અમેરિકન દબદબાવાળા NATOનું એશિયન કાઉન્ટર છે SCO:ભારતે ચીનને 2 વાર ઝુકાવ્યું; મેમ્બર્સની સાથે બમણો કર્યો વેપાર

15 દિવસ પહેલાલેખક: અભિષેક પાંડે
  • કૉપી લિંક

શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO)ની બેઠક આજથી શરૂ થઈ રહી છે. પીએમ મોદી ઉઝબેકિસ્તાનના સમરકંદ શહેર પહોંચી ગયા છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ પણ આ બેઠકમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. એશિયાના ચાર શક્તિશાળી દેશોના વડાઓ એકસાથે મંચ પર આવવાને કારણે SCO ચર્ચામાં છે.

ભાસ્કર એક્સપ્લેનરમાં જાણીએ કે ભારત, પાકિસ્તાન, ચીન, રશિયાની ચોકડી સાથે એસસીઓ આખરે શું કરે છે? શા માટે તેને યુએસ-પ્રભુત્વ ધરાવતા નાટોનો જવાબ માનવામાં આવે છે? ભારત માટે આ વખતની બેઠક કેમ મહત્વની છે?

SCOની રચના 2001માં થઈ હતી, ભારત 2017માં જોડાયું હતું
SCO એટલે કે શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશનની રચના 2001માં થઈ હતી. SCO એક રાજકીય, આર્થિક અને સુરક્ષા સંગઠન છે. તેમાં ભારત, રશિયા, ચીન અને પાકિસ્તાન સહિત કુલ 8 સ્થાયી સભ્યો છે.

1996માં ભૂતપૂર્વ સોવિયેત દેશો રશિયા, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને ચીને મળીને શાંઘાઈ ફાઈવની રચના કરી હતી. 2001માં શાંઘાઈ ફાઈવના પાંચ દેશો અને ઉઝબેકિસ્તાન વચ્ચેની બેઠક બાદ શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO)નો જન્મ થયો હતો.

શરૂઆતમાં, SCOના છ સભ્યો હતા - રશિયા, ચીન, કઝાકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન. 2017માં ભારત અને પાકિસ્તાનના પણ જોડાવાથી તેના સ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા વધીને 8 થઈ ગઈ.

6 દેશો- આર્મેનિયા, અઝરબૈજાન, કંબોડિયા, નેપાળ, શ્રીલંકા અને તુર્કી SCOના ડાયલોગ પાર્ટનર છે. 4 દેશો- અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન, બેલારુસ અને મંગોલિયા તેના નિરીક્ષક સભ્યો છે. નવેમ્બર 2021માં SCOના કાયમી સભ્ય તરીકે અત્યાર સુધી નિરીક્ષક રહેલા ઈરાનને સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. 2001માં તેની શરૂઆતથી, SCO એ પ્રાદેશિક સુરક્ષા, આતંકવાદ, અલગતાવાદ અને ધાર્મિક કટ્ટરવાદ સામેની લડાઈને લગતા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તેના સભ્ય દેશોનો વિકાસ પણ SCOના એજન્ડામાં સામેલ છે.

SCO એ વિશ્વની સૌથી મોટું પ્રાદેશિક સંગઠન છે
વસ્તી અને ભૌગોલિક સ્થાનની દ્રષ્ટિએ તે વિશ્વની સૌથી મોટી પ્રાદેશિક સંગઠન છે. વિશ્વના બે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશો ભારત અને ચીન તેના સભ્યો હોવા સાથે, SCO એ એક એવું સંગઠન છે જે વિશ્વની લગભગ 40% વસ્તીને આવરી લે છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ, તે યુરેશિયાના 60% અને વિશ્વના લગભગ ત્રીજા ભાગને આવરી લે છે.
તે વૈશ્વિક જીડીપીમાં લગભગ 30% હિસ્સો ધરાવે છે. ઉપરાંત, આ સંસ્થા દર વર્ષે ટ્રિલિયન ડોલરની નિકાસ કરે છે.

SCO દ્વારા ભારતે ફરી ચીનને સામે ઝૂકાવ્યું
અહેવાલો અનુસાર, ભારત આવતા વર્ષે SCO સમિટની સાથે G-20ની પણ યજમાની કરવાનું છે. તેથી, સમરકંદમાં યોજાનારી SCO સમિટની નજીક આવતા જ ભારતીય અધિકારીઓએ ચીનને સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે વડા પ્રધાન આ પરિષદમાં ત્યારે જ ભાગ લેશે જ્યારે તેઓ એપ્રિલ 2020થી LAC પર તૈનાત તેમના દળોને પાછા ખેંચી લેશે.

આ સંદેશની પણ અસર થઈ અને 8 સપ્ટેમ્બરે, SCO મીટિંગના એક અઠવાડિયા પહેલા, ચીને પૂર્વ લદ્દાખના હોટ-સ્પ્રિંગ્સ-ગોર્ગા વિસ્તારમાંથી તેના દળોને પાછા ખેંચવાનું શરૂ કર્યું, જેને LACમાં પેટ્રોલિંગ પોઈન્ટ 15 તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

હકીકતમાં, આ વર્ષે જૂનમાં, પીએમ મોદી બ્રિક્સ સંમેલન માટે ચીન ગયા ન હતા, જ્યારે થોડા દિવસો પછી તેઓ યુએસની આગેવાની હેઠળની QUAD દેશોની બેઠકમાં ભાગ લેવા ટોક્યો ગયા હતા. તેથી, ચીન નહોતું ઈચ્છતું કે SCO સંમેલનમાં મોદીની ગેરહાજરીને કારણે આ સંગઠનના પરસ્પર વિખવાદનો સંદેશ દુનિયામાં જાય. BRICS એ બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સહિત 5 દેશોનું સંગઠન છે.

આ પહેલીવાર નથી જ્યારે ભારતે ચીનને SCO બેઠક માટે પોતાની વાત સ્વીકારવા દબાણ કર્યું હોય. અગાઉ 2017માં પણ ભારતે ચીનને કહ્યું હતું કે જો ચીની દળો ડોકલામમાં તેમની પહેલાની સ્થિતિ પર પાછા નહીં ફરે તો વડાપ્રધાન મોદી બ્રિક્સ કરાર માટે ચીનના ઝિયામેન નહીં જાય. ચીને ભારતની વાત માની અને મોદીએ બ્રિક્સ કરાર માટે ઝિયામેનની ફ્લાઈટ પકડી.

અહેવાલો અનુસાર, SCO કોન્ફરન્સનો ઉપયોગ કરીને ભારતે ચીન સામે રાજદ્વારી હથિયાર તરીકે ડ્રેગનને બે વાર ઝુકાવ્યું હતું.
અહેવાલો અનુસાર, SCO કોન્ફરન્સનો ઉપયોગ કરીને ભારતે ચીન સામે રાજદ્વારી હથિયાર તરીકે ડ્રેગનને બે વાર ઝુકાવ્યું હતું.

પુતિન, જિનપિંગ, શાહબાઝ શરીફ સાથે મોદીની મુલાકાત મહત્વની છે
અહેવાલો અનુસાર, PM મોદી SCO સમિટ દરમિયાન રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ સાથે મુલાકાત કરી શકે છે. જાણકારોના મતે આ બેઠક ભારતીય વિદેશ નીતિ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સીમા વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યા બાદ મોદી-જિનપિંગની આ પહેલી મુલાકાત હશે. આ બંને નેતાઓ વચ્ચે છેલ્લી મુલાકાત 2019માં બ્રિક્સ સમિટ દરમિયાન બ્રાઝિલિયામાં થઈ હતી.

તે જ સમયે, પુતિન સાથેની મુલાકાત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના મુદ્દે વિશ્વ બે જૂથોમાં વહેંચાયેલું જોવા મળી રહ્યું છે. યુએનમાં રશિયાને સમર્થન આપવા બદલ ભારત અમેરિકાના નિશાના પર રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકા સહિત વિશ્વની આ બેઠક પર ખાસ નજર રહેશે.

ઈમરાન ખાન પદ છોડ્યા બાદ અને શાહબાઝ શરીફની પીએમ બન્યા બાદ પાકિસ્તાનમાં મોદી સાથે આ તેમની પ્રથમ મુલાકાત હશે. કાશ્મીરમાં આતંકવાદ મુદ્દે ભારત પાકિસ્તાનની ટીકા કરતું રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં મોદી આ બેઠક દરમિયાન શાહબાઝ શરીફની સામે આતંકવાદનો મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે.

આ તસવીર ચીનના ક્વિન્ગડાઓમાં 2018ની SOC કોન્ફરન્સની છે. તેમાં PM નરેન્દ્ર મોદી, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સહિત SOCના 8 સભ્ય દેશોએ ભાગ લીધો હતો.
આ તસવીર ચીનના ક્વિન્ગડાઓમાં 2018ની SOC કોન્ફરન્સની છે. તેમાં PM નરેન્દ્ર મોદી, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સહિત SOCના 8 સભ્ય દેશોએ ભાગ લીધો હતો.

ચીન-પાકિસ્તાન પર લગામ, મધ્ય એશિયા પર નજર, SCO ભારત માટે કેમ મહત્વનું છે?
SCO ભારતને આતંકવાદ સામેની લડાઈ અને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર મક્કમ રહેવા માટે એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

નિષ્ણાતોના મતે, SCO સંબંધિત ભારતની ત્રણ મુખ્ય નીતિઓ છે:

  1. રશિયા સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા
  2. પાડોશી દેશો ચીન અને પાકિસ્તાનના વર્ચસ્વ પર લગામ મૂકવી અને જવાબ આપવો
  3. મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે સહકાર વધારવો
  • SCOમાં જોડાવાના ભારતના મુખ્ય ધ્યેયો પૈકી એક તેના મધ્ય એશિયન રિપબ્લિક (CARs)ના ચાર સભ્યો - કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન સાથે આર્થિક સંબંધોને મજબૂત કરવાનો છે.
  • આ દેશો સાથે કનેક્ટિવિટીનો અભાવ અને આ ક્ષેત્રમાં ચીનના દબદબોને કારણે ભારત માટે આમ કરવું મુશ્કેલ બન્યું છે.
  • 2017માં SCOમાં સામેલ થયા બાદ આ મધ્ય એશિયાઈ દેશો સાથે ભારતનો વેપાર વધ્યો છે. 2017-18માં આ ચાર દેશો સાથે ભારતનો વેપાર 11 હજાર કરોડ રૂપિયા હતો, જે 2019-20માં વધીને 21 હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયો છે.
  • આ સમયગાળા દરમિયાન, ભારત સરકાર અને ખાનગી કંપનીઓએ પણ આ દેશોમાં સોનાનું ખાણકામ, યુરેનિયમ, પાવર અને એગ્રો-પ્રોસેસિંગ એકમોમાં રોકાણ કર્યું હતું.
  • મધ્ય એશિયામાં વિશ્વના ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભંડારનો લગભગ 45% હિસ્સો છે, જે બિનઉપયોગી રહે છે. એટલા માટે આ દેશો આવનારા વર્ષોમાં ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
  • તાજેતરની SCO સમિટ દરમિયાન ભારતની નજર આ મધ્ય એશિયાઈ દેશો સાથેના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવા પર રહેશે.

સમાચારમાં આગળ વધતા પહેલા, આ પોલમાં સામેલ થાઓ

SCOમાં સમાવિષ્ટ ચાર પરમાણુ સશસ્ત્ર દેશો ભારત, રશિયા, ચીન અને પાકિસ્તાન નાટોના સભ્ય નથી. આમાંથી ત્રણ દેશો - ભારત, રશિયા અને ચીન - હાલમાં અર્થતંત્ર અને લશ્કરી શક્તિની દૃષ્ટિએ વિશ્વની મોટી મહાસત્તાઓમાં સામેલ છે. આ જ કારણ છે કે SCOને પશ્ચિમી શક્તિશાળી દેશોના લશ્કરી સંગઠન નાટોના વધતા વર્ચસ્વનો જવાબ માનવામાં આવે છે.

SCOના ચાર પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા દેશો - ભારત, રશિયા, ચીન અને પાકિસ્તાન - પાસે 6928 પરમાણુ હથિયારો છે, જ્યારે યુએસનું પ્રભુત્વ ધરાવતા નાટો દેશો પાસે 6065 પરમાણુ હથિયાર છે.
SCOના ચાર પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા દેશો - ભારત, રશિયા, ચીન અને પાકિસ્તાન - પાસે 6928 પરમાણુ હથિયારો છે, જ્યારે યુએસનું પ્રભુત્વ ધરાવતા નાટો દેશો પાસે 6065 પરમાણુ હથિયાર છે.

એસસીઓની એકતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે
SCOનો ભાગ બનેલા ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાશ્મીર મુદ્દે લાંબા સમયથી તણાવ ચાલી રહ્યો છે, જ્યારે સરહદ વિવાદને લઈને ભારત અને ચીન વચ્ચે ટકરાવ ચાલી રહ્યો છે. આટલું જ નહીં, SCOમાં સામેલ ચાર મધ્ય એશિયાઈ દેશો વચ્ચે વિવાદ થયો છે.

તેથી, વિશ્વની સૌથી મોટી પ્રાદેશિક સંસ્થા હોવા છતાં, યુરોપિયન યુનિયન EU (જેના દેશોમાં સામાન્ય ચલણ છે) અને નાટો જેવું શક્તિશાળી સંગઠન બન્યું નથી.

અન્ય સમાચારો પણ છે...