તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

Install App

Adsથી પરેશાન છો? Ads વગર સમાચાર વાંચવા ઈન્સ્ટોલ કરો દિવ્ય ભાસ્કર એપ

વેક્સિન નોલેજ:કોરોના વાયરસ હુમલો કરે ત્યારે કેવી રીતે રિએક્ટ કરે છે આપણુ શરીર? છેવટે વેક્સિનની શુ જરૂર છે?

3 મહિનો પહેલાલેખક: રવીન્દ્ર ભજની
  • કૉપી લિંક

કોરોના મહામારીએ સમગ્ર વિશ્વને હચમચાવી મુક્યુ છે. જાન્યુઆરી મહિનામાં ચીન દેશથી બહાર આ મહામારી ફેલાઈ અને ધીમે ધીમે સમગ્ર વિશ્વમાં તે ફલાઈ ગઈ. જીવ બચાવવા માટે તમામ લેવલ પર ઝડપભેર પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આશરે 11 મહિના બાદ પણ રિકવરીના દરેક પ્રયત્નને કોરોનાએ નવી અને વધુ શક્તિશાળી લહેર સાથે પરાસ્ત કર્યા છે. આ સંજોગોમાં આ મહામારીને અટકાવવા માટે હવે એકમાત્ર આશા વેક્સિન છે. સમગ્ર વિશ્વમાં વેક્સિનની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોવામાં આવી રહી છે.

જ્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં વૈજ્ઞાનિકો કોરોના વાયરસનો અંત લાવવા માટે વેક્સિન તૈયાર કરવા પ્રયત્નશીલ છે ત્યારે આ વેક્સિનની શુ જરૂર છે તે જાણવું ખૂબ જ અગત્યનું બની જાય છે. મેડિકલ સાયન્સને સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. જો તે એટલું સરળ હોત તો પ્રત્યેક બીજી વ્યક્તિ ડોક્ટર બની ચુકી હોત. અમે નિષ્ણાતો પાસેથી જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે કોરોના વાયરસ શરીર પર કેવી રીતે હુમલો કરે છે? તેની ઉપર શરીરનો જવાબ શુ હોય છે? વેક્સિનની જરૂર શા માટે છે? વેક્સિન કેવી રીતે તૈયાર થાય છે? તમારે 5 પ્રશ્નોના જવાબ જાણવા ખૂબ જરૂરી છે.

  1. કોરોના વાયરસના હુમલા પર શરીરનો રિસ્પોન્સ શુ હોય છે?
  2. કોરોના વાયરસને ખતમ કરવા માટે વેક્સિનની જરૂર શા માટે છે?
  3. કેવી રીતે વેક્સિન તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે?
  4. વેક્સિનની મંજૂરીની પ્રક્રિયા શુ છે?
  5. સમય ઓછો છે તો સરકારે શું પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે?

તો ચાલો આ મુદ્દાને વિગતવાર રીતે સમજીએ....

1. કોરોના વાયરસનો હુમલો થાય ત્યારે શરીરનો રિસ્પોન્સ શુ હોય છે?

  • આપણા શરીરમાં કુદરતની ગજબની સિસ્ટમ છે. વાયરસ જ્યારે હુમલો કરે છે તો આપણું શરીર તેની ઓળખ કરી લે છે કે કોઈ બહારનો વાયરસ સક્રિય થયો છે. એક ઈમ્યૂન સેલ જેને એંટીજન પ્રેજેંટિંગ સેલ (APC) કહે છે, તે સૌથી પહેલા વાયરસને ઘેરી લે છે. તે વાયરલ પ્રોટિન તૈયાર કરે છે, જેને એંટીજન કહે છે. આ એંટીજન શરીરની ઈમ્યૂન સિસ્ટમને સક્રિય કરે છે અને તે જાણ કરે છે કે કોઈ વાયરસે હુમલો કર્યો છે અને તેનો સામનો કરવો ખૂબ જરૂરી છે.
  • ઈમ્યૂન સિસ્ટમમાં સૌથી પહેલા કિલર T સેલ્સ સક્રિય થાય છે. તે એંટીજનની ઓળખ કરી B સેલ્સને સક્રિય કરે છે. આ T અને B સેલ્સ આપણા શરીરની અંદર વાયરસ જેવા હુમલાખોરો સામે લડવા માટે ફ્રંટલાઈન વોરિયર્સ હોય છે. જેવી તેમને જાણ થાય છે કે વાયરસે હુમલો કર્યો છે તે પોતાની સંખ્યા વધારી લે છે.
  • હુમલા અને ઈમ્યૂન સિસ્ટમ સક્રિય થઈ વાયરસ પર હાવી થવા સુધીનો સમયગાળો બીમારીનો હોય છે. આ સમયમાં તાવ, ઉધરસ, ગળામાં જકડન, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. જો દર્દીને ડાયાબિટીસ, હૃદયની બીમારી અથવા અન્ય ગંભીર બીમારી હોય છે તો ઈમ્યૂન રિસ્પોન્સ સક્રિય થાય તે અગાઉ જ વાયરસ તેની સંખ્યા વધારી લે છે. જો યોગ્ય સારવાર ન મળે તો દર્દીનું મૃત્યુ થાય છે.

આ તો વાત થઈ વાયરસ સામે લડવા માટે શરીરની પોતાની પ્રક્રિયાતા વિશે. હવે પ્રશ્ન થાય છે કે-

2. વાયરસ સામે લડવામાં વેક્સિનની જરૂર શા માટે છે?

  • સૌથી પહેલા એ સમજીએ કે વેક્સિન શુ હોય છે? હકીકતમાં વેક્સિન કોઈ વાયરસના હુમલા અગાઉ તેની સામે લડવા માટે શરીરને તૈયાર કરે છે. હવે તમે પણ વિચારતા હશો કે જો તમારા પરિવારના તમામ સભ્યોને વેક્સિન લગાવવામાં આવેલી હોય તો શુ તમને કોરોનાનો ડર છે? કદાંચ બિલકુલ નહીં. આ કાર્યની તો વેક્સિન પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
  • જેટલા વધારે લોકોને વેક્સિન લગાવવામાં આવેલી હશે એટલા વધારે લોકો વાયરસથી સુરક્ષિત રહેશે. તેનાથી હર્ડ ઈમ્યુનિટી આવશે, જે અંગે વૈજ્ઞાનિકો અગાઉ કહી ચુક્યા છે. હવે તમે કહેશો કે આ હર્ડ ઈમ્યૂનિટી એટલે શું? તો તમારા માટે એ જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે આ એક સાયન્ટીફિક ટર્મ છે, જેનો અર્થ થાય છે કે મોટાભાગના લોકોના શરીર વાયરસ સામે લડવાની સ્થિતિમાં આવી ચુક્યા છે. તેનાથી એવુ થશે કે વેક્સિન લગાવી ચુકેલા લોકો માટે તે સુરક્ષા કવચની માફક કામ કરશે કે જેમના શરીર આ વાયરસ સામે લડવા તૈયાર નથી. આ પ્રક્રિયા ઓચિંતા જ થઈ શકતી નથી. તે ધીમે ધીમે થાય છે. તેને લીધે વાયરસ સામે લડવામાં વેક્સિનની રાહ જોવામાં આવી રહી છે.
  • હકીકતમાં કેટલાક દેશોએ મહામારી આવ્યા બાદ વિચાર કર્યો કે વેક્સિનની જરૂર નથી. મોટાભાગના લોકો કોરોના થઈ જશે તો તેમનું શરીર તેની સામે લડવા માટે એંટીબોડી વિકસિત કરી લેશે અને હર્ડ ઈમ્યૂનિટી આવી જશે. મેડિકલ જર્નલ ધ લેંસેટે સ્પેનમાં થયેલા આ પ્રકારના પ્રયાસો અંગે એક અભ્યાસ રજૂ કર્યો અને જાણવા મળ્યુ કે જો આમ કરવામાં આવે તો હજારો લોકો વાયરસ સામે લડવામાં જીવ ગુમાવી દેશે. ત્યારબાદ કહેવામાં આવ્યુ કે વેક્સિન વગર હર્ડ ઈમ્યૂનિટી નહીં થાય.

હવે એ પણ સમજમાં આવી ગયુ છે કે કોરોના સામે લડવામાં વેક્સિન જરૂરી છે. જોકે, આ કેવી રીતે તૈયાર થશે?

3. કોરોનાથી બચવા માટે કેટલા પ્રકારની વેક્સિન બની રહી છે?

  • વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકોએ વેક્સિન તૈયાર કરવા માટે અલગ-અલગ પદ્ધતિ રજૂ કરી છે. આ તમામનો ઉદ્દેશ શરીરને વાયરસના હુમલા અગાઉ લડાઈ માટે તૈયાર કરવાનો છે. એટલે કે એંટીજન બનાવવી, જેથી શરીર તેની ઓળખ કરી લડવા માટે સક્ષમ બની શકશે. આ સમયે વિશ્વભરમાં છ પ્રકારની વેક્સિન બની છે.

1. જીવિત વાયરસઃ મૂળ વાયરસમાં જીનેટીક પરિવર્તન કરવામાં આવ્યું. જેથી તેને નબળા પાડી શરીરમાં મોકલવામાં આવ્યા. તેને લીધે તે વૃદ્ધિ પામી શક્યા નહીં અને શરીરે તેનો સામનો કરવાનું શીખી લીધું.
2. ઈનએક્ટિવેટેડ વાયરસઃમૂળ વાયરસને રેડિએશન, કેમિકલ્સ અથવા ગરમીથી નબળો પાડવામાં આવ્યો. તે પણ વધી શક્યો નહીં કે બીમાર કરી શક્યો નહીં.
3. પ્રોટીન સબયૂનિટઃ વાયરસ એન્ટીજનના એક હિસ્સાને લે છે. તે નબળો પડે છે. મલ્ટીપ્લાઈ થતો નથી. બીમાર કરતો નથી. શરીરને લડત શીખવે છે.
4. વાયરસ જેવા પાર્ટિકલઃ તે નબળો વાયરસ હોય છે. શરીરને નુકસાન પહોંચાડી શકતો નથી પણ તેને કેવી રીતે હરાવવાનો છે તે ઈમ્યૂન સિસ્ટમને શીખવી દે છે.
5. DNA-RNA: મેસેન્જર RNA (mRNA) અથવા DNA કોડ શરીરમાં જઈ વાયરસ પ્રોટીન તૈયાર કરે છે. એંટીજન બનાવે છે. જેને જોઈ ઈમ્યૂન સિસ્ટમ એંટીબોડી તૈયાર કરે છે.
6.વાયરસ વેક્ટરઃ તે તમામ શરીરમાં જઈ કોરોના વાયરસ એન્ટીજન તૈયાર કરે છે. એડોનોવાયરસ જેવા વાયરસથી ઈમ્યૂન સિસ્ટમને એક્ટિવ કરે છે.

આ તો થઈ વેક્સિન તૈયાર કરવાની વાત અને તેની પદ્ધતિ. વેક્સિન તૈયાર થઈ જાય તો તે સેફ અને ઈફેક્ટિવ છે, તે કેવી રીતે માલુમ થાય છે.

4. વેક્સિનની મંજૂરીની પ્રક્રિયા કઈ છે?

આ એક લાંબી પ્રક્રિયા છે. લેબોરેટરીથી ક્લિનિક સુધી પહોંચવામાં વેક્સિન અનેક તબક્કામાંથી પસાર થાય છેઃ

1. પ્રી-ક્લિનિકલ ટેસ્ટિંગઃ વેક્સિનના ટેસ્ટ લેબમાં જાનવરો પર થાય છે. ઈમ્યૂન રિસ્પોન્સને જોઈ નક્કી થાય છે કે તેનું શુ થવું જોઈએ-
2. ફેઝ-1 સેફ્ટી ટ્રાયલ્સઃ કેટલાક વોલેન્ટીયર્સને પસંદ કરી તેમને વેક્સિન લગાવવામાં આવે છે. તેમનું શરીર કેવી રીતે રિએક્ટ કર્યું, તેના આધારે ટેસ્ટના પરિણામોનું વિશ્લેષણ થાય છે.
3. ફેઝ-2 એક્સ્પેન્ડેડડ ટ્રાયલ્સઃ હવે વેક્સિન અલગ-અલગ ઉંમરના ગ્રુપ્સને લગાવવામાં આવે છે. તેનાથી વેક્સિનની સેફ્ટી અને ઈમ્યૂન સિસ્ટમને સ્ટિમ્યુલેટ કરવાની ક્ષમતા જોવામાં આવે છે.
4. ફેઝ-3 એફિકેસી ટ્રાયલ્સઃ તે અંતિમ તબક્કાના ટ્રાયલ્સ હોય છે. હજારો લોકોને વેક્સિન લગાવવામાં આવે છે. કેટલાક મહિના સુધી ઓબ્ઝર્વેશન કરવામાં આવે છે. કેટલા લોકોએ કેવો રિસ્પોન્સ આપ્યો, તેની ઉપર એફિકેસી નક્કી થાય છે.
5. મંજૂરી/ઉત્પાદનઃ ફેઝ-3ના પરિણામના આધારે દરેક દેશના ડ્રગ રેગ્યુલેટર સેફ્ટી અને ઈફેક્ટિવનેસના આધાર પર વેક્સિનને મંજૂરી આપે છે. તેનું ઉત્પાદન શરૂ થાય છે.

આ તો થઈ ઔપચારિક પ્રક્રિયા. તેમા અનેક વર્ષોનો સમય લાગે છે. WHO એ કોરોના વાયરસને મહામારી જાહેર કરવામાં આવી છે અને તેને લીધે વેક્સિનની તાત્કાલિક જરૂર રહે છે. કેટલાક દેશોએ ઈમર્જન્સી અથવા શરૂઆતી મંજૂરીની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે. એટલે કે વેક્સિન ફેઝ-1 અથવા ફેઝ-2માં ઈફેક્ટિવ જોવી., તેને પણ મંજૂરી આપવી. ત્યારબાદ પણ કેટલાક દેશ ફેઝ-3ના ટ્રાયલ્સ વગર મંજૂર આપવા ઈચ્છતા નથી.

5. સમય ઓછો છે તો સરકારો કઈ પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે?

  • વેક્સિન તૈયાર કરવામાં અનેક વર્ષોનો સમય લાગે છે. કોરોનાની વેક્સિન બને છે અને મંજૂરી નજીક પહોંચે છે, તે એક વિક્રમ છે. વિશ્વએ એટલી ઝડપથી ક્યારેય વેક્સિન તૈયાર કરી નથી. ત્યારબાદ પણ મહામારીનો સામનો કરવા માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) સાથે વિશ્વભરના ડ્રગ નિયમનકારોએ નિયમ બદલ્યા છે.
  • કેટલાક તબક્કામાં મર્જ કર્યા છે. ઉદાહરણ માટે ભારતમાં જાયડસ કેડિલાની વેક્સિનના તબક્કા-1/2 ટ્રાયલ્સ કમ્બાઈન્ડ કરવામાં આવી છે. તે અંતર્ગત ઓક્સફોર્ડ/એસ્ટ્રાજેનેકાની વેક્સિન-કોવીશીલ્ડના ફેઝ-2/3 ટ્રાયલ્સ એક સાથે થાય છે.

આજનું રાશિફળ

મેષ
Rashi - મેષ|Aries - Divya Bhaskar
મેષ|Aries

પોઝિટિવઃ- આજે તમે તમારા વ્યક્તિગત સંબંધને મજબૂત કરવામાં વધારે ધ્યાન આપશો. સાથે જ તમારા વ્યક્તિત્વ અને વ્યવહારમાં થોડું પરિવર્તન લાવવા માટે સમાજસેવી સંસ્થાઓ સાથે જોડાવવું અને સેવા કાર્ય કરવું ખૂબ જ યોગ...

વધુ વાંચો