર્થન આપતા પુરાવા શોધી શક્યા નથી.
  • શારદા મંદિર પર કેસ સ્ટડી કરનાર ફૈઝ ઉર રહેમાન કહે છે કે વિદ્વાનો માને છે કે શારદા પીઠનું નિર્માણ કાશ્મીર પર શાસન કરતા કરકોટા વંશના શક્તિશાળી હિન્દુ શાસક લલિતાદિત્ય મુક્તપીડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ,
  • લલિતાદિત્યએ 724 એડી થી 760 એડી સુધી કાશ્મીર પર શાસન કર્યું. આ દાવો સાચો પણ માનવામાં આવે છે કારણ કે રાજા લલિતાદિત્ય મોટા મંદિરોના નિર્માણમાં નિષ્ણાત હતા.
  • શારદા પીઠ મંદિર સ્થાપત્ય, ડિઝાઈન અને બાંધકામ શૈલીમાં અનંતનાગના માર્તંડ સૂર્ય મંદિર જેવું જ છે. લલિતાદિત્યએ માર્તંડ મંદિર પણ બનાવ્યું હતું.
  • તેનો સૌથી પહેલો લેખિત ઉલ્લેખ 6ઠ્ઠી થી 8મી સદી દરમિયાન નીલામત પુરાણમાં જોવા મળે છે. નીલમત પુરાણ કાશ્મીરના ઇતિહાસ વિશેનું સૌથી જૂનું પુસ્તક છે.
  • 11મી સદીમાં, કાશ્મીરી કવિ બિલ્હાને શારદા પીઠના આધ્યાત્મિકતા અને શિક્ષણના મહત્વ વિશે લખ્યું હતું.
  • 11મી સદીમાં ભારત આવેલા પર્સિયન વિદ્વાન અલ-બિરુનીએ મુલતાન સૂર્ય મંદિર, સ્થાનેશ્વર મહાદેવ મંદિર અને સોમનાથ મંદિર તેમજ શારદા પીઠનો ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રસિદ્ધ મંદિરો તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
  • પ્રખ્યાત કાશ્મીરી કવિ કલ્હાના દ્વારા 12મી સદીના પુસ્તક રાજતરંગિણીમાં શારદા પીઠનો ઉલ્લેખ મુખ્ય પૂજા સ્થળ તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.
  • 16મી સદીમાં, અકબરના નવરત્નોમાંના એક અબુલ ફઝલે શારદા પીઠને પથ્થરનું મંદિર અને એક મહાન પૂજા સ્થળ તરીકે વર્ણવ્યું હતું. ફઝલના જણાવ્યા મુજબ, "શુક્લ પક્ષની દરેક આઠમી તિથિએ મંદિર ધ્રુજવા લાગે છે અને સૌથી અસાધારણ અસર ઉત્પન્ન કરે છે."
કરકોટા વંશના લલિતાદિત્ય કાશ્મીરના જાજરમાન હિન્દુ રાજા હતા, તેમને કાશ્મીરના સિકંદર કહેવામાં આવે છે. તેણે 724 ઈસ. થી 760 ઈસ. સુધી કાશ્મીર પર શાસન કર્યું.તેમણે કાશ્મીરમાં સ્થિત બે પ્રસિદ્ધ મંદિરો માર્તંડ સૂર્ય મંદિર અને શારદા સિદ્ધપીઠ સહિત ઘણા પ્રસિદ્ધ મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું. લલિતાદિત્યએ કાશ્મીર પર હુમલો કરનારા આરબ આક્રમણકારોને ચાર વખત હરાવીને પાછળ ધકેલી દીધા હતા. તેઓએ આરબો, તિબેટીયન, કંબોજ અને તુર્કોને હરાવ્યા. તેણે પોતાનું સામ્રાજ્ય તિબેટીયન ઉચ્ચપ્રદેશથી આગળ ચીન અને પશ્ચિમમાં કેસ્પિયન સમુદ્ર સુધી વિસ્તર્યું. તેમનું રાજ્ય તુર્કીસ્તાનથી તિબેટ સુધી વિસ્તરેલું હતું. ભારતમાં તેમનું શાસન પૂર્વમાં બંગાળ, ઓડિશાથી લઈને દક્ષિણમાં કોંકણ સુધી વિસ્તરેલું હતું.
કરકોટા વંશના લલિતાદિત્ય કાશ્મીરના જાજરમાન હિન્દુ રાજા હતા, તેમને કાશ્મીરના સિકંદર કહેવામાં આવે છે. તેણે 724 ઈસ. થી 760 ઈસ. સુધી કાશ્મીર પર શાસન કર્યું.તેમણે કાશ્મીરમાં સ્થિત બે પ્રસિદ્ધ મંદિરો માર્તંડ સૂર્ય મંદિર અને શારદા સિદ્ધપીઠ સહિત ઘણા પ્રસિદ્ધ મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું. લલિતાદિત્યએ કાશ્મીર પર હુમલો કરનારા આરબ આક્રમણકારોને ચાર વખત હરાવીને પાછળ ધકેલી દીધા હતા. તેઓએ આરબો, તિબેટીયન, કંબોજ અને તુર્કોને હરાવ્યા. તેણે પોતાનું સામ્રાજ્ય તિબેટીયન ઉચ્ચપ્રદેશથી આગળ ચીન અને પશ્ચિમમાં કેસ્પિયન સમુદ્ર સુધી વિસ્તર્યું. તેમનું રાજ્ય તુર્કીસ્તાનથી તિબેટ સુધી વિસ્તરેલું હતું. ભારતમાં તેમનું શાસન પૂર્વમાં બંગાળ, ઓડિશાથી લઈને દક્ષિણમાં કોંકણ સુધી વિસ્તરેલું હતું.

ધાર્મિક માન્યતા: 18 મહાશક્તિ પીઠમાંથી એક, માતા સતીનો જમણો હાથ પડ્યો

શારદા પીઠને 18 મહાશક્તિ પીઠમાંથી એક ગણવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અહીં માતા સતીનો જમણો હાથ પડ્યો હતો.

પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, દેવી સતીના મૃત્યુ પછી, ભગવાન શિવ સતીના શરીર પર શોકમાં ત્રણે લોકમાં વિહરતા હતા. બ્રહ્માંડને બચાવવા માટે, ભગવાન વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રથી સતીના શરીરને 51 ભાગોમાં કાપી નાખ્યું.

જ્યાં આ બધા ભાગો પૃથ્વી પર પડ્યા, તે બધા પવિત્ર સ્થાનો બન્યા અને શક્તિપીઠ કહેવાતા. આ તમામ સ્થળોએ માતા શક્તિ એટલે કે માતા પાર્વતી અથવા દુર્ગાના મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા હતા.

કુલ 51 શક્તિપીઠો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગના ભારતમાં છે, પરંતુ કેટલીક શક્તિપીઠો બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન, નેપાળ અને શ્રીલંકામાં પણ છે. આ શક્તિપીઠોમાંથી 18 અષ્ટદશા મહાશક્તિ પીઠ કહેવાય છે. પીઓકેમાં આવેલી શારદા પીઠ પણ તેમાંથી એક છે. તસ્વીરમાં શારદા પીઠ જર્જરિત હાલતમાં નજરે પડે છે. આ મંદિર તરફ જતી સીડીઓની પહોળાઈ લગભગ 10 ફૂટ છે. આ દરેક પગથિયાં લગભગ એક ફૂટ ઊંચો અને 2 થી 3 ફૂટ ઊંડો છે.
કુલ 51 શક્તિપીઠો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગના ભારતમાં છે, પરંતુ કેટલીક શક્તિપીઠો બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન, નેપાળ અને શ્રીલંકામાં પણ છે. આ શક્તિપીઠોમાંથી 18 અષ્ટદશા મહાશક્તિ પીઠ કહેવાય છે. પીઓકેમાં આવેલી શારદા પીઠ પણ તેમાંથી એક છે. તસ્વીરમાં શારદા પીઠ જર્જરિત હાલતમાં નજરે પડે છે. આ મંદિર તરફ જતી સીડીઓની પહોળાઈ લગભગ 10 ફૂટ છે. આ દરેક પગથિયાં લગભગ એક ફૂટ ઊંચો અને 2 થી 3 ફૂટ ઊંડો છે.

શંકરાચાર્ય અને કાશ્મીરી કવિ કલ્હણે શારદા યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કર્યો હતો

  • 6ઠ્ઠી થી 12મી સદી દરમિયાન, શારદા પીઠ માત્ર એક મંદિર જ નહીં પરંતુ શિક્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર પણ હતું.
  • શારદા પીઠના પરિસરમાં શારદા યુનિવર્સિટી હતી, જ્યાં દેશ-વિદેશના વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ માટે આવતા હતા.
  • એવું માનવામાં આવે છે કે શારદા યુનિવર્સિટીના કારણે તે સમયે ઉત્તર ભારતમાં શારદા લિપિનો વિકાસ અને પ્રચાર થયો હતો. શારદા લિપિના કારણે જ કાશ્મીરને સૌપ્રથમ શારદા દેશ નામ મળ્યું, જેનો અર્થ થાય છે શારદા એટલે કે સરસ્વતીનો દેશ.
  • શારદા યુનિવર્સિટીમાં લગભગ 5 હજાર વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરતા હતા અને ત્યાં વિશ્વની સૌથી મોટી લાઇબ્રેરી હતી. તે સમયે, શારદા વિશ્વવિદ્યાલયની ગણના નાલંદા અને તક્ષશિલા જેવા પ્રસિદ્ધ શિક્ષણ કેન્દ્રોમાં થતી હતી.
આદિ શંકરાચાર્ય ભારતના મહાન દાર્શનિક અને ધાર્મિક પ્રચારક હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે આદિ શંકરાચાર્ય અને કાશ્મીરી કવિ કલ્હન જેવા પ્રખ્યાત લોકો શારદા પીઠ પાસે સ્થિત શારદા યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરતા હતા.
આદિ શંકરાચાર્ય ભારતના મહાન દાર્શનિક અને ધાર્મિક પ્રચારક હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે આદિ શંકરાચાર્ય અને કાશ્મીરી કવિ કલ્હન જેવા પ્રખ્યાત લોકો શારદા પીઠ પાસે સ્થિત શારદા યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરતા હતા.

શારદા પીઠ 1947 સુધી કેવી દેખાતી હતી
કાશ્મીરી પંડિત વિદ્વાન પૃથ્વીનાથ કૌલ બામઝાઈ, જેઓ 1947માં દેશના ભાગલા પહેલા મંદિરની મુલાકાત લેનારા છેલ્લા લોકોમાંના એક હતા, તેમણે શારદા મંદિર કેવું દેખાતું હતું તેનું વર્ણન કર્યું, જે કંઈક આના જેવું છે- મંદિરમાં કોઈ મૂર્તિ નહોતી, પરંતુ ત્યાં એક મોટું પ્લેટફોર્મ હતું અને બહાર શિવલિંગ હતું. મંદિરના મુખ્ય પ્રાંગણનો વ્યાસ 22 ફૂટ એટલે કે લગભગ 72 ફૂટ હતો.

તેનું પ્રવેશદ્વાર પશ્ચિમ બાજુએ હતું. અન્ય પ્રવેશદ્વારો પર તોરણો હતા અને આ તોરણો 20 ફૂટ ઊંચા હતા. મુખ્ય દ્વાર પર ફૂટપાથ હતી. વરંડાની બંને બાજુએ બે ચોરસ આકારના પથ્થરના થાંભલા હતા, જે 16 ફૂટ ઊંચા અને લગભગ 2.6 ફૂટ પહોળા હતા. મંદિરની અંદરનું બાંધકામ ખૂબ જ સાદું અને ઓછું શણગારેલું હતું. આ મંદિર મધુમતી નદીના જમણા કિનારે એક ટેકરી પર આવેલું છે.

અગાઉ અહીં દર વર્ષે તીર્થયાત્રીઓનો વાર્ષિક મેળો યોજવામાં આવતો હતો, જે 1947માં મંદિર પીઓકેમાં ગયા બાદ બંધ થઈ ગયો હતો.

શારદા પીઠ ખંડેરમાં કેવી રીતે ફેરવાઈ?
14મી સદીમાં કાશ્મીરના સુલતાન ઝૈનુલ આબાદીને આ મંદિર માટે ઘણું દાન આપ્યું હતું, પરંતુ કેટલાક ઈતિહાસકારોનું કહેવું છે કે ભારતમાં મુસ્લિમ શાસન દરમિયાન શારદા પીઠની સતત અવગણના કરવામાં આવી હતી અને મંદિરના વિકાસને દબાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. જેના કારણે તે ધીમે-ધીમે જર્જરિત બનતું ગયું.

ગુલાબ સિંહ ડોગરા વંશના સ્થાપક અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના રજવાડાના પ્રથમ મહારાજા હતા. તેમણે 1846માં શારદા પીઠનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો અને ત્યાં પૂજારીની નિમણૂક કરી હતી.
ગુલાબ સિંહ ડોગરા વંશના સ્થાપક અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના રજવાડાના પ્રથમ મહારાજા હતા. તેમણે 1846માં શારદા પીઠનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો અને ત્યાં પૂજારીની નિમણૂક કરી હતી.

આ ઉપરાંત જે વિસ્તારમાં આ મંદિર આવેલું છે ત્યાં ધરતીકંપના અનેક ઝટકા આવે છે. અહીં આવતા ભૂકંપ પણ મંદિરના ખંડેરનું એક કારણ માનવામાં આવે છે. ઓક્ટોબર 2005માં પીઓકેમાં આવેલા મજબૂત ભૂકંપમાં મંદિરને ખૂબ જ નુકસાન થયું હતું.

આ મંદિરને 1947 પછી પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર એટલે કે PoKમાં જતું કર્યા બાદ તેની જાળવણીની જવાબદારી પાકિસ્તાન પુરાતત્વ વિભાગની છે. પરંતુ પાકિસ્તાન સરકારે તેના પુનઃસ્થાપન માટે કોઈ કામ કર્યું નથી.

કેટલાક ઈતિહાસકારો હવે શારદા પીઠની આજુબાજુ કોઈ પણ યુનિવર્સિટીની ગેરહાજરીને ટાંકીને શારદા યુનિવર્સિટીના દાવાને નકારી કાઢે છે. આના પર એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે જ્યાં શારદા પીઠ છે, ત્યાં ધરતીકંપો ઘણા આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, સંભવ છે કે ધરાશાયી થયેલી શારદા યુનિવર્સિટીનો કાટમાળ નજીકના લોકોએ તેમના મકાન અને અન્ય બાંધકામમાં વાપર્યો હોય.
કેટલાક ઈતિહાસકારો હવે શારદા પીઠની આજુબાજુ કોઈ પણ યુનિવર્સિટીની ગેરહાજરીને ટાંકીને શારદા યુનિવર્સિટીના દાવાને નકારી કાઢે છે. આના પર એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે જ્યાં શારદા પીઠ છે, ત્યાં ધરતીકંપો ઘણા આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, સંભવ છે કે ધરાશાયી થયેલી શારદા યુનિવર્સિટીનો કાટમાળ નજીકના લોકોએ તેમના મકાન અને અન્ય બાંધકામમાં વાપર્યો હોય.

ભારતીયોને શારદા પીઠમાં દર્શન કરવા જવા દેવાની માંગણી કરવામાં આવી છે.

1947માં દેશની આઝાદી બાદ, જમ્મુ-કાશ્મીરને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના યુદ્ધ પછી, આ મંદિર પીઓકેમાં ગયું. આ પછી ભારતીય તીર્થયાત્રીઓ પર અહીં આવવા પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો હતો. ત્યારથી આ મંદિર નિર્જન બની ગયું છે એટલે કે બહુ ઓછા લોકો ત્યાં જાય છે.

ભારતીય તીર્થયાત્રીઓને શારદા પીઠમાં જવા દેવાની માંગ ભૂતકાળમાં પણ ઉઠી છે. પરંતુ નવેમ્બર 2019માં કરતારપુર કોરિડોરના ઉદ્ઘાટન બાદ આ માંગ વધુ તીવ્ર બની હતી. કરતારપુર કોરિડોરે ભારતીય શીખો માટે પાકિસ્તાનમાં ગુરુદ્વારા દરબાર સાહિબની મુલાકાતનો માર્ગ ખોલ્યો.

2007માં દેશના પૂર્વ ગૃહમંત્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પાકિસ્તાન સરકાર પાસે શારદા પીઠનું નવીનીકરણ કરવાની માંગ કરી હતી. 2019 માં, ઘણા મીડિયા અહેવાલોમાં પાકિસ્તાન સરકાર ભારતીયોના શારદા પીઠના દર્શન માટે કોરિડોર બનાવી રહી હોવાના અહેવાલો હતા. પરંતુ બાદમાં પાકિસ્તાન સરકારે આ દિશામાં વધુ પ્રયાસ કર્યા ન હતા.