• Gujarati News
  • Dharm darshan
  • Jyotish
  • Tulsi Vivah Will Be Held On Devuthani Ekadashi Today At Twilight; Marriages Will Start From The End Of Chaturmas, This Year 13 Muhurtas

દેવઊઠી એકાદશી:તુલસી વિવાહનાં મુહૂર્ત અને વિધિ; હવે ચાતુર્માસ પૂર્ણ થવાથી માંગલિક કાર્યો શરૂ થશે, લગ્નનાં શુભ મુહૂર્ત નોંધી લો

14 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક
  • આ દિવસે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે અને સાંજે શાલિગ્રામ સ્વરૂપમાં તેમના લગ્ન કરાવવામાં આવે છે

આ વખતે દેવ પ્રબોધિની એકાદશી અને તુલસી વિવાહ પર્વ કોઈ જગ્યાએ 14 તો કોઈ જગ્યાએ 15 નવેમ્બરના રોજ ઊજવવામાં આવી રહ્યો છે, એટલે બંને દિવસ એકાદશી રહેશે. આવું પંચાંગમાં તિથિની ગણતરીમાં ભેદ થવાના કારણે થઈ રહ્યું છે. આ તિથિ ખાસ એટલાં માટે છે કેમ કે પદ્મ અને વિષ્ણુધર્મોત્તર પુરાણ પ્રમાણે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે. સાથે જ તપ અને નિયમ-સંયમથી રહેવાનો ચાતુર્માસ પણ આ દિવસે પૂર્ણ થાય છે. આ દિવસથી લગ્ન અને ગૃહપ્રવેશ જેવા માંગલિક કાર્યોની શરૂઆત થાય છે. આ દિવસે સાંજે ભગવાન વિષ્ણુના શાલિગ્રામ સ્વરૂપમાં તુલસી સાથે લગ્ન કરાવવાની પણ પરંપરા છે.

વિદ્વાનોનો મતઃ 15 નવેમ્બરના રોજ દેવઊઠી એકાદશી
અખિલ ભારતીય વિદ્વત પરિષદ સાથે જ પુરી, ઉજ્જૈન અને બનારસના જ્યોતિષાચાર્યો પ્રમાણે એકાદશી તિથિ 14 નવેમ્બરે સવારે લગભગ 8.34 થી શરૂ થી રહી છે અને બીજા દિવસે સવારે 8.26 સુધી રહેશે. 15 નવેમ્બરના રોજ સૂર્યોદય સમયે એકાદશી તિથિ હોવાથી આ દિવસે દેવઊઠી અને તુલસી વિવાહ પર્વ ઊજવવામાં આવશે. સૂર્યોદય વ્યાપી તિથિના આ સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ નિર્ણયસિંધુ, વશિષ્ટ સ્મૃતિ અને અન્ય ગ્રંથોમાં કરવામાં આવ્યો છે.

આ દિવસે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં તીર્થ સ્નાન કરી શંખ અને ઘંટ વગાડીને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભગવાન વિષ્ણુને જગાડવાં જોઈએ. પછી તેમની પૂજા કરવી. સાંજે ગોધૂલિ વેલા એટલે સૂર્યાસ્ત સમયે ભગવાન શાલિગ્રામ અને તુલસીના લગ્ન કરાવવામાં આવે છે. સાથે જ ઘર અને મંદિરમાં દીપદાન કરવામાં આવે છે.
આ દિવસે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં તીર્થ સ્નાન કરી શંખ અને ઘંટ વગાડીને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભગવાન વિષ્ણુને જગાડવાં જોઈએ. પછી તેમની પૂજા કરવી. સાંજે ગોધૂલિ વેલા એટલે સૂર્યાસ્ત સમયે ભગવાન શાલિગ્રામ અને તુલસીના લગ્ન કરાવવામાં આવે છે. સાથે જ ઘર અને મંદિરમાં દીપદાન કરવામાં આવે છે.

શિવ પુરાણઃ ચાર મહિનાની યોગ નિદ્રાથી ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે
શિવપુરાણ પ્રમાણે, ભાદરવા મહિનાની સુદ એકાદશીએ ભગવાન વિષ્ણુએ દૈત્ય શંખાસુરનો વધ કર્યો હતો. ભગવાન વિષ્ણુ અને દૈત્ય શંખાસુરની વચ્ચે યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું હતું. યુદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી ભગવાન વિષ્ણુ ખૂબ જ થાકી ગયા હતાં. ત્યારે તેઓ ક્ષીરસાગરમાં આવીને સૂઇ ગયાં. તેમણે સૃષ્ટિનો કાર્યભાર ભગવાન શિવજીને સોંપી દીધો. તે પછી કારતક સુદ એકાદશીના રોજ જાગ્યાં. ત્યારે શિવજી સહિત બધા દેવી-દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી અને ફરી સૃષ્ટિનો કાર્યભાર તેમને સોંપવામાં આવ્યો. આ કારણે કારતક મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશીને દેવ પ્રબોધિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.

વામન પુરાણઃ 4 મહિના પાતાળમાં રહ્યા પછી ભગવાન ક્ષીર સાગર પાછા ફરે છે
વામન પુરાણ પ્રમાણે, ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતારમાં રાજા બલિ પાસે ત્રણ પગ જમીન દાનમાં માંગી હતી. તેમણે વિશાળ સ્વરૂપ લઇને બે પગમાં પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગ લોક લઇ લીધું. ત્રીજો પગ બલિએ પોતાના માથા ઉપર રાખવા માટે કહ્યું. પગ રાખતાં જ રાજા બલિ પાતાળમાં જતો રહ્યો. ભગવાને પ્રસન્ન થઇને બલિને પાતાળ લોકનો રાજા બનાવી દીધો અને વરદાન માંગવા માટે જણાવ્યું. બલિએ કહ્યું કે તમે મારા મહેલમાં નિવાસ કરો. ભગવાને ચાર મહિના સુધી તેમના મહેલમાં રહેવાનું વરદાન આપ્યું. ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રમાણે ભગવાન વિષ્ણુ દેવશયની એકાદશીથી દેવપ્રબોધિની એકાદશી સુધી પાતાળમાં બલિના મહેલમાં નિવાસ કરે છે. પછી કારતક મહિનાની એક એકાદશીએ પોતાના લોક લક્ષ્મીજી સાથે રહે છે.

શિવપુરાણઃ વૃંદાના શ્રાપથી ભગવાન વિષ્ણુ પથ્થરના શાલિગ્રામ બન્યાં
આ વર્ષે દેવઉઠી એકદાશી 15 નવેમ્બરના રોજ એટલે આજે છે. આ દિવસે તુલસી વિવાહ કરાવવાની પરંપરા છે. ભગવાન શાલિગ્રામ સાથે તુલસીજીના લગ્ન થાય છે. તેની પાછળ એક પૌરાણિક કથા છે, જેમાં જાલંધરને હરાવવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ વૃંદા નામની પોતાની ભક્ત સાથે છળ કર્યું હતું. ત્યાર પછી વૃંદાએ વિષ્ણુજીને શ્રાપ આપીને પથ્થર બનાવી દીધા હતાં, પરંતુ લક્ષ્મી માતાની વિનંતી પછી તેમને ફરી મૂળ સ્વરૂપમાં લાવીને પોતે સતી થઇ ગઇ. તેમની રાખથી જ તુલસીના છોડનો જન્મ થયો અને તેની સાથે શાલિગ્રામના લગ્નની પ્રથા શરૂ થઇ.

પહેલાં ધનતેરસથી દેવ દિવાળી સુધી (લગભગ 18 દિવસ) રોજ ફળિયામાં રંગોળી બનાવવામાં આવતી અને દીવા પ્રગટાવવામાં આવતાં હતાં
પહેલાં ધનતેરસથી દેવ દિવાળી સુધી (લગભગ 18 દિવસ) રોજ ફળિયામાં રંગોળી બનાવવામાં આવતી અને દીવા પ્રગટાવવામાં આવતાં હતાં

તહેવારમાં ફેરફાર
1. દીવા અને રંગોળીઃ
સમય સાથે આ તહેવારમાં ફેરફાર થવા લાગ્યો છે. પહેલાં ધનતેરસથી દેવ દિવાળી સુધી (લગભગ 18 દિવસ) રોજ ફળિયામાં રંગોળી બનાવવામાં આવતી અને દીવા પ્રગટાવવામાં આવતાં હતાં. હવે નોકરી અને બિઝનેસની વ્યસ્તતાના કારણે દિવાળીના પાંચ દિવસ, પછી દેવઉઠી એકાદશી અને પછી કારતક પૂનમના દિવસે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારે આ તહેવાર 7 દિવસમાં જ પૂર્ણ થઇ જાય છે.

2. તુલસી વિવાહઃ પહેલાં તુલસી વિવાહના દિવસે આખો દિવસ ભગવાન શાલિગ્રામ અને તુલસીની પૂજા કરવામાં આવતી હતી. પરિવાર સહિત વિવિધ વૈષ્ણવ મંદિરમાં દર્શન માટે જતાં હતાં. તુલસીના 11, 21, 51 કે 101 કુંડા દાન કરવામાં આવતાં હતાં અને આસપાસના ઘરના લોકો તુલસી વિવાહમાં સામેલ થતાં હતાં. તે પછી રાતનું જાગરણ થતું હતું.

3. દેવ પ્રબોધિનીઃ દેવઉઠી એકાદશીએ ભગવાન વિષ્ણુ 4 મહિનાની યોગનિદ્રાથી જાગે છે. આ પરંપરામાં પહેલાં પંડિતો ઘરે-ઘરે જઇને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભગવાનને જગાડતાં, પરંતુ આજકાલ આ પરંપરા નથી. ઘરના લોકો જ ભગવાનની સામાન્ય પૂજા સાથે ગરૂડ ઘંડી વગાડીને ભગવાનને જગાડે છે.