પરદે કે પીછે / આમ આદમી કલ્પનામાં ડૂબી ચિંતાઓ ભૂલી જાય છે

Thus the man forgets the worries immersed in the imagination
X
Thus the man forgets the worries immersed in the imagination

જયપ્રકાશ ચોક્સે

Jun 30, 2020, 12:04 PM IST

પર્વતોથી પણ પ્રાચીન એક કિસ્સો છે કે, રાજા વિક્રમાદિત્યને તેની માતાએ મંજુરી આપી કે, તે જ્ઞાન મેળવવા માટે યાત્રા પણ જાય. આ જ રીતે ગ્રીક કથાઓમાં માતાના આદેશ પર યુલીસિસ યાત્રા પર ગયા હતા. યુલીસિસની માતાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે, તેના દ્વારા જીતેલા દેશોનાં આમ આદમીનાં સ્વપ્નો અને ભયને સમજવા માટે તેણે એક આમ આદમી તરીકે યાત્રા કરવી જોઈએ. શાહી તામઝામથી આમ આદમી ડરી જાય છે. કથા છે કે, મહાન રાજા વિક્રમાદિત્ય જ્યારે યાત્રા પર ગયા તો વેતાળ તેમની પીઠ પર બેસી ગયો. માર્ગમાં વેતાળ રાજાને એક કથા સંભળાવે છે. રાજા વિક્રમને કથા સાંભળ્યા પછી કથામાં છુપાયેલા અર્થની વ્યાખ્યા કરવાની છે. વેતાળને તેને ગમતો જવાબ મળતાં તે રાજાની પીઠ પરથી ઉતરવાનું વચન આપે છે.

વિક્રમ-વેતાળ વચ્ચેની એક વાર્તા કંઈક આવી છે. એક દેશમાં એક સુંદર વેશ્યાની કોઠી હતી. સેવિકા ધોબીને કપડા આપવા આવતી તો ધોબી તેને પુછતો કે, વેશ્યા સાથે સમય પસાર કરવા કેટલી સુવર્ણ મુદ્રા આપવી પડે છે. તેણે બચત શરૂ કરી. તે દરરોજ સેવિકાને બચતની વિગતો આપતો. સેવિકા બધી જ વાત વેશ્યાને જણાવતી, તેની કોઠીના બધા જ સભ્યો ધોબીનાં ઈરાદા અને પ્રયાસની મજાક ઉડાવતા હતા. થોડા સમય પછી ધોબીએ બચત કરવાનું બંધ કરી દીધું. તેણે સેવિકાને કહ્યું કે, તે હવે વેશ્યા સાથે સ્વપમાં જ સંબંધ બાંધે છે. વેશ્યાએ રાજાના દરબારમાં ફરિયાદ કરીને સ્વપ્નમાં સંબંધનું વળતર માગ્યું.

રાજાને હતપ્રભ જોઈને રાણીએ ચૂકાદો આપવાનો નિર્ણય લીધો. દરબારમાં એક અરીસો મગાવાયો, જેના સામે સુવર્ણ મુદ્રાઓ મુકી દેવામાં આવી અને વેશ્યાને કહ્યું કે, સ્વપ્નમાં સંબંધનું વળતર તે અરીસામાં મુદ્રાની છબી તરીકે સ્વીકારે. વૈશ્યા મનમાં સમસમી ગઈ. દરબાર રાણીની ચતુરાઈ પર મુગ્ધ થઈ ગયું. વેતાળનો સવાલ હતો કે, રાણીએ આવો ન્યાય કેમ કર્યો? હકીકતમાં રાણી એ જાણતી હતી કે, રાજા છુપાઈને વેશ્યાને મલવા જાય છે અને વેશ્યાની સુંદરતા પર મુગ્ધ છે. આથી, રાણીએ સૌતન સાથે હિસાબ બરાબર કરી લીધો.

અંગ્રેજીના પ્રથમ કવિ કહેવાતા ચોસરની ''પિલગ્રિમ પ્રોગ્રેસ'' પણ આવી જ રચના છે. યુરોપમાં પ્લેગ રોગચાળો ફેલાવાના કારણે કેટલાક હોંશિયાર ગુફાઓમાં રહેવા લાગ્યા. દરરોજ એક સભ્યે વાર્તા સંભળાવાની રહેતી હતી. આ વાર્તાઓનું સંકલન ''ડેકોમારાન'' નામથી પ્રખ્યાત છે. વાર્તાઓ યાત્રાની તકલીફ ઓછી કરી નાખે છે. કલ્પના અને વાસ્તવિક્તા એક-બીજા સાથે વાતો કરતા રહે છે. આમ આદમીને કાલ્પનિક કથાઓ ગમે છે. તેણે કલ્પનાને વાસ્તવિકતા માની લીધી છે અને વાસ્વિકતાને કલ્પના સમજીને તમામ ચિંતાઓ ભૂલી જાય છે. હકકીકતમાં કલ્પનાને વધુ મહત્ત્વ આપવું આમ આદમીનું સુરક્ષા કવચ છે. વર્તમાનમાં આમ આદમીની પીઠ પર કોરોનાના સ્વરૂપમાં વેતાળ બેઠો છે અને સાચો જવાબ શોધી રહ્યો છે. ચેપગ્રસ્તોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. અમેરિકા, બ્રાઝીલ અને ભારતમાં રોગચાળો ભયાનક રીતે ફેલાઈ રહ્યો છે. તંત્ર હંમેશાં પોતાની પીઠ પર પોતાનું સિંહાસન મુકીને ચાલવાનો ભ્રમ પેદા કરવામાં સફળ રહ્યું છે. શું રેતીમાં મોઢું છુપાવી દેવાથી તોફાન નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર પસાર થઈ જવાનું છે? આપણને તોફાન પસાર થઈ જવાનું માનવું સુવિધાજનક લાગે છે. વેતાળ આપણો ''હમસફર, હમજાદ અને આત્મા'' છે.
ફિલ્મ સમીક્ષક

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી