વિચારોના વૃંદાવનમાં  / એક અનોખા હરણે વારાણસીના રાજાને કરુણા અને અહિંસાનો પાઠ ભણાવ્યો!

A unique deer teaches the king of Varanasi a lesson of compassion and non-violence!

  • ગાઢ જંગલની ઝાડીમાં પેલું હરણ થોભી ગયું. લાંબા કાનની મદદથી એ રાજાનાં પગલાંનો ધ્વનિ જ્યાંથી સંભળાતો બંધ થયો, એ જગ્યાએ પાછું ફર્યું. ત્યાં હરણે શું જોયું?

ગુણવંત શાહ

Oct 06, 2019, 07:44 AM IST

બૌદ્ધ ધર્મમાં એક માન્યતા પ્રચલિત છે: પ્રત્યેક જીવ ગોકળગાયની ગતિએ બુદ્ધત્વ પ્રાપ્ત કરવા તરફ હીંડતો રહે છે. (Every organism is inching toward Buddhahood.) બૌદ્ધ વિચારધારામાં એક અનોખો શબ્દ પ્રચલિત છે: ‘બોધિસત્ત્વ.’ જે સાધક પૂર્ણ જ્ઞાન (સંબોધિ) પામવાને માર્ગે છે અને થોડા જન્મોમાં એ અવસ્થાએ પહોંચનાર છે, તેને ‘બોધિસત્ત્વ’ કહેવામાં આવે છે. ભગવાન બુદ્ધ સંબોધિ પામ્યા તે પહેલાંના અનેક જન્મોમાં બોધિસત્ત્વ તરીકે જીવ્યા તેની અનેક કથાઓ સાંભળવા મળતી રહે છે. એક જન્મમાં તેઓ હરણ તરીકે જન્મ્યા હતા. એ જીવનની એક કથા અહીં પ્રસ્તુત છે. સાંભળો:


એ હરણ મોટું થયું અને ગાઢ જંગલમાં રહેવા લાગ્યું. તે જ સમયમાં વારાણસીમાં એક શક્તિશાળી રાજા રાજ કરતો હતો. એ સમર્થ બાણાવળી હતો અને એને શિકાર કરવાનો ભારે શોખ હતો. એ રાજા અભિમાની હતો અને કીર્તિ પામવાની હોંશ ધરાવતો હતો. એને સફળ થવાની તીવ્ર ઝંખના રહેતી. એક વાર એણે દરબારીઓને એકઠા કર્યા અને કહ્યું: ‘આજે જંગલમાં જઇને શિકાર કરવો છે.’ જંગલમાં બધા પહોંચ્યા પછી રાજાએ જાહેરાત કરી: ‘જે કોઇ હરણને જીવતું જવા દેશે એને સજા મળશે.’ દરબારીઓને મૂંઝવણ થઇ. એમણે સૌએ વિચાર્યું: આપણે એક કામ કરીએ. આપણે સૌ હરણાંને, જે સ્થાને રાજા ઊભો હોય ત્યાં દોડાવીને પહોંચાડીએ. રાજા શિકાર કરવામાં સફળ થાય કે નિષ્ફળ જાય. જે થાય તે ખરું, પણ આપણને તો સજા ન થાય!


રસ્તાને છેડે દૂર દૂર રાજા રુઆબભેર ઊભો રહ્યો. દરબારીઓ અવાજ કરીને હરણાંને રાજા તરફ રવાના કરતા રહ્યા. જ્યાં રાજા ઊભો હતો તેની સામેની ગીચ ઝાડીમાંથી એક હરણ બહાર આવ્યું. જ્યાં જ્યાં નજર પડે ત્યાં ધનુષ ધારણ કરીને માણસો ઊભા હતા. સૌ ધનુષ પર પ્રત્યંચા ચડાવીને તૈયાર હતા. હરણ ચારે બાજુ દોડવા લાગ્યું. છેવટે એણે ભીડ વિનાની જગ્યા જોઇ અને સીધું પહોંચી ગયું, રાજા ઊભો હતો તે જગ્યાએ.


હરણાં બહુ ચાલાક હોય છે. રાજાએ તીર છોડ્યું. હરણ ઊભું રહી ગયું અને બચી ગયું. પરિણામે તીર એની પાસેથી પસાર થઇ ગયું. તીર જ્યારે પાછળથી આવતું હોય ત્યારે હરણાં ઝડપભેર આગળ દોડી જાય અને બચી જાય. ક્યારેક હરણાં જમીન પર સૂઇ જાય અને તીર ચાલી જાય પછી ઉછળીને ફરીથી ઝડપભેર દોડવા માંડે. રાજાએ બીજું તીર છોડ્યું. રાજાએ હાક પાડી: ‘મેં હરણને વીંધી નાખ્યું છે.’ પરંતુ હરણ તો ઉછળીને ફરી દોડવા લાગ્યું. એ ઘાયલ પણ થયું ન હતું. પવનની ગતિએ હરણ દોડવા લાગ્યું અને માણસોની ભીડ વટાવીને રાજા ઊભો હતો તે સ્થાને પહોંચી ગયું! દરબારીઓ અંદરોઅંદર વાતો કરવા લાગ્યા. હરણ મર્યું ન હતું અને ઘાયલ સુધ્ધાં થયું ન હતું. રાજાએ સૌને હસતાં અને મશ્કરી કરતા જોયા અને સાંભળ્યા. રાજા શરમાયો, પણ પછી ક્રોધે ભરાયો.


પછી તો રાજાએ તલવાર ઝાલી. એ મનોમન બોલ્યો: ‘એમને મારી તાકાતની ક્યાં ખબર છે?’ રાજા તલવાર ઝાલીને ચાલતો નીકળી પડ્યો. એણે મનોમન નિશ્ચય કર્યો: ‘હું એ હરણાને આજે જરૂર મારી નાખીશ.’ પછી એ અભિમાની રાજા ઝાડીમાં જઇને હરણનો પીછો કરવા લાગ્યો. હરણ ચાલાક હતું. સૂકાં પાન પર રાજાનાં પગલાં પડે ત્યારે જે ધ્વનિ પેદા થાય, તે સાંભળીને હરણ આગળ ને આગળ વધતું જ ગયું. આગળ જતાં એક તળાવ આવ્યું. ગંધ પરથી રાજાને સમજાયું કે એ તળાવ ખાસું ઊંડું હતું. આગળ જતાં એક ઊંડો ખાડો હતો, તે જગ્યા આવી ત્યાં એક ઝાડ પડી ગયું હતું તેથી એ ખાડો ઢંકાયેલો હતો. વરસાદને કારણે એ ખાડો પાણીથી છલોછલ ભરેલો હતો. ખાડો ખાસો ઊંડો હતો. હરણ આગળ વધતું ગયું અને રાજા સાવ પાછળ રહી ગયો.


રાજા નિશ્ચયપૂર્વક રસ્તો છોડ્યા વિના આગળ ચાલતો રહ્યો અને એકાએક ઊંડા ખાડામાં પડ્યો. એ ડહોળા પાણીમાં પડ્યો ત્યારે હાથપગ હલાવીને બહાર આવવા માટે તરફડિયાં મારતો રહ્યો. ખાડાની અંદર ઊભી સપાટી સરકણી બની ગઇ હતી. રાજાને મરણ વેંતછેટું જણાયું. આવી કટોકટીની પળે રાજા વિચારવા લાગ્યો:


મારા અભિમાનને કારણે
મારી આવી અવદશા થઇ.
હું જરૂર આ ઊંડા ખાડામાં
મરી જઇશ અને
કોઇને મારાં હાડકાં
પણ નહીં જડે!
હવે મારું મૃત્યુ નક્કી છે.


ગાઢ જંગલની ઝાડીમાં પેલું હરણ થોભી ગયું. લાંબા કાનની મદદથી એ રાજાનાં પગલાંનો ધ્વનિ જ્યાંથી સંભળાતો બંધ થયો, એ જગ્યાએ પાછું ફર્યું. ત્યાં હરણે શું જોયું?
એણે જાણી લીધું કે જરૂર રાજા ઊંડા ખાડામાં ગરકાવ થઇ ચૂક્યો છે. હરણ તો ધીરે ધીરે એ ખાડાની ધાર પર ગયું અને ઊભું રહ્યું. શું બની ગયું તેનો ખ્યાલ એને આવી ગયો. જંગલનાં પશુઓના બિહામણા અવાજો સંભળાતા હતા. રાજા ગંદા પાણીમાંથી બહાર આવવા ફાંફાં મારી રહ્યો હતો. એ બે પગ ધરાવનારા એ અભિમાની પ્રાણીએ જ પોતાનો જાન લેવા માટે પીછો કર્યો હતો. શું એ ‘પ્રાણી’ મૃત્યુ પામવાને જ પાત્ર નથી? છેવટે એ હરણમાં પડેલી કરુણાનો વિજય થયો. ગમે તે થયું, પરંતુ આ પ્રાણીને આવી લાચાર અને કફોડી સ્થિતિમાં મરવા તો ન જ દેવાય. એ ઉદાર હરણે પોતાનો પગ ટેકવાય તેવી કઠણ ભોંય પરથી રાજાને બચાવવા માટે બધા જ પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. કેટલોક સમય વીતી ગયો, પરંતુ પછી મહાપ્રયત્ને એણે રાજાને ઉપર ખેંચી લીધો. હવે હરણની સામે ઠંડીથી થરથર ધ્રૂજતો ગરીબડો રાજા ઊભો હતો. હરણે આગલા બે પગ નમાવીને રાજાને પોતાની પીઠ પર બેસવા માટે વિનયપૂર્વક આગ્રહ કર્યો. હવે રાજા એ હરણથી જુદો થવા તૈયાર ન હતો. એણે હરણને કહ્યું: ‘હે હરણરાજ! તમે મારી સાથે જ આવો. હું તમને મારું રાજ્ય આપી દઇશ.’ હરણે જવાબમાં કહ્યું:


‘અમે તો ચોપગાં હરણાં છીએ,
અમારે રાજ્યની શી જરૂર?
જો તમને મારા પર પ્રેમ હોય,
તો કોઇને હાનિ ન પહોંચે.
એવા જીવન ભણી વળો. તમારા
રાજ્યની રૈયતને પણ અહિંસા
અને કરુણાનો સંદેશ પહોંચાડો.’
આટલું કહીને હરણે વિદાય લીધી. રાજા ચાલતો ચાલતો લશ્કર પાસે પહોંચ્યો. એની આંખમાં આંસુ છલકાતાં હતાં. પાટનગરમાં પાછા ફરીને તે જ દિવસે એણે દાંડી પિટાવી. લોકોને ફરમાન થયું:


હવેથી પક્ષીઓ અને પશુઓને
શિકાર દ્વારા હણવાનું બંધ કરજો,
માછલી પકડવાનું પણ બંધ કરશો.
લોકોમાં વાતો ચાલુ થઇ. સૌ પૂછવા લાગ્યા: આવું કેમ બન્યું? શું રાજાએ શિકાર કરવાનું છોડી દીધું છે? શું રાજા હવે એકલો જ શિકારની મજા માણવા ઇચ્છે છે? અફવાઓ છેક રાજમહેલ સુધી પહોંચી ગઇ. છેવટે રાજાએ પોતાની જાતને કહ્યું: ‘જો તું અહિંસા અને કરુણાનો સંદેશ લોકો સુધી પહોંચાડવાની જ ઇચ્છા ધરાવતો હોય, તો મારે હરણ સાથે બનેલી આખી ઘટના લોકોને કહેવી જ જોઇએ.’


શરૂઆતમાં તો રાજાને આમ કરવામાં ખચકાટ થયો, પરંતુ પછી એણે જનદરબાર બોલાવ્યો. લોકો સૌ પહોંચી ગયા. રાજાએ બધી જ વાતો માંડીને કરી. લોકો એ વાતો સાંભળીને હલી ઊઠ્યા! પછી તો લોકો જંગલમાં જાય, ત્યારે ઔષધીના છોડ એકઠા કરે, પણ કોઇ પણ પ્રાણીની હત્યા કરવાનું બંધ થઇ ગયું. કેટલાક નસીબદાર લોકોને પેલા કરુણાવાન હરણનાં પણ દર્શન થયાં, જેનું નામ સરભા હતું.


પાઘડીનો વળ છેડે
એક એવો સમય આવશે,
જ્યારે
મારા જેવા માણસો પ્રાણીઓની
કતલને એવી દૃષ્ટિથી જોશે,
જેવી દૃષ્ટિથી તેઓ
માનવીની કતલને જુએ છે.
- લિયોનાર્દ દ વિન્સી
ગાંધીની અહિંસા મને પ્રભાવિત કરે છે.
અહિંસક માર્ગ જ પ્રશસ્ય માર્ગ છે.
એ જ આજના સમયનો સાચો ઉપદેશ છે,
પણ એને માટે જે મહાનતા જોઇએ,
તેનો મારામાં અભાવ છે.
- આલ્બેર કામુ
માંસાહાર ન કરવો એ કાવ્યમય, સૌંદર્યમય,
આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક ઘટના છે.
- ઓશો રજનીશ
નોંધ: કેવળ ફેશન ખાતર ચિકન પુલાવ ખાનારી નવી પેઢીને આ વાર્તા અર્પણ. પશ્ચિમના દેશોમાં ફેશન શાકાહાર અપનાવવાની છે, માંસાહારની નહીં. મહાન કલાકાર માઇકલ એન્જેલો બજારમાં જઇને પક્ષીઓ ખરીદતો અને પછી એમને પાંજરામાંથી મુક્ત કરી દેતો.

X
A unique deer teaches the king of Varanasi a lesson of compassion and non-violence!

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી