દ્રૌપદી મુર્મુના સંથાલ સમાજમાં મહિલાઓ રાખતી નથી ઘૂંઘટ:ભાગીને પ્રેમલગ્ન કરવાનો રિવાજ, મહિલાઓ જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે આપી શકે છે છૂટાછેડા

એક મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

દ્રૌપદી મુર્મુ દેશનાં 15મા રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયાં છે. મુર્મુ રાષ્ટ્રપતિ બનનારી બીજી મહિલા અને પ્રથમ આદિવાસી છે. તેઓ સંથાલ આદિવાસી સમુદાયમાંથી આવે છે. ગોંડ અને ભીલો પછી સંથાલો દેશનો ત્રીજો સૌથી મોટો આદિવાસી સમુદાય છે.

આવી સ્થિતિમાં આજે અમે એક્સપ્લેનરમાં જણાવીશું કે સંથાલ જનજાતિ શું છે, તેમની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ શી હોય છે અને તેમની વિશિષ્ટ પરંપરાઓ શું છે

ઝારખંડ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં મોટા ભાગના સંથાલો
સંથાલને સંતાલ પણ કહેવામાં આવે છે. સંથા એટલે કોમ અને આલા એટલે માણસ, એટલે કે શાંત વ્યક્તિ. સંથાલ સમુદાયના મોટા ભાગના લોકો ઝારખંડ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં રહે છે. દ્રૌપદી મુર્મુ ઓડિશાના મયૂરભંજ જિલ્લાની છે, જ્યાં મોટી સંખ્યામાં સંથાલ સમુદાયના લોકો રહે છે.

લેખિત રેકોર્ડના અભાવને કારણે સંથાલ સમુદાયની ઉત્પત્તિની ચોક્કસ તારીખ જાણીતી નથી, પરંતુ તેઓ ઉત્તર કંબોડિયાના ચંપા રાજ્યમાંથી ઉદભવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભાષાશાસ્ત્રી પૌલ સિડવેલ અનુસાર, સંથાલો 4000થી 3500 વર્ષ પહેલા ઓડિશાના દરિયાકાંઠેથી ભારતમાં આવ્યા હતા. 18મી સદીના અંત સુધીમાં તે વિચરતી જૂથ હતું, જે ધીમે ધીમે બિહાર, ઓડિશા અને ઝારખંડના છોટા નાગપુર પઠારમાં સ્થાયી થયું હતું.

સંથાલ જાતિના લોકો સંથાલી ભાષા બોલે છે. આ ભાષા સંથાલ વિદ્વાન પંડિત રઘુનાથ મુર્મુએ ઓલ ચીકી નામની લિપિમાં લખી છે. ઓલ ચીકી લિપિમાં સંથાલીને બંધારણની 8મી અનુસૂચિમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. તેઓ સંથાલી ઉપરાંત બંગાળી, ઉડિયા અને હિન્દી પણ બોલે છે.

આદિવાસીઓમાં સંથાલોનો સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ છે
સામાન્ય રીતે ઉત્તર પૂર્વ સિવાયનાં અન્ય રાજ્યોમાં રહેતા આદિવાસી સમુદાયોમાં સાક્ષરતા દર ઓછો હોય છે, પરંતુ એ સંથાલોમાં સૌથી વધુ છે. એનું કારણ 1960ના દાયકાથી શાળા શિક્ષણ પ્રત્યેની જાગૃતિ છે.

આ જ કારણ છે કે ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઝારખંડની અન્ય જાતિઓની સરખામણીમાં સંથાલોનો સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ છે. 55.5% સંથાલી લોકો શિક્ષિત છે. આની અસર એ થઈ છે કે સમુદાયના ઘણા લોકો ક્રિમી લેયરની મર્યાદાથી ઉપર ગયા છે.

સંથાલો ખૂબ જ અલગ પરંપરાઓનું પાલન કરે છે

તેમનામાં 12 રીતે લગ્ન થાય છે...

  1. સદાય અથવા રાયવર વાપલા: સાંથલ જાતિમાં લગ્ન બંને પક્ષનાં માતા-પિતાની સંમતિથી.
  2. ટુમકી દીપિલ બાપલા: આમાં ઓછા ખર્ચની પ્રથા, એટલે કે શોભાયાત્રામાં ભોજન સમારંભ નથી. એ ગરીબ સંથાલોમાં પ્રચલિત છે.
  3. અપાડગીર વાપલા અથવા અંગીર બાપલા: પ્રેમલગ્નનો એક પ્રકાર. લગ્ન બાદ તેઓ અજાણી જગ્યાએ રહે છે. બાળકના જન્મ સાથે લગ્નની ઓળખ થાય છે.
  4. ઓર-આદેર બાપલા: જ્યારે લગ્ન પહેલાં છોકરા અને છોકરી વચ્ચે સંબંધ હોય છે, ત્યારે છોકરો બળજબરીથી છોકરીને તેના ઘરે લાવે છે અને લગ્ન સંપન્ન કરે છે.
  5. નીરબોલોક: જો છોકરો સંબંધ બાંધ્યા પછી લગ્ન કરવાની ના પાડે તો છોકરી બળજબરીથી છોકરા સાથે રહેવા જાય છે.
  6. ઇતુત બાપલા: આમાં છોકરો તેની પસંદની છોકરીની માગ પર બળજબરીથી સિંદૂર ભરે છે.
  7. હીરામ ચેતાન બાપડા: જો પત્નીને સંતાન ન હોય તો પતિ ફરીથી લગ્ન કરી શકે છે
  8. ઘરદી જવાઈ બાપલા: આમાં છોકરીનો ભાઈ સગીર છે. આવી સ્થિતિમાં છોકરાએ 5 વર્ષ સુધી ગૃહિણી તરીકે જીવવું પડે છે.
  9. ગોલાયટી બાપલા: આમાં છોકરા-છોકરીઓ એકબીજાનાં ભાઈ-બહેન છે, એટલે કે બે ભાઈઓ સાથે બે બહેનોનાં લગ્ન.
  10. જવાઈ કિરીંજ બાપલા: ગર્ભવતી સ્ત્રી સાથે લગ્ન. બાળકના પિતાનું નામ આપવા માટે પુરુષને લગ્ન માટે ખરીદવામાં આવે છે.
  11. ઘર જવાઈ બાપલા: છોકરીને કોઈ ભાઈ નથી અને ગાય નથી. છોકરી તેના સંબંધીઓ સાથે સરઘસ લઈને વરરાજાના ઘરે જાય છે. છોકરાને ગૃહસ્થ બનવું છે.
  12. સહાય બાપલાઃ આ પ્રકારના લગ્નમાં સિંદૂરને બદલે તેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારનાં લગ્ન સંથાલ વિદ્રોહ પહેલાં જોવા મળ્યાં હતાં.

સ્ત્રીઓ જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે પતિને છૂટાછેડા આપી શકે છે
સંથાલ સમાજમાં છૂટાછેડાને વર્જિત તરીકે જોવામાં આવતું નથી, એટલે કે અહીં તલાક આપવા પર કોઈ બાધ નથી. કોઈપણ પુરુષ કે સ્ત્રી છૂટાછેડા આપી શકે છે. સંથાલ પુરુષ તેની પત્નીને છૂટાછેડા આપી શકે છે, જો તે ડાકણ સાબિત થાય અથવા તેના આદેશનું પાલન ન કરે.

બીજી તરફ, સંથાલી સ્ત્રી પોતાની સંભાળ રાખવાની અસમર્થતા તેમજ અન્ય પુરુષ સાથે લગ્ન કરવાની તેની ઈચ્છાને આધારે છૂટાછેડા લઈ શકે છે. જોકે મહિલા જેની સાથે બીજી વખત લગ્ન કરે છે તેણે પહેલા પતિને નુકસાની ચૂકવવી પડે છે.

જ્યારે પત્ની ગર્ભવતી હોય ત્યારે પતિ કોઈ પ્રાણીને મારી ન શકે
સંથાલ સમુદાયમાં પતિ માટે પણ કેટલાક અનોખા નિયમો છે, જેનું પાલન કરવું જરૂરી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે પત્ની ગર્ભવતી હોય ત્યારે પતિ કોઈ પ્રાણીને મારતો નથી અને અંતિમસંસ્કારમાં ભાગ લેતો નથી.

સંથાલો તેમનાં લોકગીતો અને નૃત્ય માટે પણ જાણીતા છે. તેઓ સામુદાયિક કાર્યક્રમો કરે છે. તેઓ કમક, ઢોલ, સારંગી અને વાંસળી જેવા સંગીતનાં સાધનો વગાડે છે.
સંથાલો તેમનાં લોકગીતો અને નૃત્ય માટે પણ જાણીતા છે. તેઓ સામુદાયિક કાર્યક્રમો કરે છે. તેઓ કમક, ઢોલ, સારંગી અને વાંસળી જેવા સંગીતનાં સાધનો વગાડે છે.

કરમ એ સંથાલોનો મુખ્ય તહેવાર છે

સંથાલનો મુખ્ય તહેવાર કરમ છે. એ સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિનામાં આવે છે. આમાં તેઓ તેમના પૈસા વધારવા અને તેમને બધા દુશ્મનોથી મુક્ત કરવા ઈચ્છે છે. સંથાલોમાં શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયા પછી તેમના ઘરની બહાર કરમનાં વૃક્ષો વાવવાની પરંપરા છે.
સંથાલનો મુખ્ય તહેવાર કરમ છે. એ સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિનામાં આવે છે. આમાં તેઓ તેમના પૈસા વધારવા અને તેમને બધા દુશ્મનોથી મુક્ત કરવા ઈચ્છે છે. સંથાલોમાં શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયા પછી તેમના ઘરની બહાર કરમનાં વૃક્ષો વાવવાની પરંપરા છે.

