એટમ બોમ્બની ઘોષણા કરી, પછી પ્લેન ક્રેશ:હોમી ભાભા સહિત 117 લોકો આજ સુધી ન મળ્યા; દુર્ઘટના કે અમેરિકી ષડયંત્ર?

7 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

1965ની વાત છે. ડો.હોમી જહાંગીર ભાભાએ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર ઈન્ટરવ્યૂ આપ્યો હતો. આ ઈન્ટરવ્યૂમાં તેણે એક એવી જાહેરાત કરી, જેણે દુનિયાના મોટા દેશોને ચોંકાવી દીધા. ભાભાએ કહ્યું, 'જો મને છૂટ મળે તો હું 18 મહિનામાં ભારત માટે એટમ બોમ્બ બનાવીને બતાવી શકું છું.'

આ ઈન્ટરવ્યૂના ત્રણ મહિના પછી, 24 જાન્યુઆરી 1966ના રોજ એર ઈન્ડિયાના બોઈંગ 707 વિમાને મુંબઈથી લંડન માટે ઉડાન ભરી, પરંતુ એ પહોંચી શક્યું નહીં. યુરોપના આલ્પ્સ પર્વતમાળામાં વિમાન ક્રેશ થયું હતું. આ અકસ્માતમાં 117 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. એમાં ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમના જનક ડૉ.હોમી જહાંગીર ભાભા હતા.

આજે તેમની 56મી વર્ષગાંઠ પર આપણે જાણીશું કે હોમી ભાભા ભારત માટે કેટલા મહત્ત્વપૂર્ણ હતા, તેમની વિમાન દુર્ઘટના કેવી રીતે થઈ અને શું એની પાછળ અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સી દ્વારા કોઈ કાવતરું હતું...

ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમના જનક હતા હોમી ભાભા
હોમી ભાભાનો જન્મ 1909માં એક શ્રીમંત પારસી પરિવારમાં થયો હતો. 1927માં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો. આ પછી એટોમિક ફિઝિક્સમાં કામ શરૂ થયું. 1939માં તેઓ ઈંગ્લેન્ડ છોડીને ભારત પાછા ફર્યા.

ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ હતો. માત્ર બે જ લોકો નેહરુને ભાઈ કહેતા. એક હતા જયપ્રકાશ નારાયણ અને બીજા હતા હોમી ભાભા. હોમી ભાભાએ તેમના તમામ પત્રોમાં નેહરુને મારા પ્રિય ભાઈ તરીકે સંબોધ્યા હતા.

હોમી ભાભા અને જવાહરલાલ નેહરુ ટ્રોમ્બેના ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટમાં. તસવીર- INC
હોમી ભાભા અને જવાહરલાલ નેહરુ ટ્રોમ્બેના ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટમાં. તસવીર- INC

ઈન્દિરા ગાંધીએ સંસદમાં તેમના એક ભાષણમાં પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે ભાભા નહેરુને ઘણીવાર મોડી રાત્રે ફોન કરતા હતા અને નેહરુ હંમેશા તેમની સાથે વાત કરવા માટે સમય કાઢતા હતા.

હોમી ભાભાએ ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમોની રૂપરેખા નક્કી કરી. દેશની આઝાદી પછી તરત જ, 1948માં, તેમણે પરમાણુ ઊર્જા આયોગની સ્થાપના કરી અને તે જ વર્ષે નેહરુએ તેમને પરમાણુ કાર્યક્રમોના નિર્દેશક બનાવ્યા. 1955માં, તેમણે પરમાણુ કાર્યક્રમો પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રની એસેમ્બલીની અધ્યક્ષતા કરી, જેમાં 73 દેશોના 1,428 પ્રતિનિધિઓ હાજર હતા.

1961માં ચીન-ભારત યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને ભારતની હાર પછી, હોમી ભાભાએ જાહેરમાં પરમાણુ શસ્ત્રો પર કામ શરૂ કર્યું. સરકારે પણ ટેકો આપ્યો અને પરમાણુ રિએક્ટરમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીને ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજના (1961-1966)માં સામેલ કરી.

1963માં, રાજસ્થાનમાં ભારતનો પ્રથમ પરમાણુ પાવર પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરારો યુદ્ધ અને અન્ય લશ્કરી કાર્યક્રમોમાં ઉપયોગમાં લેવાશે નહીં તેની ખાતરી કરવા માટે ઘણા કડક નિયમો હતા.

દેશનું પ્રથમ અણુ પાવર સ્ટેશન રાજસ્થાનમાં આવેલું છે. ફોટો- VSSC.GOV.IN
દેશનું પ્રથમ અણુ પાવર સ્ટેશન રાજસ્થાનમાં આવેલું છે. ફોટો- VSSC.GOV.IN

હોમી ભાભાએ ટૂંક સમયમાં જ ભારતને અમેરિકા, સોવિયેત યુનિયન, ચીનની લીગમાં મુકી દીધું હોત, પરંતુ 24 જાન્યુઆરીની દુર્ભાગ્યપૂર્ણ તારીખે, ભાભાનું પ્લેન ક્રેશમાં અવસાન થયું.

24 જાન્યુઆરી, 1966ના રોજ અકસ્માતના દિવસે શું થયું હતું?
એર ઈન્ડિયાની કંચનજંઘા નામની ફ્લાઈટે 11 ક્રૂ અને 106 મુસાફરોને લઈને સવારે 8:02 વાગ્યે મુંબઈથી લંડન માટે ઉડાન ભરી હતી. આ ફ્લાઇટ જીનિવામાં તેના ત્રીજા સ્ટોપેજ પર ક્રેશ થવાની હતી. મુંબઈથી દિલ્હી, દિલ્હીથી બૈરુત અને બેરુતથી જીનિવાથી લંડન જતી આ ફ્લાઈટ લેન્ડિંગ પહેલા જ ઈટાલી અને ફ્રાન્સની સરહદ પર મોન્ટ બ્લેન્કની બરફીલા પહાડીઓ સાથે અથડાઈ હતી.

જ્યારે રેસ્ક્યુ ટીમ પહોંચી ત્યારે એરક્રાફ્ટના નામો ભૂંસાઈ ગયા હતા. વિમાનનો કાટમાળ ગ્લેશિયરમાં ધસી ગયો હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. ત્યાં માત્ર રોજિંદા ઉપયોગની કેટલીક વસ્તુઓ અને પત્રો વગેરે મળી આવ્યા હતા. ન તો બ્લેક બોક્સ મળી આવ્યું કે ન તો ભંગાર સંપૂર્ણ રીતે શોધી શકાયો. હવામાન ખરાબ હતું તેથી ફ્રેન્ચ સત્તાવાળાઓએ બચાવ કામગીરી અટકાવી દીધી હતી.

પ્લેન ક્રેશ પછી સ્ટેટ્સમેન અખબારનું પ્રથમ પૃષ્ઠ.
પ્લેન ક્રેશ પછી સ્ટેટ્સમેન અખબારનું પ્રથમ પૃષ્ઠ.

સપ્ટેમ્બર 1966માં તપાસ ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કંઈ મળ્યું ન હતું. ફ્રાન્સની સરકારે એક અહેવાલ આપ્યો હતો કે બૈરૂતથી ઉડતી વખતે વિમાનમાં એક સાધનમાં ખામી સર્જાઈ હતી. તપાસ દરમિયાન જિનીવા કંટ્રોલ રૂમને જાણ કરવામાં આવી હતી કે લેન્ડિંગ સમયે જમીનનું અંતર માપવા માટે વપરાતું સાધન (વેરી હાઈ ફ્રિકવન્સી ઓમ્ની રેન્જ VOR) ખામીયુક્ત હતું.

પાયલોટે કંટ્રોલ રૂમને જણાવ્યું કે તેની ઊંચાઈ 19000 ફૂટ છે. એટલે કે મોન્ટ બ્લેન્ક ટેકરીથી 3000 ફૂટની ઉંચાઈ પર. કંટ્રોલ રૂમે રડારની મદદથી પાયલોટને એરક્રાફ્ટની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી અને તેને લેન્ડ કરવા કહ્યું.

જીનિવા એરપોર્ટ અને પાછળ મોન્ટ બ્લેન્ક પહાડ. વર્ષ- 2022. તસવીર- એએફપી
જીનિવા એરપોર્ટ અને પાછળ મોન્ટ બ્લેન્ક પહાડ. વર્ષ- 2022. તસવીર- એએફપી

તપાસ અધિકારીઓએ કહ્યું કે અહીં પાયલટે ભૂલ કરી હતી. તેણે વિચાર્યું કે તેણે ગ્લેશિયરના સૌથી ઉંચા બિંદુ મોન્ટ બ્લેન્કને પાર કરી લીધું હતું, જ્યારે એવું નહોતું અને વિમાન ઉતરતી વખતે આલ્પ્સની ટેકરીઓમાં ક્રેશ થયું હતું.

આ સિદ્ધાંત પર વિશ્વાસ ઓછો હતો, પરંતુ આ સત્તાવાર નિષ્કર્ષ હોવાથી, તે સ્વીકારવાનું ચાલુ રાખ્યું. ફ્રાન્સની દલીલ ભારત સરકારે પણ સ્વીકારી હતી.

ફ્રાંસ સરકાર દ્વારા તપાસ બાદ ભારતને સોંપવામાં આવેલું રિપોર્ટનું પ્રથમ પેજ
ફ્રાંસ સરકાર દ્વારા તપાસ બાદ ભારતને સોંપવામાં આવેલું રિપોર્ટનું પ્રથમ પેજ

ફરી મીડિયા એક નવી વાત લઈને આવ્યું
આ સિદ્ધાંતને સૌપ્રથમ ફ્રાન્સની સત્તાવાર સમાચાર એજન્સી ORTFના સંપાદક ફિલિપ રેયલ દ્વારા નકારી કાઢવામાં આવ્યો હતો. તેણે પોતાના કેમેરા મેન અને રિપોર્ટરોને ગ્લેશિયર ક્રેશ સાઇટ પર મોકલ્યા. આ પછી 1843 નામના મેગેઝિનમાં એક અહેવાલ છપાયો.

રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ફિલિપને ત્યાં પુરાવાના બે ટુકડા મળ્યા છે. ત્યાં એક પ્લેનનો ટુકડો મળ્યો જેના પર જૂન 1960 લખેલું હતું, જ્યારે એર ઈન્ડિયાનું જે પ્લેન ક્રેશ થયું તે 1961માં બનેલું હતું.

શ થયેલા પ્લેન જેવું જ અન્ય એર ઈન્ડિયા બોઈંગ 707. ફોટો- Comments
શ થયેલા પ્લેન જેવું જ અન્ય એર ઈન્ડિયા બોઈંગ 707. ફોટો- Comments

આ સિવાય પ્લેનના આગળના ભાગનો એક પીળો રંગનો ટુકડો મળ્યો જે એર ઈન્ડિયાના પ્લેનનો નહોતો. આ પછી ફિલિપની ટીમે મોન્ટ બ્લેન્ક જઈને વધુ તપાસ કરવાની યોજના બનાવી. પરંતુ ફ્રાંસ સરકારના એક મંત્રીએ ન્યૂઝ એજન્સી ઓઆરટીએફની ટીમને પરત બોલાવી લીધી

મામલો લગભગ થાળે પડ્યો હતો અને ટીમ પરત ફરવાની હતી ત્યારે ટીમના એક સભ્યે બધાની સામે પોતાનું સ્ટેન્ડ રજૂ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટ પહાડી સાથે અથડાઈ ન હતી, પરંતુ અન્ય વિમાન સાથે અથડાઈ હતી અને ક્રેશ થઈ ગઈ હતી. આ થિયરી ત્યારે વધુ મજબૂત બની જ્યારે તેમની શોધમાં મળેલી વસ્તુઓ ટીમ પરત ફરતાની સાથે જ સરકાર દ્વારા કબજે લેવામાં આવી.

દુર્ઘટનાના 42 વર્ષ બાદ અમેરિકાની ગુપ્તચર એજન્સી CIAના ષડયંત્રનો દાવો
2008માં, CIA એજન્ટ રોબર્ટ ક્રોલી અને અમેરિકન પત્રકાર ગ્રેગરી ડગ્લાસ વચ્ચેની કથિત વાતચીત પર એક પુસ્તક પ્રકાશિત થયું હતું. કન્વર્સેશન્સ વિથ ધ ક્રો નામના આ પુસ્તક મુજબ ભારત જેવા દેશની પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની જાહેરાત બાદ અમેરિકા નારાજ થઈ ગયું હતું.

CIA એજન્ટના ઇન્ટરવ્યુ પર આધારિત પુસ્તક કવર
CIA એજન્ટના ઇન્ટરવ્યુ પર આધારિત પુસ્તક કવર

1945થી, અમેરિકા પરમાણુ શસ્ત્રોથી સજ્જ એકમાત્ર દેશ રહ્યો હતો. 1964માં સોવિયેત યુનિયન અને ચીન બંનેએ પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા અને ત્યારબાદ 1965માં હોમી ભાભાએ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોને ઈન્ટરવ્યુ આપ્યો. જેમાં તેમણે કહ્યું કે ભારત 18 મહિનામાં પરમાણુ હથિયાર બનાવી લેશે. આ મુલાકાતના ત્રણ મહિના પછી જ હોમી ભાભાનું પ્લેન ક્રેશમાં અવસાન થયું.

અગાઉ, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ ચીન-ભારત યુદ્ધ પછીની પરિસ્થિતિનો સામનો કરતી વખતે પરમાણુ હથિયારોના પ્રયોગને ઝડપી બનાવવાની મંજૂરી આપી હતી. આ પુસ્તકમાં શાસ્ત્રીજીના મૃત્યુ માટે પણ CIAને જવાબદાર ગણાવવામાં આવી છે.

CIA એજન્ટે હોમી ભાભાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું, "તમે મારા પર વિશ્વાસ કરો છો, તેઓ (હોમી ભાભા) ખૂબ જ ખતરનાક હતા. અમારા માટે વધુ મુશ્કેલી ઊભી કરવા વિયેના જઈ રહ્યા હતા અને તેમના બોઈંગ 707ના કાર્ગો હોલ્ડમાં બોમ્બ ફાટ્યો હતો." '

ત્યારબાદ 2017માં એક વ્યક્તિએ નવી થિયરી આપી
ડેનિયલ રાઉશ ફ્રેન્ચ ઉદ્યોગપતિ અને રમતવીર હતા. તેમને વિમાન અકસ્માતોમાં ખૂબ રસ હતો. જ્યારે તેમને આ વિમાન દુર્ઘટનાની જાણ થઈ તો તેમણે શોધખોળ શરૂ કરી.

વર્ષ 2017માં તેને આલ્પ્સની પહાડીઓ પર એક વિમાનના અવશેષો મળ્યા હતા. આ પછી, તેઓને સીટ બેલ્ટ, કોકપીટનો એક ભાગ, એક ફ્લેર પિસ્તોલ, કાગળોથી ભરેલી બેગ, કેમેરા વગેરે મળ્યા.

વર્ષ 2018માં તેને ફ્લાઇટ 101નું જેટ એન્જિન મળ્યું હતું. જે બાદ તેણે અન્ય વિમાન સાથે અથડામણની થિયરી પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. કહ્યું, 'જો એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટ પહાડી સાથે અથડાઈને પડી ગઈ હોત તો જોરદાર આગ અને વિસ્ફોટ થયો હોત, કારણ કે પ્લેનમાં 41,000 ટન ઈંધણ હતું. મારા કહેવા મુજબ એર ઈન્ડિયાનું વિમાન ઈટાલીના વિમાન સાથે અથડાયું હતું. ઉંચાઈ વધુ હોવાથી ઓક્સિજન ઓછો હોવાથી આગ લાગી ન હતી.

આલ્પ્સના પહાડોમાં અવશેષોની શોધ કરી રહેલું રૌશનું હેલિકોપ્ટર. ફોટો ક્રેડિટ- એએફપી
આલ્પ્સના પહાડોમાં અવશેષોની શોધ કરી રહેલું રૌશનું હેલિકોપ્ટર. ફોટો ક્રેડિટ- એએફપી

હોમી ભાભા અંગે રૌશે કહ્યું કે, "વિમાન દુર્ઘટના તેમની હત્યાનું કાવતરું હતું કે કેમ તે જાણી શકાયું નથી." પરંતુ ભારતને અણુશસ્ત્રો આપનાર તે સૌપ્રથમ હોવાથી ભારત સરકાર ઇચ્છે તો હું તેમને ત્યાંથી મળેલા ભારતીય મુસાફરોના દસ્તાવેજો આપી શકું છું. પુરાવાના આધારે દુનિયાને સત્ય જણાવવાની જવાબદારી મારી છે.

રૌશે ફ્રેન્ચ અધિકારીઓ પર વારંવાર તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો હતો. રૂશે બીજા વિમાનનું નામ પણ જાહેર કર્યું. F-104G સ્ટારફાઇટર જેટ. રાઉશ કહે છે, '1960ની આસપાસ, ઇટાલિયનો ફ્રેન્ચ સેનાની જાસૂસી કરવા માટે સ્ટાર ફાઇટર પ્લેનની મદદ લેતા હતા. આમાં, ફ્રાન્સની નજરથી બચવા માટે, ટ્રાન્સપોન્ડર દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

ટ્રાન્સપોન્ડર્સની મદદથી, એક એરક્રાફ્ટ બીજાને રેડિયો સિગ્નલ મોકલે છે, જેથી પાઇલટ એર ટ્રાફિક અથવા અન્ય એરક્રાફ્ટની સ્થિતિનો અંદાજ લગાવી શકે. રાશની થિયરી અનુસાર, સ્ટાર ફાઈટર જેટમાં ટ્રાન્સપોન્ડર નહોતું, જેના કારણે તે એર ઈન્ડિયાના 'કંચનજંઘા' સાથે અથડાયું હતું. રાશનું કહેવું છે કે આ મામલો સેના સાથે સંબંધિત હોવાથી તેને ત્યાં જ દબાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

અન્ય સમાચારો પણ છે...