ગુરુપૂર્ણિમા / ગુરુ કેવા હોય અને જીવનમાં ગુરુની જરૂર કેમ પડે છે?

What is a guru and why a guru is needed in life?, Guru Purnima 2019
X
What is a guru and why a guru is needed in life?, Guru Purnima 2019

  • ગુરુભક્તિ દર્શાવતું પર્વ એટલે જ ગુરુપૂર્ણિમા
  • ગુરુ શબ્દમાં 'ગુ' અક્ષર અંધકાર અને 'રુ' અક્ષર પ્રકાશના સૂચક છે

Divyabhaskar.com

Jul 12, 2019, 03:51 PM IST

ધર્સ ડેસ્ક. દરેક આસ્તિકના જીવનમાં ગુરુનો મહિમા ન્યારો છે. સાચા ગુરુ જીવનમાં ફેલાયેલા અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરીને જ્ઞાનનો પ્રકાશ પાથરે છે. આવા ગુરુએ આપેલા જ્ઞાનને આત્મસાત્ કરવાથી ભવસાગર પાર કરી શકાય છે. ગુરુપૂર્ણિમાના પાવન પર્વ નિમિત્તે ગુરુ કોને કહેવાય, જીવનમાં ગુરુ કેમ જરૂરી છે અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે ગુરુના પ્રકારો કેટલા છે એ વિશે જાણીએ... 

ગુરુ: જ્ઞાનસભર ચરુ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અને તેમાં પણ ખાસ કરીને હિંદુ ધર્મના લોકોમાં ગુરુનો મહિમા ખૂબ જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ગુરુ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે. 'ગુ' અંધકાર અને 'રુ' પ્રકાશની યુતિ છે. આમ, ગુરુ એટલે અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ તરફ લઈ જનારી શક્તિ. ગુરુ એ એવું સરોવર છે જેના સાંનિધ્યમાં વ્યક્તિ ફક્ત જ્ઞાન જ નથી અર્જિત કરતો પણ જીવનમાં આવનાર મહત્ત્વના સમય વિશે અને એ સમયને કેવી રીતે પસાર કરવો એ વિશે પણ આત્મબળ પ્રાપ્ત કરે છે. 

ગુરુ હિંમત આપે છે કે કોઈ પણ કસોટીથી ડરો નહીં એ તમારા સારા માટે થતી હોય છે. આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ આટલી જે ઉચ્ચ સ્થાને છે એ સ્થાનને જાળવી રાખવામાં ગુરુજનોનો ફાળો ખૂબ જ મહત્વનો રહ્યો છે અને રહેશે. ગુરુ તો જ્ઞાન - વિવેકથી છલોછલ ભરેલો ચરુ. એ ચરુમાંથી જેટલો ખજાનો તમે અર્જિત કરવા સમર્થ બનો એટલો કરી લેવો જોઈએ. કારણ ગુરુનો આવો મહિમાનો લાભ જે તે સમયે ન લેનારને ઘણી વાર પસ્તાવાનો વારો આવે છે, પણ ત્યારે ઘણું મોડું થઈ જાય છે. 

વિશ્વમાં ભારતને જગતગુરુનું બિરૂદ અપાવવામાં જેમનું મોટું યોગદાન રહેલું છે એવા વેદ-પુરાણોના રચયિતા જ્ઞાનના અતુલ ભંડાર એવા ઋષિમુનિ શ્રી વેદ વ્યાસજીના નામ ઉપરથી પૂર્ણિમાનું નામ પડ્યું તે વ્યાસ પૂર્ણિમા. આજેય ભારતવર્ષમાં ગુરુપૂર્ણિમા તરીકે અષાઢ સુદ પૂનમને ઊજવવામાં આવે છે. ગુરુ પૂર્ણિમાનો આ દિવસ વિશેષ રૂપે ગુરુને સમર્પિત દિવસ છે. આ દિવસે ગુરુના ચરણમાં શિષ્ય સમર્પિત થઈને જીવનમાં ગુરુએ આપેલો જ્ઞાન બોધ કેટલો આત્મસાત કર્યો અને હજી કેટલો બાકી રહ્યો તેના લેખાજોખાંની એક ઝલકની ઝાંખી નજર સમક્ષ મનોમન લાવીને જીવનની પ્રત્યેક પળે મન, કર્મ, વચનથી જાગરૂકતા રાખી ગુરુપૂજનના માધ્યમથી ગુરુને હૈયાધારણ અપાવવાનું પાવન પર્વ એટલે ગુરુપૂર્ણિમાનો પાવન દિવસ. 

