નીલે ગગન કે તલે / સિનેસ્થેસિયા એટલે?

What is synesthesia?
X
What is synesthesia?

  • આપણી પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંની કોઈ બે જોડાઈ જાય તેને દાક્તરીમાં સિનેસ્થેસિયા કહેવાય છે

મધુ રાય

Jun 17, 2020, 09:34 PM IST

જગતના ચાર ટકા લોકોને એવું વરદાન હોય છે, કે તેઓ સુગંધ સાંભળી શકે છે અથવા કલર સૂંઘી શકે છે, કે માનો કે શબ્દોને ચાખી શકે છે! આપણી પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંની કોઈ બે જોડાઈ જાય તેને દાક્તરીમાં સિનેસ્થેસિયા કહેવાય છે. તેવા લોકોનાં મંડળ પણ હોય છે અને તેવું એક મંડળ છે વિલાયતમાં, ‘યુકે સિનેસ્થેસિયા એસોસિયેશન’. થોડા સમય પહેલાં તે મંડળના પ્રમુખ જેમ્સ વાનરટન વિશે એક લેખ વાંચેલો ને આપોઆપ મોઢામાં જાણે વિલાયતી ચોકલેટ જેવો સવાદ આવેલો! જેમ્સ ભૈયાને વરદાન છે, કે તે શબ્દોનો સ્વાદ માણી શકે છે. માનો કે જેમ્સ ભૈયા શાળામાં કોઈ નવા ભિલ્લુને મળે, સમજો કે રોબર્ટ, તો તરત તેનો સ્વાદ મીઠો છે કે તૂરો તે ચાખી શકે! ને જેમ્સ દિલ્લગીમાં કહે છે કે તેના ઉપરથી નક્કી થાય કે રોબર્ટને ભઈબંધ બનાવવો કે નહીં!


આપણે ત્યાં આવું કોઈ હોય તો તરત તેના ઘરે આશીર્વાદ લેવા ભક્તોની લાઇન લાગે અને જેમ્સ ભૈયા કે જમનાદાસ બાપા કરોડપતિ થાય! તેમના મૃત્યુ (કે ‘સમાધિ’) પછી તેમનું દેરું બને ને ભાવિકો માનતા માને કે મારા મેરેજ થઈ જાય તો જમનાદાસ બાપાને વીસ નાળિયેર ધરાવીશ કે એવું કાંઈક, પણ જેમ્સ બાપા કહે છે કે એમાં કાંઈ ચમત્કાર નથી. અાપણી સ્વાદ, શ્રવણ, ચક્ષુ, ઘ્રાણેન્દ્રિય યાને નાક અને સ્પર્શ મતલબ ચામડીના સંદેશા આપણું મગજ અલગ અલગ રીતે પ્રોસેસ કરે છે. આપણા દરેકની તે પાંચેય ઇન્દ્રિયો જન્મ વખતે સંયુક્ત જ હોય છે, જે પણ જેમ જેમ મગજ વિકસતું જાય તેમ તેમ તે પરસ્પરથી છૂટી પડતી જાય છે. કોઈ કોઈના મગજમાં તે વિચ્છેદ પૂરેપૂરો થતો નથી. જેમ કે, જેમ્સ ભૈયા જેવા બડભાગીના અને તે રીતે જોડાયેલી રહી ગયેલી ઇન્દ્રિયોને દાક્તરીમાં કહતે હૈં ‘સિનેસ્થેસિયા’ યાને યુક્તેન્દ્રિય! વળી, કોઈ કહે છે કે ના ના, આપણને સૌને તેવી બક્ષિસ અલ્લામિયાંએ આપેલી જ છે, પણ કોઈને તેનો ખ્યાલ હોય છે ને કોઈને ભ્રમણા! જેમ કે, આપણને ઘણીવાર કારણ વિના અમુક વ્યક્તિ ગમે કે કોઈ ન ગમે; આપણે તેને અંદેશો કે હૈયાસૂઝ કહીએ છીએ. સ્ત્રીઓને અમુક સ્પેશિયલ મંતર આવડતા હોય છે: ‘વુમન્સ ઇન્ટ્યૂશન’ જેમાં તેણીઓ પારખી જાય છે કે તેણીઓના ‘એ’ કશેક ‘એ’ કરીને આવ્યા છે! અથવા આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે અંધાપો આવે તો માણસના કાન વધુ સતેજ થતા હોય છે; યાને કોઈ એક ઇન્દ્રિય કામ કરતી બંધ થાય તો બીજી ડબલ ડ્યૂટીમાં આવી જાય છે! અને ક્યારેક એવું પણ બને છે કે કોઈ અકસ્માત અથવા આઘાતથી મગજમાં એવી ઇજા થઈ હોય કે જાતકને મોટા થયા બાદ તે ‘વિદ્યા’ પાછી લાધે!


જે હોય તે, ‘વરદાન’ હોય કે ‘રોગ’ હોય, એક વસ્તુ પાકી કે જગત એક્ચ્યુઅલી વર્ચ્યુઅલ જગત જ છે; ‘માયા’ છે, યાને આપણે જેને જોઈએ છીએ તે આપણી દૃષ્ટિની મર્યાદા છે. આપણે ઇન્દ્રધનુના સાત રંગ જાેઈ શકીએ છીએ, પણ વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે રંગ તો સેંકડો કે હજારો હોય છે!


અને હલો! બીજી એક વાત: અગાઉ આપણા પુરખાઓ એક–એકુથી લઈને એકત્રીસ એકા, પછી પાયા, દોઢા, અઢિયા ને ઊઠાં(સાડા ત્રણિયા)ના આંક મોઢે કરતા ને ફટાફટ પાંત્રીસ અઢિયા કેટલા તે કહી દેતા, પણ આજે આપણી તે ખૂબી બુઠ્ઠી થઈ ગઈ છે ને પંદર ગુણ્યા પંદર કેટલા થાય તે જોવા આપણે કેલ્ક્યુલેટર ખોળીએ છીએ!


પ્લસ, ભલે આજે આપણે અદ્્ભુત વિકાસ કીધેલો છે ને જગતને જાતજાતનાં જંતરડાં ને ગણકયંત્ર ને એટસેટેરાથી પારખીએ છીએ ને સામસામે કહીએ છીએ કે આપણી પાંચ ઇન્દ્રિયો હોય છે; પણ કદાચ મનુજ જાતિના આદિકાળમાં માણસની જ્ઞાનેન્દ્રિયો પાંચથી વધુ હોય તેવું ન બને? પછી જેમ જેમ વિકાસ થતો ગયો તેમ તેમ માણસ વધુ ને વધુ બુદ્ધુ બનતો ગયો ને આજે સાંકડી શેરીમાંથી લાલ દરવાજે કેમ અવાય તે માટે આપણે જીપીએસનો સહારો લઈએ છીએ.
ઓહો! આવા વિચાર કરતાં કરતાં આંખ સામે રાતા પીળા રંગ દેખાવા માંડે છે, યસ? જય પાંડવા સહદેવા! 
તિરુવનંતપુરમ, કેરળના પદ્મનાભ સ્વામી મંદિરમાં સહદેવની મૂર્તિ
ચિત્ર સૌજન્ય: ફ્લિકર

[email protected]

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી