• Gujarati News
  • Dvb original
  • Explainer
  • As Soon As Diwali Comes, There Is Talk Of Pollution From Fireworks; How Much Of Their Contribution To The Health Of The Environment? What About Cars And Factories?

ભાસ્કર એક્સપ્લેનર:દિવાળી આવતાં જ થાય છે ફટાકડાથી પ્રદૂષણની વાતો; પર્યાવરણનું સ્વાસ્થ્ય ખરાબ કરવામાં એની કેટલી હિસ્સેદારી? ગાડીઓ અને ફેકટરીઓનું શું?

એક મહિનો પહેલાલેખક: આબિદ ખાન
  • કૉપી લિંક

દર વર્ષે દિવાળી આવતાં જ ફટાકડા અને પ્રદૂષણની ચર્ચા જોર પકડે છે. અનેક રાજ્ય દિવાળી પર ફટાકડાના વેચાણ પર પ્રતિબંધ લગાવી દે છે, તો અનેક રાજ્યો માત્ર ગ્રીન ફટાકડાની જ અનુમતિ આપે છે. આ વર્ષે પણ અલગ-અલગ રાજ્યોએ ફટાકડાના ઉપયોગ પર અલગ-અલગ ગાઈડલાઈન્સ જારી કરી છે. અનેક રાજ્યોએ ફટાકડા પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે, તો અનેક રાજ્યોએ માત્ર 2 કલાક માટે ફટાકડા ફોડવાની અનુમતિ આપી છે.

દિવાળીના સમયે ફટાકડાના ઉપયોગને પ્રતિબંધ કરવાથી સવાલ ઊઠે છે કે શું ખરેખર ફટાકડા પ્રદૂષણ ફેલાવે છે? જો ફટાકડા પ્રદૂષણ ફેલાવે છે તો શું ફટાકડાથી જ સૌથી વધુ પ્રદૂષણ ફેલાય છે? ફટાકડામાં કયાં કેમિકલ્સ હોય છે, જે તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરનાક છે? અને કયા ફટકડા કેટલું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે? આવો, જાણીએ...

શું ફટાકડા પ્રદૂષણ ફેલાવે છે?
હા. ફટાકડાથી પ્રદૂષણ થાય છે. ફટાકડા હવામાં રહેલી ડસ્ટ અને પોલ્યુટન્ટ્સને વધારી દે છે. આ સાથે જ ફટાકડામાં રહેલા અલગ-અલગ કેમિકલ વિસ્ફોટ પછી હવામાં ભળી જાય છે. એ માત્ર પોલ્યુશન વધારતા નથી, પણ તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે પણ જોખમ પેદા કરે છે.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી એ ટ્રેન્ડ પણ જોવા મળ્યો છે કે દિવાળી પછી એર ક્વોલિટીમાં ઘટાડો આવે છે. દિલ્હીમાં 2018થી 2020નો દિવાળી અગાઉ અને દિવાળી પછીનો એર ક્વોલિટી ડેટા જણાવે છે કે ફટાકડાને કારણે પ્રદૂષણ વધ્યું છે.

તો શું પ્રદૂષણ માટે બસ ફટાકડા જ જવાબદાર છે?
ના. વાયુ પ્રદૂષણનું સૌથી મોટું કારણ માર્ગો પર ચાલતાં વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો અને ધૂળ છે. દિલ્હીમાં પ્રદૂષણને લઈને 2016માં IIT કાનપુરનો એક સ્ટડી કહે છે કે વાહનોને કારણે પેદા થતી ધૂળ અને ધુમાડો પ્રદૂષણનું સૌથી મોટું કારણ છે. કુલ પ્રદૂષણમાં તેનું યોગદાન 58% છે. એના પછી પ્રદૂષણના મોટાં કારણોમાં ઘરો, ઈન્ડસ્ટ્રીઝ અને પરાળ સળગાવવાથી નીકળતો ધુમાડો અને કન્સ્ટ્રક્શન એક્ટિવિટી જેવી પ્રવૃત્તિઓ સામેલ છે.

2019માં સુપ્રીમકોર્ટમાં ફટાકડાને પ્રતિબંધિત કરવા માટે એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીમાં માગણી કરવામાં આવી હતી કે ફટાકડાથી પ્રદૂષણ વધે છે, તેથી એના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ લગાવવો જોઈએ.

અરજી પર સુનાવણીમાં સુપ્રીમકોર્ટે કહ્યું હતું કે એવું લાગે છે કે લોકો ફટાકડા પાછળ પડી ગયા છે, જ્યારે એથી વધુ પ્રદૂષણ તો વાહનોથી ફેલાય છે. કોર્ટે ફટાકડા પર પ્રતિબંધના કારણથી લોકોની રોજગારી સમાપ્ત થવા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે તમારે અમને બેકારી રોકવાનો કોઈ ઉપાય પણ જણાવવો પડશે. આપણે લોકોને બેરોજગાર અને ભૂખ્યા ન રાખી શકીએ.

ફટાકડાથી વધુ પ્રદૂષણ વાહનોથી ફેલાય છે. કોર્ટે ફટાકડા પર પ્રતિબંધના કારણથી લોકોની રોજગારી સમાપ્તમ થવા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
ફટાકડાથી વધુ પ્રદૂષણ વાહનોથી ફેલાય છે. કોર્ટે ફટાકડા પર પ્રતિબંધના કારણથી લોકોની રોજગારી સમાપ્તમ થવા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

કોર્ટે કહ્યું હતું કે જો ફટાકડાનો વ્યાપાર કાયદેસર છે અને લોકોની પાસે કારોબાર કરવાનું લાઇસન્સ છે તો ફટાકડાના ઉપયોગ અને નિર્માણ કેવી રીતે રોકી શકાય?

કયા ફટાકડા કેટલું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે?
2016માં પુણેના ચેસ્ટ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશને અલગ-અલગ ફટાકડાથી કેટલું પ્રદૂષણ થાય છે એ જાણવા માટે એક સ્ટડી કર્યો હતો. આ સ્ટડીમાં જાણવામાં આવ્યું કે એક ફટાકડાને કેટલો સમય સળગાવવાથી એમાંથી કેટલું 2.5 પાર્ટિક્યુલેટ મેટર રિલીઝ થાય છે.

ફટાકડામાં હોય છે હાનિકારક કેમિકલ
ફટાકડામાં અલગ-અલગ રંગની રોશની માટે અલગ-અલગ કેમિકલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એમાંથી મોટા ભાગે કેમિકલ પર્યાવરણની સાથે-સાથે આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે પણ નુકસાનદાયક હોય છે.

આ વર્ષે ક્યાં-ક્યાં પ્રતિબંધિત છે ફટાકડાં?

  • દિલ્હીમાં 1 જાન્યુઆરી 2022 સુધી ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ છે. દિલ્હી પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડે કહ્યું છે કે સામાન્ય લોકોના હિતમાં ફટાકડા પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો છે.
  • ઓડિશામાં પણ આ વર્ષે ફટાકડાનાં ખરીદ-વેચાણ અને ફોડવા પર પ્રતિબંધ લાગેલો છે. ગ્રીન ફટાકડાના ઉપયોગની છૂટ આપવામાં આવી છે.
  • 1 ઓક્ટોબરથી રાજસ્થાને પણ ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે. જોકે ગ્રીન ફટાકડાને છૂટ આપવામાં આવી છે.
  • પંજાબમાં લોકો દિવાળી પર રાતે 8થી 10 વાગ્યા સુધી ફટાકડા ફોડી શકશે.
  • હરિયાણાએ પણ NCRની અંદર 14 જિલ્લામાં ફટાકડા પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે. બાકીના જિલ્લાઓમાં ગ્રીન ફટાકડાનો ઉપયોગ કરી શકાશે.
  • ઉત્તરપ્રદેશે પણ NCRના જિલ્લા અને એ વિસ્તારોમાં ફટાકડા પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે, જ્યાં એર ક્વોલિટી પૂઅર કેટેગરીમાં છે. બાકીના વિસ્તારોમાં ગ્રીન ફટાકડાને 2 કલાક સુધી ફોડવાની છૂટ આપી દેવાઈ છે.
  • બાકીનાં રાજ્યોમાં પણ નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અને સુપ્રીમકોર્ટની ગાઈડલાઈન્સ અનુસાર, ગ્રીન ફટાકડા અને ટાઈમિંગને લઈને અલગ-અલગ છૂટ આપવામાં આવી છે.

દર વર્ષે થનારા મોતનું ચોથું સૌથી મોટું કારણ પ્રદૂષણ
દુનિયાભરમાં થનારા કુલ મોતમાં પ્રદૂષણ ચૌથું મોટું કારણ છે. 2019માં પ્રદૂષણને કારણે 66.7 લાખ લોકોનાં મોત થયાં છે. 2018માં પ્રદૂષણ મોતનું પાંચમું સૌથી મોટું કારણ હતું. વાયુ પ્રદૂષણને કારણે લો અને મિડલ ઇન્કમ દેશોમાં સૌથી વધુ મોત થઈ રહ્યાં છે.