ગુરુનું માર્ગદર્શન અને ગુરુ પ્રત્યે શિષ્યની અતુટ શ્રદ્ધાનો જે સેતુ બંધાય છે તેના પર શિષ્ય નિષ્ઠાપૂર્વક જીવન પર ચાલીને જીવન જીવવાની કળા શીખીને સંસારના સંતાપ વચ્ચે રહીને સુખ સમૃદ્ધિ મેળવે છે. તેમજ સંતોષના અહેસાસનો અનુભવ કરી લક્ષ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. 

ગુરુ શબ્દમાં 'ગુ' અક્ષર અંધકાર અને 'રુ' અક્ષર પ્રકાશના સૂચક છે. ગુરુત્વ અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી જ જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ તરફ લઈ જનાર બ્રહ્માંડના બ્રહ્મત્વનું રહસ્ય છે જે શિષ્યની સંજીવની છે. ગુરુ-શિષ્યનો નાતો અમૃતપાન કરાવનારો છે જે અનુશાસનનો માર્ગ અખત્યાર કરાવી પ્રગતિના માર્ગે પ્રયાણ કરાવી ભવબંધનોમાંથી દર્શન સાક્ષાત્કાર થાય છે. આમ, ગુરુ દ્વારા જે જ્ઞાન - ભાન થતાં ઈશ્વર પરિચય પ્રાપ્તિ સુગમ બને છે. સંસાર સાગરના બંધનોમાંથી તારનાર તરવૈયા નાવિક - ગુરુ જ છે. ગુરુ શિષ્ય પરંપરામાં ગુરુ દ્વારા જ ઈશ્વરનો પરિચય થતાં મનુષ્ય પશુતાથી ઉપર ઉઠીને દેવત્વ ધારણ કરે છે. ગુરુ પરનો વિશ્વાસ - શ્રદ્ધા ડગલેને પગલે માર્ગદર્શનથી શિષ્યમાં સારી વૃત્તિનો સંચાર કરાવી શિખરે પહોંચાડી સિદ્ધિઓનો સ્વામી બનાવે છે. મનુષ્યના જીવનમાં ભગવાન જેટલું જ મહત્વ ગુરુનું છે. (સોર્સઃ પુરૂષોત્તમ પ્રિયદાસ સ્વામી)

ગુરુની જરૂર શી છે?

ઘણા બૌદ્ધિકો એવી દલીલ કરે છે, 'અમે તો આટલા બુદ્ધિશાળી છીએ, અમે પોતે આટલાં બધાં શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કર્યું, આટલાં બધાં પુસ્તકો વાંચ્યાં છે, અમારે વળી ગુરુ પાસે જવાની, એક મનુષ્યને મસ્તક નમાવવાની શી આવશ્યકતા?' આવા બૌદ્ધિકો વિશે ઉપનિષદમાં કહ્યું છે:
 
अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: स्वयं धीरा: पण्डितंमन्यमाना:। 
दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धां:।। 
(કઠોપનિષદ : 1/2/5) 

અંતરમાં અવિદ્યા હોવા છતાં પોતાને બુદ્ધિમાન અને પંડિત માનવાવાળા મૂઢ લોકો અનેક યોનિઓમાં એવી જ રીતે ઠોકરો ખાતા રહે છે જેમ કે અંધજન દ્વારા માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત કરેલ અંધજન. 

સ્વામી વિવેકાનંદજી કહે છે, 'પુસ્તકિયા જ્ઞાનથી આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થઈ શકે, એક જ્યોત દ્વારા જ અન્ય જ્યોત પ્રગટી શકે, જીવાત્મામાં નવચેતનાનો સંચાર અન્ય ઉચ્ચતર જીવાત્મા જ કરી શકે. આપણે ગમે એટલા મહાન પંડિત હોઈએ, આપણે ગમે એટલા પુસ્તકો વાંચેલા હોય તો પણ આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ શિશુ છીએ, કારણ કે અધ્યાત્મવિદ્યા માટે આપણી સાધારણ બુદ્ધિ કામમાં નથી આવતી. તે માટે તો શુદ્ધ બુદ્ધિ, અત્યંત સૂક્ષ્મ બુદ્ધિની આવશ્યકતા હોય છે. આવી બુદ્ધિ તર્ક દ્વારા પ્રાપ્ત નથી થતી એ તો ગુરુજનોના સત્સંગથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.' નચિકેતાની આવી જ સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ બુદ્ધિ હતી. યમરાજે તેની આવી બુદ્ધિની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું: 

नैषा तर्केण मतिरापनेया, प्रोक्तान्यैनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ। 
यां त्वमाप: सत्यधृर्तिबतासि त्वादृङनो भूयान्नच्चिकेत: प्रष्टा।। 
(કઠોપનિષદ : 1/2/9) 

'હે પ્રિયતમ! તે જેને પ્રાપ્ત કરી છે એવી બુદ્ધિ તર્કથી પ્રાપ્ત નથી થતી, એ તો અન્ય પાસેથી જ ઉપદેશ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને આત્મજ્ઞાનમાં નિમિત્ત બને છે. ખરેખર તું ઉત્તમ ધૈર્યવાન છો. હે નચિકેતા! તારા જેવા જ જિજ્ઞાસુ અમને મળ્યા કરે.' 

ગુરુનો અર્થ છે- જે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ, અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ લઈ જાય: गुकारोडन्धकारस्तु रुकारस्तन्निवर्तक: अन्धकारनिवर्त्या तु गुरुरित्यभिधीयते: 
સદગુરુ શિષ્યને તેના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું જ્ઞાન કરાવે છે. તેની મોહનિદ્રા ભંગ કરી તેના લક્ષ્યની યાદ દેવડાવે છે. તે આત્મદર્શન માટેની સાધનામાં તેને પ્રવૃત્ત કરે છે. ગુરુ શિષ્યને સાધનાનો માર્ગ દેખાડે છે. માર્ગમાં આવતી બાધાઓને પહોંચી વળવાના ઉપાયો બતાવે છે. અમૃતને પ્રાપ્ત કરવા માટે સાધના દ્વારા ચિત્તરૂપી સમુદ્રનું મંથન કરતી વખતે ભયંકર હળાહળ નીકળે છે ત્યારે તેની રક્ષા કરે છે. કામધેનુ, કલ્પવૃક્ષ વગેરે રૂપી સિદ્ધિઓ, પ્રલોભનો શિષ્યના જીવનમાં આવે ત્યારે તેમાંથી પણ તેને બચાવે છે અને તેના હૃદયરૂપી સરોવરમાં આત્માનાં દર્શન કરાવી તેને સદા માટે ભયમુક્ત, દુ:ખમુક્ત કરાવે છે. અનંત સુખ-શાંતિ અને અનંત જ્ઞાન અને અમરત્વની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. માટે દરેકના જીવનમાં ગુરુની આવશ્યકતા છે. (સોર્સઃ સ્વામી નિખિલેશ્વરાનંદ)

ગુરુ કેવા હોય?

આપણે કંઇ પણ શીખવું હોય, કોઇપણ વિદ્યા સાધ્ય કરવી હોય તો જે તે વિષયની પારંગત વ્યક્તિને આપણે શોધીએ છીએ. આ પારંગત વ્યક્તિ એટલે ગુરુ. તે વ્યક્તિ જો સાંસારિક વિદ્યાની જાણકાર હોય તો તે વિદ્યાગુરુ તથા જો ધાર્મિક ક્ષેત્રની જાણકાર હોય તો તે ધર્મગુરુ કહેવાય. દરેક મનુષ્યના જીવનમાં કોઇ ને કોઇ ગુરુ હોય જ છે. 

ગુરુના મુખ્ય બે પ્રકાર છે 
1. વિદ્યાગુરુ: જે મનુષ્યને કક્કો-બારાખડીથી શરૂ કરીને ડોક્ટર, એન્જિનિયર સુધીની સંસારની વિદ્યાઓ શીખવાડે છે. જે ફક્ત એક વર્તમાન ભવ પૂરતી અને મોટેભાગે આજીવિકા સંબંધી હોય છે. 
2. ધર્મગુરુ: ધર્મગુરુ પણ બે પ્રકારના હોય છે. 

વ્યવહાર ગુરુ: જે ધર્મમાં રસ ધરાવતા મનુષ્યોને ધર્મનું સ્વરૂપ, મોક્ષનું સ્વરૂપ, સાચું સુખ કેવી રીતે મળે? વગેરે ધર્મ અને મોક્ષને લગતું જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે. કાષ્ઠસ્વરૂપ ગુરુ: કાષ્ઠ એટલે લાકડું. જેમ લાકડું પોતે પણ તરે અને બીજાને પણ તારે તેમ જે ગુરુ પોતે સંસાર સમુદ્રથી તરી જાય અને અન્ય મનુષ્યોને પણ તારે તેમને કાષ્ઠસ્વરૂપ ગુરુ કહેવાય છે. 
આવા ગુરુને કેવી રીતે ઓળખવા? તેમના લક્ષણો શું હોય? તે વિશે શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજીએ શ્રી આત્મસિદ્ધિશાસ્ત્રની 10મી ગાથામાં કહ્યું છે: 
આત્મજ્ઞાન સમદર્શિતા, વિચરે ઉધ્યપ્રયોગ; 
અપૂર્વ વાહન પરમશ્રુત, સદગુરુ લક્ષણ યોગ્ય. 
અહીં સદગુરુનાં મુખ્ય પાંચ લક્ષણો કહ્યાં છે. 
આત્મજ્ઞાન-સદગુરુનું આ આવશ્યક લક્ષણ છે. આત્મજ્ઞાન એટલે જેમણે આત્માનો સાક્ષાત્કાર કરેલો હોય એટલે કે આત્માના સાક્ષાત્ અનુભવી હોય કારણ કે ધર્મનું મૂળ તત્ત્વ આત્મા છે અને સાચું સુખ માત્ર આત્માના અનુભવમાં જ છે. 
સમદર્શિતા: સમદર્શિતા એટલે સમભાવ, સમતા. ઇષ્ટ-અનિષ્ટપણું, હર્ષ-શોક ન થવાં, મારા-તારાના રાગ-દ્વેષ ન થવા. આ ગુણ ગુરુમાં હોવો જોઇએ. 
વિચારે ઉદયપ્રયોગ: એટલે કે સાચા ગુરુઓનું જીવન સહજ હોય છે. આમ કરવું જ છે અથવા નથી જ કરવું એવું અતિશય કર્તાપણું તેમને હોતું નથી. 
અપૂર્વ વાણી: સદગુરુની વાણી અપૂર્વ અર્થનું નિરૂપણ કરે છે. ઘણી વખત શાસ્ત્રમાં પણ ન હોય અને આપણા સાંભળવામાં પણ ક્યારેય ન આવી હોય છતાં અનુભવમાં આવે તેવી માર્મિક વાણી તેમની હોય છે. મર્મ તો સત્પુરુષના અંતરાત્મામાં હોય છે. અજ્ઞાનીની વાણી કરતાં તેમની વાણી સ્પષ્ટ જુદી પડે છે. 
પરમશ્રુત: સદગુરુની વાણી સાપેક્ષ હોય છે, એટલે કે જ્યાં જે વસ્તુ જે અપેક્ષાથી હોય ત્યાં તે વસ્તુને તે અપેક્ષાથી જાણે છે, સમજે છે અને તેવો જ ઉપદેશ આપે છે. આથી કોઇપણ જીવને તેઓ દુભવતા નથી. 
સારાંશ એટલો જ કે જેમ બાળકને મા-બાપની જરૂર છે તેથી અનેકગણી જરૂરત આપણને ગુરુની છે. સૌને સાચા ગુરુનો યોગ થાય તેવી મંગલ ભાવના.

(સોર્સઃ મિતેશ શાહ)

COMMENT

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી