• Gujarati News
  • Dvb original
  • Explainer
  • Making A Consensual Relationship Does Not Mean Consenting To An Abortion, It Is A Violation Of The Right To Be A Mother; Find Out Why The Court Made This Comment, What Are Reproductive Rights?

ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:સહમતિથી સંબંધ બનાવવાનો મતલબ અબોર્શનની સહમતિ નહીં, એ માતા બનવાના અધિકારનું હનન; જાણો કોર્ટે શા માટે કરી આ ટિપ્પણી, શું હોય છે રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ?

6 દિવસ પહેલાલેખક: આબિદ ખાન
  • કૉપી લિંક

જ્યારે કોઈ મહિલા પોતાના પાર્ટનર સહમતિથી સંબંધ બનાવે છે તો તેનો અર્થ એ નથી કે તેણે પોતાના રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ છોડી દીધા છે. આ ટિપ્પણી દિલ્હીની દ્વારકા કોર્ટે આ સપ્તાહે રેપના આરોપીની જામીન અરજી પર સુનાવણી કરતા આપી છે. આ જ આધાર પર કોર્ટે જામીન અરજી ફગાવી દીધી. પીડિત મહિલાનો આરોપ છે કે લિવ ઈનમાં રહેતી વખતે તેના પાર્ટનરે તેને ત્રણવાર જબરદસ્તીથી ગર્ભપાત માટે મજબૂર કરી.

સમગ્ર મામલો શું છે? કોર્ટે આ મામલે શું કહ્યું છે? રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ શું હોય છે? તમને આ રાઈટ્સ અંતર્ગત કયા-કયા અધિકાર આપવામાં આવ્યા છે? તેને લઈને ભારતમાં કેવો કાયદો છે? અને કોર્ટે ક્યારે-ક્યારે આ મામલે નિર્ણય આપ્યા છે? આ મામલો સમજવા માટે અમે વકીલ નિતિકા ખેતાન સાથે વાતચીત કરી, આવો તેમની પાસે જ સમજીએ...

સૌપ્રથમ સમગ્ર મામલો સમજી લો
કેસ દિલ્હીના એક કપલનો છે. બંને લિવ ઈનમાં રહેતા હતા. સંબંધ તૂટ્યા પછી મહિલાએ પોતાના પાર્ટનર પર રેપ અને જબરદસ્તીથી અબોર્શન કરાવવાનો કેસ કર્યો. કેસમાં આરોપીની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી. તેના પછી તેણે દિલ્હીની દ્વારકા કોર્ટમાં જામીનની અરજી કરી.

આરોપીએ કહ્યું કે તેણે મહિલા સાથે સહમતિથી સંબંધ બનાવ્યા હતા પરંતુ જ્યારે બંનેના સંબંધોમાં તિરાડ પડી તો મહિલાએ રેપનો ખોટો આરોપ લગાવી દીધો. તેથી તેને જામીન મળવા જોઈએ. કોર્ટે જબરદસ્તીથી અબોર્શન કરાવવાને મહિલાના રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સના હનન તરીકે જોયું અને એ આધાર પર આરોપીની અરજી ફગાવી દીધી.

હવે કોર્ટે શું કહ્યું એ સમજીએ
કોર્ટે કહ્યું કે જો કોઈ મહિલાએ સંબંધ બનાવવા માટે પોતાની સહમતિ દર્શાવી છે તેનો અર્થ એ નથી કે મહિલાએ એ સંબંધ પછી બાળક પેદા ન કરવાની પણ સહમતિ આપી છે. એટલે કે મહિલાના સંબંધ બનાવવાનો મતલબ એ નથી કે તેણે પોતાના રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ પણ છોડી દીધા છે.

યૌન સંબંધિત અધિકારો અને પ્રજનન સંબંધિત અધિકારો બે સંપૂર્ણપણે અલગ મામલા છે. એક ચીજમાં સહમતિ આપવાનો મતલબ એ નથી કે બીજી ચીજમાં પણ સહમતિ આપી છે. સાથે જ કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે અનેકવાર પ્રેગનન્સી અને અબોર્શનથી રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સનું હનન કરવું શારીરિક સંબંધોમાં સહમતિના તત્વને છીનવી લે છે.

કોર્ટે રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સનો હવાલો આપ્યો છે, એ શું હોય છે?
આસાન ભાષામાં સમજીએ તો રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સનો અર્થ કોઈ વ્યક્તિની રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ અને તેના નિર્ણય સાથે સંકળાયેલ છે. એટલે કે કોઈ ક્યારે પ્રેગનન્ટ થવા માગે છે, અબોર્શન કરાવવા માગે છે, કોન્ટ્રાસેપ્ટિવનો ઉપયોગ કરવા માગે છે, અને ફેમિલી પ્લાનિંગ કરવા માગે છે. તેમાં પ્રેગનન્સી દરમિયાન પોષણ અને આરોગ્ય સુવિધાઓ, પ્રેગનન્સી અગાઉ મહિલા-પુરૂષ બંનેની સહમતિ જેવી અન્ય અનેક બાબતો પણ સામેલ છે.

તેના અંતર્ગત કયા-કયા અધિકાર મળ્યા છે?

  • બંને પાર્ટનર્સનો સ્વતંત્ર રીતે અને જવાબદારીપૂર્વક એ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર છે કે કેટલા બાળકો પેદા કરવા છે, ક્યારે કરવા છે.
  • તેના માટે જરૂરી જાણકારી અને સાધનોને જાણવાનો અધિકાર.
  • રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ અંતર્ગત શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ રહેવાનો અધિકાર.
  • પ્રેગનન્સી અને અબોર્શન વિશે કોઈ ભેદભાવ કે જબરદસ્તી વિના નિર્ણય લેવાનો અધિકાર.
  • એટલે કે તમે ક્યારે બાળકો પેદા કરશો, કેટલા કરશો, 2 બાળકો વચ્ચે કેટલો ગેપ હશે, ક્યારે નસબંધી કરાવશો, કઈ રીતે કરાવશો એ તમામ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર.

ભારતમાં આ અંગે શું કાયદો છે?
મેડિકલ ટર્મિનેશન ઓફ પ્રેગનન્સી એક્ટ દ્વારા ખાસ સ્થિતિઓમાં અબોર્શનની છૂટ આપવામાં આવે છે. તેના પ્રમાણે, જો કોઈ મહિલાને પ્રેગનન્સીના કારણે ગંભીર શારીરિક કે માનસિક સમસ્યા થઈ શકે છે તો અબોર્શનની છૂટ આપવામાં આવે છે. જો કે, એ ડોક્ટરની સલાહ પર જ કરી શકાય છે. એવી સ્થિતિમાં અબોર્શન કરાવવાને અપરાધ માનવામાં નહીં આવે.

કોર્ટે ક્યારે-ક્યારે આ મામલે નિર્ણય આપ્યા છે?

  • 2017માં પુટ્ટાસ્વામી કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ગોપનીયતાના અધિકાર અંગે નિર્ણય આપ્યો હતો. 9 જજોની બેન્ચે કહ્યું હતું કે બંધારણની કલમ-21 અંતર્ગત અપાયેલો રાઈટ ટૂ લાઈફ એન્ડ પર્સનલ લિબર્ટીમાં રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. કોઈપણ મહિલાનો રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ તેનો બંધારણીય અધિકાર છે. ગોપનીયતાની શ્રેણી નક્કી કરતા અદાલતે કહ્યું કે ગોપનીયતાના અધિકારમાં વ્યક્તિગત વલણ અને પસંદગીને સન્માન આપવું, પારિવારિક જીવનની પવિત્રતા, લગ્ન કરવાનો નિર્ણય, બાળકો પેદા કરવાનો નિર્ણય જેવી વાતો સામેલ છે.
  • 2009માં સુચિતા શ્રીવાસ્તવ વિ. ચંડીગઢ એડમિનિસ્ટ્રેશન કેસમાં પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે સુચિતા શ્રીવાસ્તવે પ્રેગનન્સી ટર્મિનેટ કરાવવી જોઈએ. વાસ્તવમાં, સુચિતા શ્રીવાસ્તવની માનસિક સ્થિતિ સારી નહોતી, એ આધારે હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે તેઓ જન્મ લેનાર બાળકનું પાલનપોષણ બરાબર નહીં કરી શકે. આથી પ્રેગનન્સી ટર્મિનેટ કરવામાં આવે. હાઈકોર્ટે આ માટે મહિલાની સહમતિ લીધી નહોતી. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે ભલે એક મહિલાની માનસિક સ્થિતિ યોગ્ય ન હોય પરંતુ એ કારણથી તેનો રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ ઝૂંટવી ન શકાય. મહિલા પ્રેગનન્ટ રહેવા માગે છે કે નહીં તેનો નિર્ણય માત્ર એ જ લઈ શકે છે.
  • 2011માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે લક્ષ્મી મંડળ વિ. દીનદયાળ હરીનગર હોસ્પિટલ અને અન્ય તથા જૈતુન વિ. મેટરનિટી હોમ જંગપુરા અને અન્યના કેસમાં નિર્ણય આપ્યો હતો. આ મામલામાં બે મહિલાઓના બંધારણીય અને રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટના ઉલ્લંઘનને સંબંધિત અલગ-અલગ અરજીઓ પર કોર્ટે સુનાવણી કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે જ્યારે સાર્વજનિક આરોગ્યની વાત આવે છે તો કોઈપણ મહિલાને ખાસ કરીને ગર્ભવતી મહિલાને તેની સામાજિક અને આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ પછી પણ કોઈપણ સ્તરે ઈલાજથી વંચિત ન રાખવી જોઈએ.

આ જિલ્લા કોર્ટનો નિર્ણય છે, તેને તો હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી શકાય?
આ નિર્ણય દિલ્હીની દ્વારકા કોર્ટે આપ્યો છે. નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ બદલી શકે છે પણ રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ પર આ નિર્ણયને મહત્વનો માનવામાં આવે છે. અનેકવાર એવું બન્યું છે કે કોઈ નીચલી કોર્ટના નિર્ણય પછી સુપ્રીમ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટમાં તેના પર સુનાવણી થઈ છે અને એજ નિર્ણય ઉપરની અદાલતોએ પણ આપ્યો છે.