• Gujarati News
  • Dharm darshan
  • Worshiping Shri Yantra In Dhanteras Keeps Showering The Grace Of Ashta Lakshmi; Dhan, Dhanya, Vidya, Dhairya, Vijaya, Saubhagya, Rajya And Gruhalakshmi Are Happy

શ્રી યંત્રની મહત્તા:ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજા કરવાથી અષ્ટ લક્ષ્મીની કૃપા વરસતી રહે છે; ધન, ધાન્ય, વિદ્યા, ધૈર્ય, વિજ્યા, સૌભાગ્ય, રાજ્ય અને ગૃહલક્ષ્મી પ્રસન્ન થાય છે

અમદાવાદ3 મહિનો પહેલાલેખક: યશપાલ બક્ષી
  • કૉપી લિંક
  • શ્રી યંત્ર સમસ્ત બ્રહ્માંડની પ્રતિકૃતિ ગણાય છે, શ્રી યંત્ર એ બ્રહ્માંડનું રેખાંકન છે

વર્ષોથી કહેવાતું આવ્યું છે કે ધનતેરસના દિવસે શ્રી યંત્રનું સ્થાપન અને પૂજન કરવું જોઈએ, પણ શ્રી યંત્ર શું છે? એની મહત્તા શું છે? એનો અભ્યાસ રાજકોટના ગાયત્રી ઉપાસક ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કરે કર્યો છે. તેમણે શ્રી યંત્ર જ નહીં, પણ શ્રી યંત્ર નિવાસિની મહાલક્ષ્મી માઁની પણ મહત્તા સમજાવી છે. શ્રી યંત્ર આમ તો ગહન અને ગૂઢ વિષય છે પણ દિવ્યભાસ્કરના વાચકોને સમજાય એ રીતે સરળ શૈલીમાં પ્રસ્તુત કરવાનો પ્રયાસ કરાયો છે.

યંત્ર આમ તો ઘણાં છે પણ આ તમામ યંત્રોમાં શ્રી યંત્ર સર્વોપરી છે એટલે જ તેને યંત્રોમાં સમ્રાટ કહ્યું છે. યંત્ર સમ્રાટ - શ્રી યંત્ર. આ યંત્રમાં માતા લક્ષ્મી વાસ કરે છે. શ્રી એટલે લક્ષ્મી અને લક્ષ્મી એટલે પૈસા. આવી માન્યતા છે. પૈસા કમાવા માટે જ શ્રી યંત્રનું પૂજન થાય છે, તેવી પણ માન્યતા છે. હકીકતે દરેક સારી વસ્તુમાં લક્ષ્મીનો વાસ છે.

ગોલ્ડ પ્લેટેડ શ્રી યંત્ર
ગોલ્ડ પ્લેટેડ શ્રી યંત્ર

ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજા કરવાથી અષ્ટ લક્ષ્મીની કૃપા વરસતી રહે છે; ધન લક્ષ્મી, ધાન્ય લક્ષ્મી, વિદ્યા લક્ષ્મી, ધૈર્ય લક્ષ્મી, વિજયા લક્ષ્મી, સૌભાગ્ય લક્ષ્મી, રાજ્ય લક્ષ્મી અને ગૃહ લક્ષ્મી. જેમ કે નસીબ સારા બનાવવા ભાગ્ય લક્ષ્મી, ઘરમાં આખું વર્ષ અનાજ સુખ મેળવવા ધાન્ય લક્ષ્મી, સારી રીતે ભણી શકાય એ વિદ્યા લક્ષ્મી, ઘરમાં સારી કન્યા આવે તે માટે ગૃહ લક્ષ્મીની કૃપા મેળવી શકાય છે. આ તમામ લક્ષ્મીઓ પ્રસન્ન થઈને આશીર્વાદ વરસાવતી રહે એટલે ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજાનો મહિમા છે. ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કરે વર્ણવેલો મહિમા અહીં પ્રસ્તુત છે....

'શ્રી'ની મહત્તા

'શ્રી' માટે જ 'લક્ષ્મી' શબ્દ પ્રયોજવો એવું ઋગ્વેદમાં કહેવાયું છે. શ્રી શબ્દ ભૂતિ, સંપત્તિ, વૃધ્ધિ અને ઐશ્વર્યના રૂપમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. અથર્વવેદમાં શ્રી શબ્દના અર્થ તેજ, સૌંદર્ય, શોભા, ક્રાંતિ, વિભૂતિ, કીર્તિ આપવામાં આવ્યા છે. અરણ્યકમાં કહેવાયું છે કે, જે લક્ષ્મી કમળ પર બિરાજમાન છે તે જ લક્ષ્મીને શ્રી કહેવાય. હાથી પર, ઘુવડ પર કે ઊભેલી મુદ્રામાં લક્ષ્મી હોય તો એને શ્રી કહી શકાય નહીં. રાજસૂય યજ્ઞમાં જે આસન પર બિરાજમાન થવાય છે તે આસનને શ્રી કહેવાય છે. બ્રહ્માજીના આસનને પણ શ્રી કહેવાય છે. માર્કંડેય પુરાણમાં શ્રીને દત્તાત્રેયનાં પત્ની કહેવાયા છે. બ્રહ્મ વૈવર્તક પુરાણમાં શ્રીને લક્ષ્મી, રાજ્ય લક્ષ્મી, ગૃહ લક્ષ્મી અને વૈષ્ણવી તરીકે વર્ણવી છે.

દેવગુરુ બૃહસ્પતિની સૂચનાથી શ્રી યંત્રની સ્થાપના થઈ

ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કર શ્રી યંત્રની કથા વર્ણવતાં કહે છે, શ્રી યંત્રની સ્થાપના પાછળની કથા એવી છે કે, 'શ્રી' લક્ષ્મી પૃથ્વીલોકથી રિસાઈને વૈકુંઠ ચાલ્યા ગયા. શ્રી વગર પૃથ્વી પર આપત્તી આવી પડી. જીવસૃષ્ટી પર કાલિમા છવાઈ. બ્રહ્મગુરુ વશિષ્ઠજીએ ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી. વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા એટલે તેમણે વિનંતી કરી કે લક્ષ્મીજીને મનાવો અને પૃથ્વી પર મોકલો. વિષ્ણુ અને વશિષ્ઠજીએ વૈકુંઠમાં જઈને લક્ષ્મીજીને વિનંતી કરી પણ તેમણે પૃથ્વી પર પરત ફરવા અનિચ્છા વ્યક્ત કરી. વશિષ્ઠજી નિરાશ થઈ પાછા ફર્યા. બધાએ દેવગુરુ બૃહસ્પતિને રસ્તો બતાવવા વિનંતી કરી.

શ્રી યંત્ર પર અભ્યાસ કરનાર ઊપાસક ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કર
શ્રી યંત્ર પર અભ્યાસ કરનાર ઊપાસક ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કર

બૃહસ્પતિએ આ આપદ્દા નિવારવા અને લક્ષ્મીજીને પ્રસન્ન કરવા 'શ્રી યંત્ર'ની સ્થાપના કરી તેની સાધના કરવાનું સૂચન કર્યું. પૃથ્વી પર ધનતેરસના દિવસે શ્રી યંત્રની સ્થાપના કરી પૂજન શરૂ કરવામાં આવ્યું. દીપાવલીના દિવસે પૂજનની પુર્ણાહૂતિ થતાં જ લક્ષ્મીજી પ્રસન્ન થયાં અને પૃથ્વીલોકમાં પધાર્યા. લક્ષ્મીજી બોલ્યાં, ''શ્રી યંત્ર તો મારો આધાર છે. તેમાં તો મારો આત્મા વસેલો છે.'' આ છે શ્રી યંત્રની મહત્તા અને મહિમા. શ્રી એ ફક્ત પૈસાનું નામ નથી. કાલી, લક્ષ્મી અને સરસ્વતી એમ ત્રિવિધ શોભાનું નામ છે. શ્રી યંત્રનો અર્થ જ છે, 'શ્રી'નું ઘર યાને નિવાસ સ્થાન.

લક્ષ્મીજીનાં વિવિધ રૂપ અને મહત્તા

લક્ષ્મી આશીર્વાદ આપવા કેવી રીતે આવે છે, તે અગત્યનું છે. લક્ષ્મી ઘુવડ ઉપર બેસીને આવે તો એ પતન નોતરે છે. જ્યારે મહાલક્ષ્મી વાજતે ગાજતે હાથી ઉપર બેસીને આવે છે. હાથી ઉપર લક્ષ્મી આવે તે ધીમે ધીમે આવે છે પણ એ સંપતિ અને ઐશ્વર્ય આપે છે. હાથી એ પુરુષાર્થનું પ્રતીક છે, એટલે પુરુષાર્થ કરનારને લક્ષ્મી સુખ આપે છે. જ્યારે કમળ ઉપર બેસનારી લક્ષ્મી વારસાગત કહેવાય છે. જે પૈસા ખોટી જગ્યાએ વપરાય છે તેને અ-લક્ષ્મી કહેવાય. પુરુષાર્થ દ્વારા પેસા મળે તેને ભાગ્ય લક્ષ્મી કહેવાય અને વારસામાં મળેલી વૈભવ લક્ષ્મીને લક્ષ્મી કહેવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રોમાં લક્ષ્મીના અન્ય સ્વરૂપોનું પણ વર્ણન છે. ધાન્ય લક્ષ્મી, વિદ્યા લક્ષ્મી, ધૈર્ય લક્ષ્મી, વિજયા લક્ષ્મી, સૌભાગ્ય લક્ષ્મી, રાજ્ય લક્ષ્મી અને ગૃહ લક્ષ્મી. વિષ્ણુ પત્ની લક્ષ્મીના બે પુત્રો હોવાનું વર્ણન મળે છે. એકનું નામ કર્દમઋષિ અને ચિકલિતા. બન્નેનો અર્થ માટી-કાદવ થાય. કદમ એ ઋષિ કક્ષાએ છે. મતલબ, એ એવો કાદવ છે જેમાંથી કશુંક ઉપજે, નિર્માણ થાય. કુંભાર માટીમાંથી નિર્માણ કરે છે. પણ ચિકલિતા એટલે દુર્ગંધયુક્ત કાદવ. એમાં કશું ના ઉપજે. લક્ષ્મીનો સદ્દઉપયોગ કરો તો કદમ જેવો પુત્ર પ્રાપ્ત થાય, પણ લક્ષ્મીના દુરુપયોગથી કુપુત્ર જ જન્મે.

'શ્રી'ની સર્વોપરિતા

નારદ સંહિતામાં લક્ષ્મીજીના માતૃસ્વરૂપનું વર્ણન છે. પ્રશ્ન સંહિતામાં લક્ષ્મીજીના વિવાહનું વર્ણન છે. સંગીતમાં પણ શ્રી, બાગેશ્રી, રાગેશ્રી નામના રાગ છે. વસંત પંચમીને શ્રી પંચમી પણ કહે છે. સેવર્ધન સોપારીનું મૂળ નામ 'શ્રી વર્ધન' સોપારી છે. એટલે જ સોપારીને પૂજામાં સ્થાન મળ્યું છે. દેવોની વિદ્યાને શ્રી વિદ્યા કહે છે. જે સૂક્તમાં લક્ષ્મી વિદ્યારૂપે બિરાજમાન થયા તે 'શ્રી સૂક્ત' કહેવાયું. જે ફળમાં લક્ષ્મીનો વાસ છે, તે 'શ્રી ફળ' કહેવાયું. પૂજામાં શ્રી ફળનું સ્થાન છે.

શ્રી યંત્ર અને તેનું મહાત્મ્ય

શ્રી યંત્ર સમસ્ત બ્રહ્માંડની પ્રતિકૃતિ ગણાય છે. શ્રી યંત્ર એ બ્રહ્માંડનું રેખાંકન છે. આ યંત્ર બ્રહ્માંડની ઉત્પતિની સાથેસાથે માનવદેહના રહસ્યને ઊજાગર કરે છે. શ્રી યંત્રને 'શ્રી ચક્ર' પણ કહેવાય છે. શ્રી શબ્દ એ યંત્ર, ચક્ર અને વિદ્યાનો દ્યોતક છે. શ્રી ચક્રમાં ત્રિકોણને શિવ-શક્તિ રૂપ મનાય છે. આ બન્ને મળીને ત્રિપુરસુંદરીની કામકલા વ્યક્ત કરે છે. મહાત્રિપુરસુંદરી કેન્દ્રબિંદુમાં બિરાજમાન છે. એ પછી ત્રિકોણ, અષ્ટકોણ, અન્તર્દશાર, બહિર્દશાર, ચતુર્દશાર, અષ્ટદલ, ષોડશદલ, અને ચાર ભૂપુર આવે.

શ્રી યંત્રમાં કુલ 43 ત્રિકોણ, 28 મર્મસ્થલ અને 24 સંધિ આવે છે. શ્રી યંત્રની પરિભાષા સમજીએ તો એક રેખા પરથી બીજી રેખા પસાર થાય તેને ભેદન કહે છે. ભેદન કરનારી બે રેખાઓના મિલનને સંધિ કહે છે. ભેદન કરનારી ત્રણ રેખાઓના મિલનને મર્મ કહે છે. જ્યાં મર્મ અને સંધિ ભેગા થાય તેને ગ્રંથિ કહે છે. ચંદ્રાકાર રેખાને વૃત્ત કહેવાય. શ્રી યંત્રના ચાર દરવાજા છે, તેને ભૂપુર કહેવાય. શ્રી યંત્ર મુખ્યત્વે નવ ભાગમાં વહેચાયેલું છે. આ નવ ભાગની નવ અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. શ્રી યંત્રમાં 98 શક્તિઓની સાથે 2816 શક્તિઓના બેસણા છે. શ્રી યંત્રના પૂજનથી સમસ્ત શક્તિઓનું પૂજન થાય છે.

ધનતેરસે કેવા શ્રી યંત્રની સ્થાપના અને પૂજા કરવી જોઈએ?

ઘનશ્યામભાઈ ઠક્કરે શ્રી યંત્રની સ્થાપના અને પૂજા અંગે જણાવ્યું હતું કે, શ્રી યંત્ર આમ તો અનેક પ્રકારના આવે છે. ગોલ્ડ પ્લેટેડ ચપટા અને વચ્ચેથી સહેજ ઉપસેલા યંત્ર પણ આવે છે. જો કે સ્થાપના અને પૂજા કરવા માટે પારદ અથવા સ્ફટીકના મેરુ સ્વરૂપ શ્રી યંત્રની સ્થાપના કરીને પૂજન કરવું શ્રેષ્ઠ છે. મેરુ સ્વરૂપ એટલે ફટાકડાની 'કોઠી-ભંભૂ-શંભૂ' આકારનું શ્રી યંત્ર.પારદનું શ્રી યંત્ર મેળવવું કઠીન છે પણ સ્ફટીકનું શ્રી યંત્ર પૂજા માટે શ્રેષ્ઠ મનાય છે. સ્ફટીકમાં જ છુપી શક્તિ હોય છે એટલે સ્ફટીકના શ્રી યંત્રની પૂજા કરવાથી શ્રી યંત્રની શક્તિ બેવડાય છે. શ્રી યંત્રની પૂજા કરવાના વિધિ-વિધાન પણ ગહન છે.

તેના સ્થાપન અને પૂજનનો વિધિવત નિયમ છે. કોઈ જાણકાર અને વિદ્વાન પાસે શ્રી યંત્રની સ્થાપના કરાવવી જોઈએ. પછી પોતે મેળે ઘરમાં પૂજન કરવું જોઈએ. જો સ્ફટીકનું શ્રી યંત્ર શક્ય ના હોય તો તેને ચાંદી, સોનુ, ત્રાંબુંમાંથી બનાવી તેની પૂજા કરવી. એ પણ શક્ય ના થાય તો ભોજપત્ર ઉપર શ્રી યંત્રનું ચિત્ર બનાવીને પણ સ્થાપન કરી શકાય.

સ્ફટીકનું મેરુ આકારનું શ્રી યંત્ર
સ્ફટીકનું મેરુ આકારનું શ્રી યંત્ર

ભોજપત્ર એટલે ચોક્કસ પ્રકારના વૃક્ષની છાલ. ભોજપત્ર પૂજાપાની દુકાને કદાચ મળી જાય પણ ઋષિકેશ કે હરિદ્વારથી મંગાવવું પડે. તેના પર અષ્ટગંધનું મિશ્રણ કરીને દાડમની કલમ, તુલસીની કલમ અથવા મોરના પીંછાથી શ્રી યંત્રનું ચિત્રણ કરી શકાય. સામાન્ય કાગળ ઉપર પેન્સિલ કે પેનથી દોરેલું શ્રી યંત્ર પૂજામાં ના મૂકી શકાય. ગૂગલમાંથી શ્રી યંત્રનો ફોટો શોધીને તેની પ્રિન્ટ કાઢીને પણ પૂજા ના કરી શકાય. કારણ કે શ્રી યંત્રના પૂજનનું શાસ્ત્રોક્ત વિધાન છે. શાસ્ત્રોક્ત રીતે સ્થાપિત કરેલું શ્રી યંત્ર જ ફળ આપે છે. અર્થાત શ્રી યંત્રની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરેલી હોવી જરૂરી છે. સ્ફટીકનું શ્રી યંત્ર બજારમાંથી ખરીદીને ઘર કે ઓફિસમાં મુકતાં પહેલાં સ્થાપના કરાવવી જોઈએ. દેવોએ પણ ધનતેરસના દિવસે શ્રી યંત્રની સ્થાપના કરી પૂજન કર્યું હતું, તેથી ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજા કરવી શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે.

ધનતેરસનો અર્થ આપણે માત્ર 'પૈસા' જ માનીએ છીએ. પણ સારું આરોગ્ય એ પણ ધન છે. ઘરમાં, પરિવારમાં સુખ એ પણ ધન છે. અનાજ પણ ધન છે. બુદ્ધિ અને સારા વિચાર પણ ધન છે. આ તમામ પ્રકારના ધનની વૃદ્ધિ થાય એ માટે ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજા કરવામાં આવે છે. શ્રી યંત્ર એ લક્ષ્મીજીનું ઘર છે અને આ ઘરમાં લક્ષ્મીજીનો વાસ હોય છે. તેથી ધનતેરસે શ્રી યંત્રની પૂજા સર્વશ્રેષ્ઠ મનાય છે. શ્રી યંત્રની પૂજા માટે ઘણા મંત્રો છે. અમુક સરળ છે, અમુક કઠિન પણ છે. શ્રી યંત્રની પૂજા માટે સર્વ પ્રસિદ્ધ મંત્ર છે, 'ૐ શ્રીં હ્રીમ્ શ્રીં કમલે કમલાયે પ્રસીદ-પ્રસીદ શ્રીં હ્રીમ્ મહાલક્ષ્મૈ નમ:' આ સિવાય એકદમ ટૂંકો મંત્ર છે, 'ૐ શ્રીં શ્રીયૈ નમ:'

શ્રી યંત્રના અધિષ્ઠાત્રી દેવી મહાત્રિપુરસુંદરી

ત્રિપુરસુંદરી દસ મહાવિદ્યાઓ (દસ દેવીઓ)માંની એક છે. તેઓ મહાત્રિપુરસુંદરી, ષોડશી, લલિતા, લીલાવતી, લીલામતી, લલિતામ્બિકા, લીલાશી, લીલાશ્વરી, લલિતાગૌરી અને રાજરાજેશ્વરી તરીકે પણ ઓળખાય છે. તે દસ મહાવિદ્યાઓમાં સૌથી અગ્રણી દેવી છે. આ દેવી પાર્વતીનું તાંત્રિક સ્વરૂપ છે. ત્રિપુરસુંદરીના ચાર હાથ બતાવ્યા છે. ચાર હાથ પાશ, અંકુશ, ધનુષ અને બાણથી શણગારેલા છે. દેવી ભાગવતમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે માઁ ત્રિપુરસુંદરી કોમળ હૃદયના છે. જે તેમના શરણે જાય છે, તેમના પર કાયમ કૃપા વરસે છે. જ્યારે તે પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે તે ભક્તોને અમૂલ્ય ખજાનો આપે છે.

શ્રી યંત્રના અધિષ્ઠાત્રી દેવી મહાત્રિપુરસુંદરી
શ્રી યંત્રના અધિષ્ઠાત્રી દેવી મહાત્રિપુરસુંદરી

મહાત્રિપુરસુંદરી સોળ કળાઓથી ભરપૂર છે, તેથી તેનું નામ 'ષોડશી' પડ્યું. એકવાર પાર્વતીજીએ ભગવાન શિવને પૂછ્યું, 'ભગવાન! તમારા દ્વારા વર્ણવેલા તંત્ર શાસ્ત્રના અભ્યાસથી આત્માના રોગ, દુઃખ, નમ્રતા અને હીનતા દૂર થઈ જશે, પરંતુ કૃપા કરીને ગર્ભાવસ્થા અને મૃત્યુની અસહ્ય પિડામાંથી મુક્તિ મેળવવા અને મોક્ષ મેળવવા માટે કોઈ સરળ ઉપાય જણાવો. ત્યારે પ્રભુ શિવે ત્રિપુરસુંદરી સ્વરૂપ શ્રીવિદ્યા સાધના-પ્રણાલી પ્રગટ કરી.

દુર્વાસા ઋષિ ત્રિપુરસુંદરીના પરમ ઉપાસક હતા. તેમની પૂજા શ્રી ચક્રમાં કરવામાં આવે છે. આદિગુરુ શંકરાચાર્યે પણ તેમના પુસ્તક સૌંદર્યલહરીમાં ત્રિપુરસુંદરીની શ્રી વિદ્યાનું વર્ણન કર્યું છે. ત્રિપુરસુંદરી એ રક્તવર્ણાં રૂપ છે. ત્રિપુરસુંદરી સંપત્તિ, ઐશ્વર્ય, આનંદ અને મોક્ષની પ્રમુખ દેવી છે.

ત્રિપુરસુંદરી માતાના ત્રણ સ્વવરૂપ છે. આઠ વર્ષીય બાલિકા રૂપ, સોળ વર્ષનું ષોડષી રૂપ અને યુવા રૂપ. આ ત્રણેય રૂપમાં યુવારૂપની પૂજા થાય છે અને એ જ શ્રી યંત્રના અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. આ યુવા રૂપને 'લલિતા ત્રિપુરસુંદરી' કહે છે. શ્રી લલિતા ત્રિપુરસુંદરી, જેનો ડાબો પગ શ્રી ચક્ર પર બિરાજમાન છે. તેમની આસપાસ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, પરશિવ અને ગણેશ વિરાજમાન છે. લક્ષ્મી અને સરસ્વતી તેને હાથપંખા વડે હવા આપી રહ્યા છે. આ જ તેમનું રૂપ છે.

અન્ય સમાચારો પણ છે...