સ્ત્રીઓ ટેટૂ બનાવે છે
તેમના સામાજિક ઉત્થાન છતાં સંથાલો સામાન્ય રીતે તેમના મૂળ સાથે જોડાયેલા છે. તેઓ પ્રકૃતિના ઉપાસક છે અને તેમનાં ગામોમાં ઝહેર (પવિત્ર ગ્રુવ્સ)માં પૂજા કરતા જોઈ શકાય છે. તેમનો પરંપરાગત પહેરવેશ, પુરુષો માટે ધોતી અને ગમચા તથા સ્ત્રીઓ માટે શોર્ટ-ચેક સાડી, સામાન્ય રીતે વાદળી અને લીલી હોય છે. મહિલાઓ પણ ટેટૂ બનાવે છે.

સંથાલોનાં ઘરો ઓલાહને તેના ખાસ રંગને કારણે દૂરથી ઓળખી શકાય છે

સંથાલોનાં ઘરોને ઓલાહ કહેવામાં આવે છે. તેમના ઘરની બહારની દીવાલો પર ત્રણ રંગોની એક ખાસ પેટર્ન બનાવવામાં આવી છે. નીચેનો ભાગ કાળી માટીથી રંગવામાં આવ્યો છે, વચ્ચેનો ભાગ સફેદ અને ઉપરનો ભાગ લાલ છે.
સંથાલોનાં ઘરોને ઓલાહ કહેવામાં આવે છે. તેમના ઘરની બહારની દીવાલો પર ત્રણ રંગોની એક ખાસ પેટર્ન બનાવવામાં આવી છે. નીચેનો ભાગ કાળી માટીથી રંગવામાં આવ્યો છે, વચ્ચેનો ભાગ સફેદ અને ઉપરનો ભાગ લાલ છે.

દામોદર નદીમાં જ અસ્થિનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે
સંથાલોના ધાર્મિક જીવનમાં દામોદર નદીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. જ્યારે સંથાલનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે તેની રાખ દામોદર નદીમાં જ વિસર્જિત કરાય છે.

400 ગામના 50,000 લોકોએ અંગ્રેજો સામે યુદ્ધની ઘોષણા કરી હતી
જોકે અંગ્રેજો સામે આઝાદીનું પહેલું યુદ્ધ વર્ષ 1857નું માનવામાં આવે છે, પરંતુ ઝારખંડની સંથાલ જાતિએ 1855માં જ અંગ્રેજો સામે વિદ્રોહનો ઝંડો ઉઠાવ્યો હતો. આને સંથાલ હુલ કહે છે. સંથાલી ભાષામાં હુલનો અર્થ બળવો થાય છે.

30 જૂન 1855ના રોજ સિદ્ધુ અને કાન્હુના નેતૃત્વમાં સાહિબગંજ જિલ્લાના ભગનાડીહ ગામમાંથી બળવો શરૂ થયો હતો. ભોલનાડીહ ગામમાં પહોંચ્યા બાદ 400 ગામના 50,000થી વધુ લોકોએ યુદ્ધની ઘોષણા કરી હતી. અહીં આદિવાસી ભાઈઓ સિદ્ધુ-કાન્હુના નેતૃત્વમાં, સંથાલોએ મહેસૂલ ન ચૂકવવાની સાથે અંગ્રેજોને આપણી ધરતી છોડવાની જાહેરાત કરી.

આનાથી ગભરાઈને અંગ્રેજોએ બળવાખોરોને રોકવાનું શરૂ કર્યું, જેને સાંથાલોએ જોરદાર લડત આપી હતી. દરમિયાન અંગ્રેજોએ તેમને રોકવા માટે ક્રૂરતાની તમામ હદો વટાવી દીધી હતી. સિદ્ધુ અને કાન્હુને અંગ્રેજોએ પકડી લીધા હતા અને 26 જુલાઈ 1855ના રોજ ભોગનાડીહ ગામમાં એક ઝાડ પર લટકાવીને ફાંસી આપી હતી. આ શહીદોની યાદમાં દર વર્ષે 30 જૂને હૂલ ક્રાંતિ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ મહાન ક્રાંતિમાં લગભગ 20,000 લોકોએ શહીદી આપી હતી.

સંદર્ભ : Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute (SCSTRTI), Bhubaneswar, https://ignca.gov.in/, Austroasiatic Studies: state of the art in 2018।