તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો

એક જ દિવસમાં બે પર્વ:4 મહિનાની યોગનિદ્રા પછી સવારે ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે, સાંજે ગોધુલિ વેલામાં તુલસી વિવાહ થશે

10 મહિનો પહેલા
  • આ દિવસે રંગોળી બનાવો અને દીવો પ્રગટાવીને તુલસી દાન કરવાની પરંપરા છે
  • દિવાળી તહેવારની જેમ જ આ પર્વ ઊજવવામાં આવે છે, આ દિવસે વિષ્ણુજી સાથે લક્ષ્મીજીની પણ પૂજા કરો

25 નવેમ્બરના રોજ દેવ પ્રબોધિની એકાદશી છે. પદ્મ અને વિષ્ણુ પુરાણ પ્રમાણે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રાથી જાગે છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના શાલિગ્રામ સ્વરૂપમાં તુલસી સાથે લગ્ન કરાવવાની પરંપરા છે. ધર્મ ગ્રંથોના જાણકાર કાશીના પં. ગણેશ મિશ્રના જણાવ્યાં પ્રમાણે આ દિવસે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં જાગીને સ્નાન કર્યા પછી શંખ અને ઘંટનાદ સહિત મંત્ર બોલીને ભગવાન વિષ્ણુને જગાડવામાં આવે છે. પછી તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે. સાંજે ઘર અને મંદિરમાં દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે અને ગોધૂલિ વેલા એટલે સૂર્યાસ્ત સમયે ભગવાન શાલિગ્રામ અને તુલસી વિવાહ કરાવવામાં આવે છે.

શિવ પુરાણઃ ચાર મહિનાની યોગ નિદ્રાથી ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છેઃ-

શિવપુરાણ પ્રમાણે, ભાદરવા મહિનાની સુદ એકાદશીએ ભગવાન વિષ્ણુએ દૈત્ય શંખાસુરનો વધ કર્યો હતો. ભગવાન વિષ્ણુ અને દૈત્ય શંખાસુરની વચ્ચે યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું હતું. યુદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી ભગવાન વિષ્ણુ ખૂબ જ થાકી ગયા હતાં. ત્યારે તેઓ ક્ષીરસાગરમાં આવીને સૂઇ ગયાં. તેમણે સૃષ્ટિનો કાર્યભાર ભગવાન શિવજીને સોંપી દીધો. તે પછી કારતક સુદ એકાદશીના રોજ જાગ્યાં. ત્યારે શિવજી સહિત બધા દેવી-દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી અને ફરી સૃષ્ટિનો કાર્યભાર તેમને સોંપવામાં આવ્યો. આ કારણે કારતક મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશીને દેવ પ્રબોધિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.

વામન પુરાણઃ 4 મહિના પાતાળમાં રહ્યા પછી ભગવાન ક્ષીર સાગર પાછા ફરે છેઃ-

વામન પુરાણ પ્રમાણે, ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતારમાં રાજા બલિ પાસે ત્રણ પગ જમીન દાનમાં માંગી હતી. તેમણે વિશાળ સ્વરૂપ લઇને બે પગમાં પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગ લોક લઇ લીધું. ત્રીજો પગ બલિએ પોતાના માથા ઉપર રાખવા માટે કહ્યું. પગ રાખતાં જ રાજા બલિ પાતાળમાં જતો રહ્યો. ભગવાને પ્રસન્ન થઇને બલિને પાતાળ લોકનો રાજા બનાવી દીધો અને વરદાન માંગવા માટે જણાવ્યું.

બલિએ કહ્યું કે તમે મારા મહેલમાં નિવાસ કરો. ભગવાને ચાર મહિના સુધી તેમના મહેલમાં રહેવાનું વરદાન આપ્યું. ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રમાણે ભગવાન વિષ્ણુ દેવશયની એકાદશીથી દેવપ્રબોધિની એકાદશી સુધી પાતાળમાં બલિના મહેલમાં નિવાસ કરે છે. પછી કારતક મહિનાની એક એકાદશીએ પોતાના લોક લક્ષ્મીજી સાથે રહે છે.

શિવપુરાણઃ વૃંદાના શ્રાપથી ભગવાન વિષ્ણુ પથ્થરના શાલિગ્રામ બન્યાંઃ-

આ વર્ષે દેવઊઠની એકદાશી 25 નવેમ્બરના રોજ એટલે આજે છે. આ દિવસે તુલસી વિવાહ કરાવવાની પરંપરા છે. ભગવાન શાલિગ્રામ સાથે તુલસીજીના લગ્ન થાય છે. તેની પાછળ એક પૌરાણિક કથા છે, જેમાં જાલંધરને હરાવવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ વૃંદા નામની પોતાની ભક્ત સાથે છળ કર્યું હતું. ત્યાર પછી વૃંદાએ વિષ્ણુજીને શ્રાપ આપીને પથ્થર બનાવી દીધા હતાં, પરંતુ લક્ષ્મી માતાની વિનંતી પછી તેમને ફરી મૂળ સ્વરૂપમાં લાવીને પોતે સતી થઇ ગઇ. તેમની રાખથી જ તુલસીના છોડનો જન્મ થયો અને તેની સાથે શાલિગ્રામના લગ્નની પ્રથા શરૂ થઇ.

તહેવારમાં ફેરફારઃ-

1. દીવા અને રંગોળીઃ સમય સાથે આ પર્વમાં ફેરફાર થવા લાગ્યો છે. પહેલાં ધનતેરસથી દેવ દિવાળી સુધી (લગભગ 18 દિવસ) રોજ ફળિયામાં રંગોળી બનાવવામાં આવતી અને દીવા પ્રગટાવવામાં આવતાં હતાં. હવે નોકરી અને બિઝનેસની વ્યસ્તતાના કારણે દિવાળીના પાંચ દિવસ, પછી દેવઊઠની એકાદશીએ અને પછી કારતક પૂનમના દિવસે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારે આ તહેવાર 7 દિવસમાં જ પૂર્ણ થઇ જાય છે.

2. તુલસી વિવાહઃ પહેલાં તુલસી વિવાહ ઉપર આખો દિવસ ભગવાન શાલિગ્રામ અને તુલસીની પૂજા કરવામાં આવતી હતી. પરિવાર સહિત વિવિધ વૈષ્ણવ મંદિરમાં દર્શન માટે જતાં હતાં. તુલસીના 11, 21, 51 કે 101 કુંડા દાન કરવામાં આવતાં હતાં અને આસપાસના ઘરના લોકો તુલસી વિવાહમાં સામેલ થતાં હતાં. તે પછી રાતનું જાગરણ થતું હતું.

3. દેવ પ્રબોધિનીઃ દેવઊઠની એકાદશીએ ભગવાન વિષ્ણુ 4 મહિનાની યોગનિદ્રાથી જાગે છે. આ પરંપરામાં પહેલાં પંડિતથી ઘર-ઘર જઇને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને મંત્રોચ્ચારથી ભગવાનને જગાડતાં હતાં, પરંતુ આજકાલ આ પરંપરા નથી. ઘરના લોકો જ ભગવાનની સામાન્ય પૂજા સાથે ગરૂડ ઘંડી વગાડીને ભગવાનને જગાડે છે.