રાહુલે પાર્કિંગ પ્લૉટ તરફ પગ વાળ્યા. ગાડીનો દરવાજો ખોલીને એ અંદર બેઠો. ત્યાં ફરી એનો મોબાઇલ રણક્યો. આ વખતે એસએમએસ હતો. નીરજનો. એમાં એના ઘરનું સરનામું હતું. જોકે ફરી વાર ફોન નંબર ડિસ્પ્લે થયો નહોતો. રાહુલને લાગ્યું કે આ નીરજ માણસ ભેદી છે. જે હોય તે, કાલે સવારે જઇને એના ઘરે ચેક આપી આવીશ એવું એણે મનોમન નક્કી કર્યું અને ગાડી મારી મૂકી.

રાહુલનો મોબાઇલ ફરી વાગ્યો. ડિસ્પ્લે પર કોઇ નંબર...

‘હા, ગુલાબપુરામાં પ્રવેશતાં જ શેરી નંબર એકમાં મારું મકાન છેલ્લું છે.’

સ્ટાર એડ કોમ્યુનિકેશનની યુનિટ વાનનો ડ્રાઇવર બહાઉદ્દીન બપોરના સમયે ઓફિસમાં આવ્યો ત્યારે વરસાદ ચાલુ હતો. એણે જોયું તો ઓફિસમાં નિરવ શાંતિ હતી. બોસ એની કેબિનમાં ટીવી પર કોઇ જૂનું પિક્ચર જોવામાં તલ્લીન હતા. ક્લર્ક શિંદે અને તિવારી કેરમ લઇને બેઠા હતા.

વરસાદી વાતાવરણના કારણે અન્ય સ્ટાફ તો આવ્યો જ ન...

‘એ બધું તો ઠીક છે, બેટા! પણ એક વાત હંમેશાં યાદ રાખજે, આપણે માત્ર પૈસા કમાવા માટે લેબોરેટરી શરૂ નથી કરી. તબીબી નીતિશાસ્ત્રમાં ‘સેવા’ જેવો પણ કોઇ શબ્દ હોય છે. તને જો એવું લાગે કે દરદી ખરેખર ગરીબ છે તો એના ‘ટેસ્ટ્સ’ માટે ફી માગવાની જીદ ના કરતી. રૂપિયાના અભાવે કોઇ દરદી આપણી લેબનું પગથિયું ઊતરી જાય એ મને નહીં ગમે. ઇઝ ઇટ ક્લિયર?’

ઉંબરને, બારણાંને કે ના ટોડલાને પૂછ, ઘરમાં ઉદાસી...

આપણે એક સોદો કરીએ. બે વર્ષની ફી અને હોસ્ટેલના ખર્ચનો જ સવાલ છેને ? આઈ વિલ મેનેજ. ભણી રહીએ ત્યાં સુધીનો તારો તમામ ખર્ચ હું ઉઠાવીશ, અને ભણી રહ્યા પછી તારે...

સાહ્યબી ઝળહળ છતાં જીવવું પડે છે ભારમાં
માત્ર પૈસાથી બધું મળતું નથી સંસારમાં

આપણે એક સોદો કરીએ. બે વર્ષની ફી અને હોસ્ટેલના ખર્ચનો જ સવાલ છેને ? આઈ વિલ મેનેજ. ભણી રહીએ ત્યાં સુધીનો તારો તમામ ખર્ચ હું ઉઠાવીશ, અને ભણી રહ્યા પછી...

‘વેવાઈ સો રૂપિયા માગે છે. સો રૂપિયા આપ્યા પછી જ આણું વળાવશે’, તમારા કરસનિયા પાસેથી લઈ આવો રૂપિયા... સંસાર માંડ્યો, છોકરાં થયા, પરણાવ્યાં તોય ઉપાધિ મારી એકલીની. તમે ક્યાં ઘ્યાન દીધું ! નકરી ભગતિ ભગતિ ને ભગતિ...

‘એઇને મઝ્ઝો મઝો છે બાપા ! આ ધાતરવડી નદી અમારી માવડી છે... શાકભાજી અને તરબૂચ ચીંભડાંના વાડા આપીને બે ટંકનો રોટલો આપે છે અને જશોદાકાકીનો કરસનિયો અમારી ભરે છે. પછી નાથા...

ઝાંઝરી કપડાં બદલવા માટે પણ રોકાઇ નહીં. રિક્ષામાં બેસીને નીકળી પડી. દસ મિનિટ પછી એ હોટલના કમરાના બારણા પાસે હતી.

ઝાંઝરી જરીવાલાએ ખૂબ વિચાર્યા પછી અગમ્યના મસ્તક ઉપર પસંદગીનો કળશ ઢોળ્યો. એ રાતે શહેરભરના યુવાનોએ કાગળ ઉપર આપઘાતો કરી નાખ્યા. હવે એમને પત્ની તરીકે‘મિસ યુનિવર્સ’મળે તો પણ એ દ્વિતીય કક્ષાની જ હશે એટલું નક્કી થઇ ગયું અને અગમ્યના ઘરમાં અજવાળું-અજવાળું થઇ ગયું....

જીલુભાનું લોહી ઊકળી ઊઠ્યું,‘વિક્રમ, તું આટલો નીચ નીકળીશ એવી મને ખબર નહોતી. મારું લોહી આટલું હલકું નીકળ્યું? અરે, ગરીબ અબળાનું રખોપું કરતા હસતા મોઢે ખપી ગયેલા આપણા વડવાના તો તેં બલિદાન લજવ્યા.’

જાનગઢ બાઉન્ડરી વટ્યા પછી વિક્રમે કાર ઊભી રાખી. બારીના કાચ નીચે ઊતર્યા. પાછલી સીટમાં બેઠેલા જીલુભાએ ચશ્માં ઠીકઠાક કરી બારીના કાચની આરપાર જોયું તો, પરિચિતતાની ઝાંખી થઇ. આ તો પોતાના જ...

કામિનીની ચીસ સાંભળીને હું તેના રૂમમાં દોડી ગઇ. ત્યારે મેં અંધારામાં એક માનવ ઓળો ભાગતા જોયો.

ચાવો... બચાવો અરે કોઇ પકડો...’ ગુલમહોર મેન્શન પહેલા માળે એ/૯ બ્લોકમાંથી વહેલી સવારે પાંચના ટકોરે કમળાદેવીએ ચીસ પાડી. રાત્રીનાં છેલ્લા પ્રહરની મીઠી નીંદરની મજા માણી રહેલા મેન્શનમાં સહુ કોઇ સફળા ઊઠી ગયા. આજુબાજુનાં બ્લોકના ધડાધડ બારણાં ખૂલ્યા ને પાડોશીઓ દોડી આવીને બારણામાં ઊભેલાં...

ડો. ચેતને તડ અને ફડ કરી નાખ્યું, ‘સલીમભાઈ, મૈં યે કેસ નહીં લે સકતા. તુમ ઈસે વી.એસ. યા સિવિલ મેં લે જાઓ. યહાં ટ્રીટમેન્ટ કા ખર્ચા જ્યાદા હો જાયેગા. તુમ અભી ઈસી વક્ત પાંચ હજાર રૂપયે જમા કરવા દો; ઈસકે બાદ હી મૈં બચ્ચી કા ઈલાજ શુરુ કરુંગા.. ડોક્ટરનો ખરો ઘૂંઘવાટ પૈસા માટે ન હતો, પણ આ નવમી ઔલાદ માટે હતો. ‘ઈલાજ તો આપ હી કરેંગે, સા’બ! ઔર આપકો પૂરે પૈસે ભી મિલ જાયેંગે. અબ તક મૈંને કભી ભી પચાસ રૂપયે...

જુનવાણી ફર્નિચરથી ભરચક ડ્રોઇંગરૂમ જોઈને અલકાના હોઠમાંથી શબ્દો સરક્યા. ‘આટલો વૈભવી અને વિશાળ ડ્રોઇંગરૂમ સિરિયોલમાં જ જોયો હતો.’ ડ્રોઇંગરૂમ અને કિચનની વચ્ચે જે ડાઇનિંગ ટેબલ હતું એની સામે એ મુગ્ધતાથી તાકી રહી.

સાચા રસ્તે રૂમઝૂમ આવી સુખશાંતિ વરસાવે ખોટા માર્ગે મળેલ લક્ષ્મી ઘર આખું સળગાવે

‘એક વાર અંદર જોવા તો જઈએ. બહુ બહુ તો ના પાડશે. ધક્કો મારીને કાઢી નહીં મૂકે...’...

‘માંદાની પથારીએ તો ન આવ્યો પણ સ્માશાનેય ન આવ્યો. પાંચ પાંચ દિવસ થવા આવ્યા. બીજા દિવસે કે ત્રીજા દિવસે તો દુશ્મન હોય ઇ પણ આવી જાય પણ આ નપાવટ પાંચ પાંચ દિવસે ડોકાયા નહીં. પૂછો તમારાં બહેનને. અમારી રખાવટ કેવી હતી? પણ પાણી ફેરવી દીધું સાલાએ. તમારાં બહેન તો એનું રાખે પણ હુંય ધીરુને હાથે છાયાં કરતો કે હશે બચ્ચારો છોકરવાળ છે. થોડોક તાણ્યમાં રહે છે. આપણે ઘસારો લઇ લેવો. પૂછો તમારાં...

તું રોજ મારા સપનામાં આવે છે અને હું ખામોશીનું તાળું મારા હોઠ ઉપર લટકાવીને તને જોયા કરું છું.

બારમી ફેબ્રુઆરીની સાંજ હતી. કોલેજિયનોએ ફિલ્મ જોવાનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો હતો. બોયઝ હોસ્ટેલની ‘એ’ વિંગના લગભગ બધા છોકરાઓ તૈયાર થઇ ચૂક્યા હતા, માત્ર મુક્તક શુક્લ પોતાના રૂમમાં એકલો-અટૂલો બેસી રહ્યો હતો.

નિહારે રૂમમાં ડોકિયું કરીને પૂછી પણ લીધું, ‘તારે નથી આવવું?’

‘ના,...

અનવર, ‘મને ખબર છે કે ચીકુએ શા માટે આપઘાત કર્યો એનું કારણ તું જાણતો હોઇશ તોય મને નહીં કહે અને મને કારણ જાણ્યા વગર ચેન નહીં પડે. એટલે થયું કે જીવાજીને તો ખબર હશે એને પૂછી લઉ.’ અનવર જોરથી હસી પડ્યો.

‘ન હોય!’ ‘ન હોવું જોઇએ પણ બની ગયું છે. ગઇ કાલે રાતે બારેક વાગ્યાની આસપાસ થયું છે. હું એમને ત્યાં ગયો હતો. એ બધું મને એના નાનાભાઇએ કહ્યું. ઠીક છે એનો એક ભાઇ વકીલ છે એટલે પોલીસે ઝાઝી...

પ્રિતમના મનમાં રીનાના તમાચાનો બદલો લેવાની તીવ્ર ધૂન સવાર હતી. એ જ વખતે એને એક ગેઇમ પ્લાન સૂઝી આવ્યો.

બઝરનો અવાજ સાંભળતા રૂમમાં ન્યૂઝપેપર વાંચી રહેલા ગોપાલભાઇએ રીનાને કહ્યું, ‘જો તો રીના કોણ છે?’ રીનાએ બારણું ખોલ્યું. ગોપાલભાઇએ પણ બારણાંમાં તરફ નજર કરી. પોતાના જમાઇને આવેલા જોતાં એ સોફામાંથી ઊભી થઇ ગયા. ‘અરે કુમાર..! તમે અત્યારે ક્યાંથી?’

કુમારે અંદર પ્રવેશી...

આંખોમાં સપનાઓ આંજીને કારકિર્દીની કેડી કંડારવા મધ્યવર્ગના વિજય રાજકોટમાં આવ્યો હતો. અહીં તેણે ઉચ્ચ અભ્યાસ અર્થે સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. અભ્યાસમાં હોશીયાર આ યુવાન આગળ જતાં પ્રોફેસર બની તેના માતાપિતાના સપનાઓ પુરા કરવા માંગતો હતો.

વિજયે જે કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો ત્યાં ખ્યાતી નામે એક મહિલા પ્રોફેસર હતા જેમના લેક્ચરમાં બધા વિદ્યાર્થીઓ હાજર...

તન્મય, સંજય, વિરેન્દ્ર, સુલભ, પંકજ, પ્રતાપ અને અન્ય બધા મિત્રોએ એકબીજાને ફોન કરીને સાંજે યોગ્ય સમયે પહોંચી જવાની તાકીદ કરી દીધી હતી. કારણ કે બધાએ એકબીજાના સંપર્કમાં રહેવા માટે એલ્યુમિની એસોસીએશન બનાવ્યું હતું અને વર્ષો પછી બધા એકબીજાને મળી રહ્યા હતા.

બધા એકબીજાને મળવાની વાતને લઇને તો આનંદમાં તો હતા જ પરંતુ આ આનંદ પાછળ અન્ય એક કારણ પણ છુપાયેલું હતું. કેમ કે કેટલાક ચતુરોએ...

ડૉ.કમલેશને રેસિડેન્ટશિપ મળે ત્યાં સુધીમાં એકાદ-બે નાની-મોટી જોબ કરવી પડી. છેવટે ત્યાંની જાણીતી હોસ્પિટલમાં રેસિડેન્સી મળી ગઇ. દાદાગીરીનું ભૂત હજુ ઊતર્યું ન હતું. એક દિવસ ચાલુ ફરજે એક સાથી ડોક્ટર ‘ચૂં-ચૂં’ કરતો હતો, મારી કમાન છટકી, બોચીએથી ઝાલીને દીવાલ ઉપર જડી દીધો. સાહેબોએ મને બંધ બારણે ખૂબ સારી ભાષામાં ખૂબ ખરાબ ઠપકો આપ્યો. તે દિવસથી મને લાગ્યું કે બસ, હવે બહુ થયું. હું ડોક્ટર...

ગુનેગારો તેના નામથી થરથરી ઉઠતા અને તેના હાથમાં આવેલો કેસ ભાગ્યે જ ઉકેલાયા વગરનો રહેતો. 30 વર્ષના આ યુવાનથી તેના સહકર્મીઓ ઇર્ષા કરતાં તો સિનિયરો અંદરખાને ભય અનુભવતા હતાં. સમગ્ર ડિપાર્ટમેન્ટમાં આવો તેજ માણસ શોધવો મુશ્કેલ હતો.

આ યુવાન એટલે વ્રજરાજ પટેલ. અમદાવાદના સેટેલાઇટ પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસ સબ ઇન્સપેક્ટર તરીકે કાર્યરત આ તેજ તર્રાર યુવાનમાં એક ઝુનુન હતું. ભલભલા ગુનેગારો...

‘પ્રિય સૌમિલને... ફ્રોમ પૂનમ.’ બેગના કપડાં નીચેથી નાનકડું ગિફ્ટબોક્સ મળ્યું અને સીમા હચમચી ઊઠી. મુંબઇને બદલે માઉન્ટ આબુની હોટલના બિલ જોઇને એના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઇ. પોતાની આખી દુનિયા લૂંટાઇ ગઇ છે એનું ભાન થતાં જ એ ભાંગી પડી. સવાર સુધી ધીરજ રાખવાનું કામ કપરું હતું એ છતાં સીમાએ મક્કમતાથી નિર્ણય કર્યો. આ માણસ રાત્રે બેગમાંથી કાઢીને આ બધું ક્યાં સંતાડે છે એ જાણવા મળે તો ત્યાંથી...

આજે પાર્થનું નામ એક સફળ બિઝનેસમેનની યાદીમાં આવે છે. પરંતુ એકાંતમાં આજે પણ પાર્થને એક પ્રશ્ન મુંઝવે છે જે વારંવાર તેના માનસપટને ઘેરી વળે છે. અને ધંધામાં લાખો કરોડોના નિર્ણયો પલકવારમાં લેતો પાર્થ આજે પણ એ નક્કી નથી કરી શકતો કે ભૂતકાળને દુ:ખદ ગણવો કે સુ:ખદ?

આ વાત છે આજથી સાત વર્ષ પહેલાની જ્યારે પાર્થ એશિયાટીક લાયન માટે પ્રખ્યાત વિસ્તાર ગીરમાંથી અમદાવાદમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે...

‘વલ્લભભાઇ સોની તો લાખેણો માણસ છે. પાઇનું ખોટું કરે નહીં અને ખોટું કરવા દે નહીં. ધંધામાં નીતિવાન અને દયા માયા પણ પૂરાં રાખે- વલ્લભભાઇ જો કંટો વેપારી હોય તો બાર વરસ લગી રૂપિયા માગ્યા વગર રે?’

‘હેમા? વલ્લભભાઇ સોની આપણને ઓળખે છે?’ સવાસો ગામનાં હટાણાનાં જેતપુરની બજારમાં, ભીંસાભીંસ વાહનો અને છલોછલ મનખાની ભીડ વચ્ચે, માંડ કરીને ડગલાં ભરતો, રસ્તો કાઢતો, ડરતો, હબકતો જુવાન દીકરો...

‘ઉન્મેષા, તાજમહેલ તો એનો એ જ છે, કોઇ એને જોઇને કવિતા કરે, કોઇ ન પણ કરે. એનો અર્થ એવો નથી થતો કે એને તાજ નથી ગમતો. તારા રૂપમહેલ તરફ જોવાની ફુરસદ ન હોય તો એવું ન માનીશ કે તારામાં રસ નથી.’

એ ભલે મોડા ફળે, થોડા ફળે,
આંગળીને કો’ક દી ટશિયા ફળે

‘વેલેન્ટાઇન ડે’ના દિવસે ઉન્મેષા ઉપર ગ્રીટિંગ્ઝનો વરસાદ વરસ્યો. જે છોકરાઓ એનાં ક્લાસમાં ભણતાં ન હતા, એ પણ આવીને ‘હેપ્પી વેલેન્ટાઇન...

છોટુ પાછો આવ્યો ત્યારે ગાડીમાં શાંતિ હતી. સૌ સૂઇ ગયાં કે? કશો સંચાર જ થતો નહોતો. છોટુએ પાછળનો દરવાજો પકડીને ખેંચ્યો. અંદરથી બંધ હતો. હથેળી પછાડીને મોટો અવાજ કર્યો ત્યારે નૂરાએ ખોલ્યો, ‘ચલેંગે?’ છોટુએ પૂછ્યું...

‘ના...ના...પણ... ઇવડો ઇ એના મનમાં સમજે છે શું?’ એમ વારંવાર તરડાયેલા અવાજે બોલ્યા કરતા છોટુને બીજા ચાર પેસેન્જરોએ બાવડેથી થોભી રાખ્યો.

સામે બેઠેલી બાઇએ પોતાના...

આમ જુઓ તો ઉષ્માએ સીધીસાદી પૃરછા કરી હતી. ઉષ્મા એની મિત્ર હોવાને નાતે ચિંતા કરી રહી હતી, એવું કોઇ કહે પણ કોણ જાણે કેમ, શામવીને એવું લાગ્યું કે ઉષ્માના સવાલમાં ચિંતા કરતાં આશાનો ભાવ વધુ હતો.

‘દેવદત્તને કયા કોચિંગ ક્લાસ જોઇન કરાવ્યા?’ ઉષ્માએ પૂછ્યું.‘આપ્ટે ક્લાસીસ’ શામવીએ જવાબ આપ્યો.

‘મેં તો પ્રયાગને સ્કોલરમાં મૂક્યો. થોડા વધુ પૈસા ભલે લેતા, પણ ત્યાંની ટીચિંગ...

‘બહુ સંકટમાં છું ગઢવી? દીકરીનું કન્યાદાન કરવું છે પણ ઘરમાં મુઠ્ઠી જુવાર પણ નથી.’કપાળમાં ત્રિપૂંડ અને ચહેરા પર વિદૂતાનાં તેજ ચમકાવતો એક વિપ્ર, ગઢવીના ભર્યા ખડિયા સામે મીટ માંડીને આડો ઊભો છે. ‘દેવીપુત્ર! વિદ્વાન છું એથી માગતા નથી આવડતું, પણ આ ટેકની કદર કરીને સંકટ ભાંગે એવા કોઇ દાતારની શોધમાં ભટકું છું. મારું નામ મૂળશંકર. જામનગરમાં રહું છું.

સોપો પડી ગયો હતો. બાળકો ભૂખ્યાં...

તસવ્વુર એની પાંચ બાય દસની હાઇટને કારણે બીજી તમામ છોકરીઓથી અલગ તરી આવતી હતી. એનું ફિગર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પ્રમાણે પરફેક્ટ ટેન માર્કાવાળું હતું.

લાગણી મારે છે પોતું, ઝંખના ઝાડુ અને,આંસુઓ પાણી ભરે છે, પાંચ રૂપિયા રોજ પર

એણે પ્રોફેસરને પૂછ્યું, ‘સર, મે આઈ કમ ઈન?’ એટલામાં તો વર્ગખંડમાં બેઠાં હતાં એ બધાં જ છોકરા-છોકરીઓ હસી પડ્યાં. એ સહેજ મોડો પડ્યો હતો એટલે પ્રવેશવાની...

રમાના ઘરે દસ-પંદર જણ ભેગા થયા છે. શું મામલો છે એ ખબર નથી. મને બોલાવીને કહ્યું કે, તું લલિતનો દોસ્તાર છે ને? જા, દેરડી જઇને એને બોલાવી લાવ. ચાલ, મિત્રની વાત સાંભળીને લલિત તરત જ તૈયાર થઇ ગયો. યાર, એકલા જવામાં જોખમ છે. કંઇક ન થવાનું થયું તો? મિત્રના અવાજમાં ડર હતો. અરે, આ ઘડીની તો હું રાહ જોતો હતો. જે થવાનું હોય એ ભલે થઇ જાય. તારે ન આવવું હોય તો કંઇ નહીં, હું એકલો જઇશ. લલિતે પેન્ટના ખિસ્સામાં હાથ...

‘રણછોડ મહેતા, તમે તો કાઠીઓના ગોર છો. રાજગોર તલવારો પણ તાણી જાણે. વળી જૂનાગઢના નવાબના હથિયારધારી પસાયતા છો. તમારી પાસે તલવાર અને બંદૂક બેયવાનાં છે. જયારે અમારી પાસે માત્ર ઢોર હાંકવાના ડીંગડાં. આ તો તમે મરદ માણસ અને નવાબનાં પસાયતા એટલે તમારી પાસે ચવ કરી. હવે તમે જાણો અને બહારવટિયા જાણે.’ ‘બહારવટિયા જાણે છે કે જેતલવડ સાવજની બોડ છે. એમાં હાથ ન નંખાય. રણછોડ રાજગોર જીવતો હોય અને...

ભાંગેલા પગે હીરાબા બહાર આવ્યા. દીકરી-જમાઇ અને સતીષને વાત કહેતી વખતે તો એ રીતસર રડી પડ્યા. હીરાબાને વિઝા ના મળ્યા એનું દુ:ખ આખા ગામને થયું. વારા ફરતી બધા આવીને હીરાબા પાસે ખરખરો કરી ગયા. સતીષે ફોન કરીને દિનેશને જાણ કરી ત્યારે એ પણ દુ:ખી થઇ ગયો. ધીમે ધીમે સ્વસ્થ થઇને હીરાબાએ મન મનાવી લીધું કે નસીબમાં એકલા રહેવાનું લખ્યું હશે. પરંતુ દિનેશ હજુ વલોવાતો હતો. ગામડામાં વૃદ્ધ માતા એકલી રહે...

મંઝીલ સમજી ગઇ કે અંજામ હવે ઠગ બની ગયો છે. મિ.નટવરલાલની કાર્યશૈલીથી એ ભોળી જનતાને ખંખેરીને એક દિવસ અવશ્ય નૌ-દો-ગ્યારહ થઇ જવાનો છે, પણ એનાથી કશું જ થઇ શકે તેવું ક્યાં હતું? એનાં ખુદનાં જ અગણિત પ્રશ્નો જડબા ફાડીને એની સામે ઊભા હતા. પહેલી સમસ્યા મકાન ખાલી કરવાની ઊભી થઇ. અંજામ ગિરવે મૂકેલા મકાનને છોડાવવામાં નિષ્ફળ ગયો હતો. બચેલી-કૂચેલી ઘરવખરી સાથે, બે બાળકોને લઇને મંઝીલ ભાડાની ખોલીમાં...

એ યુવાનનું નામ અવસર હતું. બસ પછી તો અવસરે હનુમાનજીની સેવા સાથે સાથે ધર્મશાળામાંય સાફસુફીને આંગણામાં ઝાડવાંઓને પાણી પાવાનું કામેય ઉપાડી લીધું. રહેતા રહેતા એણે ધર્મશાળાના ટ્રસ્ટી મંડળનું દિલ જીતી લીધું. મંડળે એને ધર્મશાળામાં જ દેખરેખ રાખનાર તરીકે નિયુક્ત કરી લીધો. સામે અવસરે પણ જાતમહેનત કરીને ધર્મશાળાની કાયાપલટી નાખી. આંગણામાં બગીચો જમાવી દીધો. એનાં માનપાન વધી...

મારી ધમકીએ તાત્કાલિક અસર બતાવી. એ બોલી, ‘મારે પ્રીતેશની સાથે આખી જિંદગી નથી ગુજારવી. મારે છૂટાછેડા લેવા છે. હજુ એને આ વાતની ખબર નથી, પણ મેં નિર્ણય લઇ લીધો છે. પછી એના બાળકને હું ક્યાં સાચવું?’ ‘એને તમે આ વાતની જાણ શા માટે નથી કરી?’ ‘કારણ કે એ મને ખૂબ જ પ્રેમ કરે છે. જો અત્યારે હું એને છૂટાછેડાની વાત જણાવી દઉ, તો એ ક્યારેય એબોર્શન માટે હા નહીં પાડે. હું કારણ વગર ફસાઇ જઇશ.’ ‘ભલે! આ...

કરોડપતિ તો થવું નથી પણ કરોડપતિ થવા ઝાવાં નાખતા, કાળા ધોળાં કરતા, વ્યસનો દુર્વ્યસનોમાં રગદોળતા હીરાના મજૂરો અને શેઠિયાઓને કાંક શીખામણ આપવી છે. સીધી રીતે કોઇ માને ? સવજી પટોળિયાએ સ્વામી સચ્ચિદાનંદજી, ડોંગરેજી મહારાજ,, શિવાનંદજી, રમણમહર્ષિ, રંગ અવધૂતથી માંડીને આધુનિક કથાકારો મોરારિબાપુ અને રમેશભાઇજીની ચોપડીઓ, કેસેટો સંભળાવી, મંગાવી હીરાની મજૂરીના પૈસા મળે એટલા સંસ્કારના...

બસ એટલામાં અમારી સાઇકલો યથાવત થઇ ગઇ. અમે એ ઔરતનાં વિચારો કરતા કરતાં વિજયપુર પહોંચી ગયા. ફિલ્મ જોઇ. રાત્રે બાર વાગ્યે શો છૂટ્યો. ત્યારે અમને પેલી ઔરત અંગે જાણવાની જિજ્ઞાસા ઊઠી. અમે રાત્રે ભરતનગરમાં બિજલનું ઘર પૂછતા પૂછતા શોધી કાઢ્યું. અમે બારણું ખખડાવ્યું તો એક ભાઇએ બારણું ખોલ્યું. એણે બગાસાં ખાતાં ખાતાં પૂછ્યું ‘બોલો ભાઇ, અત્યારે અડધી રાતે કોનુ કામ છે?’ ‘બિજલભાઇ છે..?’‘હા,...

આ જવાબ સાંભળીને અગમ્યા ઉદાસ બની ગઇ. એને એ ક્ષણે સમજાયું કે નિછાવર પણ પોતાને કેટલો બધો પ્રેમ કરતો હતો! પણ કુરબાનની મગરૂરી બમણી થઇ ગઇ. પોતે જેને પરણવા જતો હતો એ રૂપસુંદરીને બીજા યુવાનો પણ ચાહતા હતા એ હકીકત એના માટે અભિમાન લેવા જેવી બાબત હતી. વેકેશનમાં અગમ્યા અને કુરબાન પરણી ગયા.એ દિવસ પછી નિછાવર ક્યારેય અગમ્યાને મળ્યો નહીં. દૂર રો-રો એ એના ખબર-અંતર મેળવતો રહ્યો, પણ એનાથી વિશેષ કશું જ...

નિષ્ઠાને આસ્થાના શિક્ષક પાસેથી જાણવા મળ્યું કે તેને પોતાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ અહીં આવવું પડ્યું હોવાથી તેને રહેવું ગમતું નહોતું. તે આખો વખત ગુમસુમ બેસી રહેતી. બીજા બાળકો સાથે બહુ ઓછી ભળતી, ખેલકૂદ કે ભણવામાં ઓછો રસ લેતી, માનસિક વિકાસ થાય તેવી રમતો રમવી તેને ગમતી, પરંતુ સાથી વિના એકલી બેસી રહેતી. જોકે સંગીત તે રસથી શીખતી. મુંબઇ પહોંચીને બીજા દિવસે નિષ્ઠાએ સમય કાઢીને ફૈબાને ફોન કર્યો....

પૈસા! પૈસા! પૈસા! ન ધારી હોય એવી દિશાએથી નવા-નવા ખર્ચાઓ ઊભા થઈ રહ્યા હતા. માનવતા નામનો શબ્દ જાણે જગતમાંથી નષ્ટ થઈ ચૂક્યો હતો! કોઈની લાચારીમાંથી લોકોને રૂપિયાની ફસલ લણી લેવી હતી. શું કરવું? ક્યાં જવું? કોઈએ માહિતી આપી, ‘અમદાવાદમાં એક મોચી છે. બહુ નાનો માણસ છે પણ કારીગર તરીકે મોટો છે. જાહેર રસ્તાની ફૂટપાથ ઉપર બેસીને જૂતાં સાંધવાનું અને પોલિશ કરી આપવાનું કામ કરે છે. કોઈ એક્સપર્ટની...

એજ નિર્દોષ ચહેરો અને એ જ ભોળી આંખો! ખરેખર કુદરત ક્યારેક કમાલ કરે છે. અદ્દલ મારી દીકરી જેવો ચહેરો જોઈને હું હચમચી ઊઠ્યો અને મફતના ભાવમાં બે રૂમ ભાડે આપી દીધા.’સહેજ અટકીને એમણે ત્રણેયની સામે નજર કરી ‘બાપને દીકરીનો ચહેરો જોવાનું મન થાય એ તો લાગણીની વાત છે. આખો દિવસએ બિચારી ઘરમાં પૂરાઈ રહે છે એટલે માત્ર એ કપડાં-વાસણ કરતી હોય ત્યારે એના ભોળા ચહેરાના દર્શનની તક મળે છે. એ છતાં એને અને...

ઠગે છે મિત્ર બની,કોઇ માર્ગદર્શક બની,
જીવન સફર માં ઠગારા ય કમ નથી મળતા.

ફોનની રિંગ વાગતા જ ગાઢ નિદ્રામાં રહેલ મયંક જાગી ગયો અને ફોનનું રિસિવ બટન બદાવ્યું.

'હેલ્લો મયંક મને સુમિતા મળી હતી અને કહેતી હતી કે તે પ્રેગ્નન્ટ છે'

'ના યાર તે ખોટું બોલતી હશે'

'અરે આ વખતે તે ભારે ગભરાયેલી પણ દેખાતી હતી અને કહી રહી હતી કે ઘરેથી બહાર નિકળવા પર મનાઈ આવી ગઈ છે'.

'તુ ટેન્શન ન લે...

‘આપણે હવે કોઇ દીકરો નથી એમ માની લે.’ દેવશીભાઇ એ દાંત કચકચાવીને માથા પરથી પાઘડી ફગાવી : ‘મને તેં પરાણે મોકલીને મારું મોત બગાડ્યું. મેં તને ના પાડી’તી કે આપણને નોતરું નથી. તેડાવ્યાં નથી. બદલી થઇને આવ્યો છે છતાં આપણે ઘેર આવ્યો નથી પણ તારો હરખ ક્યાંય મા’તો નહોતો... હું ઇ કમૂળના સમારંભમાં જતો હતો અને ઇ મને જોઇ ગયો. હું તો આનંદના સમંદરમાં હતો ત્યાં એનો પટાવાળો મારી પાસે આવી...

ડોક્ટર ગમે તેટલો હોશિયાર હોય તો પણ દર્દીને તપાસવાના હજાર રૂપિયાના બદલામાં એ કેટલું વળતર આપી શકે તે માત્ર ઇન્કમટેકસ ડિપાર્ટમેન્ટનો નહીં પણ નૈતિકતાનો પ્રશ્ન છે.એક વાર બહારગામના દર્દીએ એના સગાને ફોન કર્યો, ‘મારે ડો.શાહ સાહેબને મારો ખભો બતાવવો છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લઇ રાખશો?’ દર્દીના સગાએ શહેરમાં રહેતા હતા. તેઓ એપોઇન્ટમેન્ટ લેવા ગયા. રિસેપ્શનિસ્ટે ચોપડો તપાસીને સમય આપ્યો, ‘અઢાર...

પૂંજા ભગતની ખૂલેલી આંખો પહોળી થઇ ગઇ. દેવીના મઢ આગળ રામ ઢાંગડનો જુવાન દીકરો પડ્યો હતો. કતલ થયેલા બકરાના ધડ છીળતા હતા. ગંધારા, ગોબરા, મેલા ઘાણ શરીરવાળા બે ત્રણ ભૂવાઓ એનાં પંડ્ય પછાડતા હતા.‘હે જોગમાયા! હે માડી! રામભાઇના દીકરાને સજીવન કરી દે, કરી દે!’ડાકલું અધરાતના ગજરને ધ્રુજાવતું હતું. રામનો દીકરો મઢ આગળ નિર્જીવ થઇને પડ્યો હતો. ‘અરેરે, રામ ઢાંગડ!’ પૂંજો ભગત વેદનાભર્યા સાદે...

ભીખાલાલે નિખાલસતાથી કબૂલ કર્યું. ‘‘પૈસાના ગફલાની એની વાત સાવ સાચી. આજે નહીં તો કાલે આ દિવસ આવશે એવી ધારણા હતી એટલે તારા ભાગના પાંત્રીસ લાખ દબાવી રાખ્યા હતા. કાયદેસર રીતે પેઢીમાં તારા નામે જમા બતાવીને એન્ટ્રી લીધી છે. આજની તારીખે એનો હિસાબ લેતો આવ્યો છું. વ્યાજ સાથે મળીને તું અડતાળીસ લાખનો આસામી છે...’’ બંને સ્ત્રીઓ અને મણિલાલ સામે જોઈને ભીખાલાલે પૂછ્યું. ‘‘હવે એનું શું...

શૈલુએ રિસીવર હાથમાં લેતાવેંત ગોળીબાર શરૂ કર્યો, ‘કયા મોંઢે મને લેવા આવવાની વાત કરો છો? હું તો તમારા ઘરમાં આવેલી જ હતી ને? તમને સાચવતાં ન આવડ્યું. હવે પછી તમારી ડાયરીમાંથી આ ટેલિફોન નંબર જ છેકી નાખજો. ગુડ બાય!’ સાસરીમાં ખળભળાટ મચી ગયો. રવિ પણ ગુસ્સામાં હતો. આવી પત્નીની સાથે આખો જન્મારો જાય જ કેવી રીતે? નાના-મોટા વિવાદો કે ઝઘડાઓ કોના ઘરમાં નથી હોતા? અને છ મહિનામાં પડી પડીને શૈલુનાં...

શિવાભાઇનો કડક ચહેરો એના સ્મરણપટમાં ઘસી આવ્યો. એ આવા વર્તનને ‘જંગલી’ કહે.‘અંગ્રેજો પાસેથી અંગ્રેજી ઉપરાંત શીખવા જેવી એક જ બાબત છે અને તે એટીકેટ.’અમુલખ પાછો સ્મોકરૂમમાં ગયો અને સિગારેટ સળગાવી. શિવાભાઇને ધુમાડાથી ઢાંકી દેવા માગતો હોય એમ ઊંડા ઊંડા કશ લઇ મોઢામાંથી, નાકમાંથી ગોટેગોટા બહાર કાઢવા માંડ્યો. ધુમાડા કશું ભૂંસી શકતા નથી...

હિથ્રોના વિમાન મથકેથી અમુલખરાયની...

બીજો કોઇ વિકલ્પ નહોતો. વ્હીલ લઇને ચિંતુ એની મોટરસાઇકલની પાછળ બેસી ગયો. મનોજે ચિંતુને પૈસા આપ્યા. મોટરસાઇકલની પાછળની લાલ લાઇટ દેખાઇ ત્યાં સુધી બધા એ તરફ તાકી રહ્યા.‘આ ચિંતુડાએ જીદ કરીને ચેઇન અને લકી પહેરી.’ નીતા રડમસ અવાજે બબડી. ‘આ માણસ સહેજ આગળ જઇને લાફો મારીને બધું લેશે તો? પછી બે-ચાર સાથીદારને લઇને અહીં આવીને આપણને લૂંટી લેશે તો?’એ ફફડાટ તો મનોજના હૈયામાં પણ હતો. પણ પત્ની...

રાજા માનસિંહનાં ભવાં તણાઇ ગયાં. આંખમાં હીંગળો ઘૂંટાણો. આકરાં વેણમાં કરસનને લઇ નાખવા માટે એણે હોઠ ખોલ્યા પણ કરસન ભગત ચાલતો થઇને મનખાનાં ટોળાંમાં ઓગળી ગયો હતો! ગામ, ગિરાસ, હાથી, ઘોડા, સોના-રૂપા, સિંહાસનો જી હજૂરી અને ઘણી ખમ્માઓ-જીવનની અણમૂલ ગણાતી આ સંપદાઓ, કરસન ભગતની ચાલમાં રગદોળાતી હતી. કરસન ભગત ઉતાવળો થઇને ભાગતો હતો પણ પાલિતાણાની ભોમકામાંથી સાદ ઊઠતા હતા.

ઊગતા સૂરજનાં બાળકિરણો...

‘ભયંકર!!’ શાસ્ત્રીજીએ વિશાળ નેત્રોને વધુ વિશાળ કર્યા, ‘ભયંકર અનર્થ સર્જાવાનો યોગ મને સાફ-સાફ દેખાઇ રહ્યો છે.સ્પષ્ટ દેખાઇ રહ્યું છે કે લગ્નના માત્ર બે જ મહિનાની અંદર... આ કન્યારત્નનું મત્યુ થઇ જશે. આ બે કુંડળીઓનો મેળાપ કરતાં એવું કારમું ભાવિ...’ શાસ્ત્રીજી જાણે સામેની દીવાલ ઉપર લખાયેલું અદ્રશ્ય લખાણ વાંચતા હોય એમ બોલ્યે જતા હતા અને ઓરડામાં હાજર છ વ્યક્તિઓમાં જુદી જુદી...

અજય ઓફિસેથી ઘરે આવતો ને સૂનમૂન રહી પોતાનાં કામો કરતો. પોતાને વેદનાના મોટા ભંડકિયામાં પુરાયેલો અનુભવતો. ખપજોગી વાત એ પૂર્વી સાથે કરતો, બહાર લોબીમાં બેસી સિગારેટના ધુમાડાના આકારો હવામાં તરતા મૂકતો ને અને અકારણ થોડું કટાક્ષમાં હસી લેતો.આ પરિસ્થિતિ છેલ્લા ત્રણેક દિવસથી જ થઇ હતી છતાં તેમને બંનેને લાગતું કે તેઓ જાણે આમ જ વર્ષોથી જીવી રહ્યાં છે!ત્રણ દિવસ પહેલાં વાત આટલી જ બની હતી....

મિતાલીની આંખો તીરની જેમ અલયની છાતીમાં ઊડી ઊતરી ગઇ. એ આખી રાત અલય જાગતો રહ્યો. સવારે ઊઠીને એણે હંમેશની જેમ મિતાલીને રસોડામાં, અનુષ્કાના રૂમમાં, બાથરૂમમાં શોધવાનો પ્રયાસ કરી જોયો. ડાઇનિંગ ટેબલ પર મિતાલીના અક્ષરમાં એક ચિઠ્ઠી હતી. ‘કેટલાંક સત્યો નહીં જાણવામાં જ સહુનું સુખ હોય છે. તેં જાણેલાં સત્યો તને નહીં ઝંપવા દે અને મેં જાણેલું સત્ય હવે મને તારી સાથે નહીં જીવવા દે... ગુડ બાય... હું...

ચેતનાબહેન લાંબા કોરિડોરમાં જોતાં. હંમેશાં એ ખાલી રહેતો. જાણે ભૂતિયું મકાન ને પોતે એમાં બંધ હતાં. આવા જીવનને લીધે જ અહીં રહેતાં રહેતાં બધાં સાવ એકલપેટા થઇ જતાં હશે? એ વિમાસતાં, ને કૌશિકભાઇ સાથે ચર્ચા કરવા ઝંખતાં... ચેતનાબહેને ચાંદનીના માથા પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો. એના નાનકડા હાથમાં એક કવર મૂક્યું. બે પળ કવરને હાથમાં ફેરવ્યા પછી ચાંદનીએ એને મોઢામાં ખોસ્યું. સુરખી એને ખેંચવા ગઇ, પણ તરત...

કાકી કોનાં હતાં, તે કોઇ જાણતું ન હોવા છતાં ગામલોકો એમને કાકી જ કહેતાં અને એમનો બોલ ઉથાપવાની હિંમત કોઇ કરી શકતું નહીં. ક્યાં હશે એ આજે?

અમારું ગામ બંધના પાણીમાં ડૂબી ગયું હતું. બાપદાદાની જમીન-મિલકતે જળસમાધિ લઇ લીધી. વર્ષોથી વસેલું ગામ જોતજોતામાં વેરાન બની ગયું. ગઇ કાલ સુધી જે મોતીની માળાની જેમ બંધાયેલા હતાં, તે માળાના મોતી ક્યાંય વેરાઇ ગયા હતા. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાકી અમને...

પ્રૉ. સ્પંદન દ્વિવેદી. જેવું નામ તેવા જ પ્રૉ. સ્પંદન. જે કોઇ તેમને મળતું તે તેમની ખુબીઓથી પ્રભાવિત થયા વગર રહેતું નહીં. તેમના વ્યક્તિત્વના સ્પંદનો મળનારને સ્પર્શ્યા વગર રહેતા નહીં. તેમણે અંગ્રેજી સાહિત્યમાં ડૉક્ટરેટ હતા. અમદાવાદની આર્ટ્સ કોલેજમાં નોકરી કરતા. જ્યારે તેઓ ક્લાસમાં બોલતા ત્યારે સમગ્ર વર્ગ તેમને એક ચીતે સાંભળી રહેતા. બંક મારાનારા છોકરાઓ પણ તેમને ક્લાસમાં હાજર...

આખરે આજે એ દિવસ આવ્યો હતો જેની ઊર્જાને પ્રતીક્ષા હતી. અર્થ પણ એની ઇચ્છા આગળ શરણે થયો હતો. લગ્નની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે બે જણાં એકલાં ‘હોટલ તાજ’ માં ડિનર ઉપર જવાના હતા. ઊર્જા સમીસાંજથી બાલ્કનીમાં ઊભી રહી ગઇ હતી. સાત વાગ્યા, સાડા સાત, પછી આઠ અને પછી નવ.દૂરથી ગાડીના આવવાનો ઘ્વનિ સંભળાયો. ઊર્જાની છાતી આનંદથી છલકાઇ ઊઠી. નવી નક્કોર ગાડી હતી. બંગલાની અંદર એને પાર્ક કર્યા પછી ગાડીમાંથી...

પંદર દિવસ અગાઉ બેંકમાંથી ટ્રેનિંગ માટે એ હૈદ્રાબાદ ગઇ હતી. અઠવાડિયાની એ ટ્રેનિંગમાં અમદાવાદથી એ અને મિશ્રાજી બે જણા ગયા હતા એ વાતની તો મને ખબર જ નહોતી. થોડા દિવસ અગાઉ એને લેવા બેંકમાં ગયો ત્યારે સ્ટાફના એક ચાંપલાએ જાણે મારી મશ્કરી કરતો હોય એમ કહ્યું કે સંઘ્યાબહેન અને મિશ્રાજી તો સરકારી ખર્ચે હૈદ્રાબાદમાં જલસા કરી આવ્યા! એની બોલવાની સ્ટાઇલ અને એ વખતે આજુબાજુમાં ઊભેલા બધાના...

ઉપરના પહેરવેશો પરથી તમને ભક્ત લાગે, ત્વચાના તળમાં ઊતરો તો ઘણા આસક્ત લાગે

ઓહ્ માય ગુડનેસ!’ મેં જયારે ઓફિસમાં પગ મૂકયો ત્યારે મારા કાને આ શબ્દો પડયા. હું ચક્તિ થઇ ગયો. આ શબ્દો આની પહેલાં પણ મેં અનેકવાર સાંભળ્યા હતા, પણ ડો.. તરલીકા મેડમનાં ઘાટીલા મોંમાંથી જયારે એ જ શબ્દો બહાર પડતાં હતાં ત્યારે એનો અર્થ પણ સ્ફૂટ થઇ જતો હતો.

ડો. તરલીકાબહેન સ્વયં તો સુંદર હતાં જ, એમનો અવાજ પણ...

ડોક્ટર દિનશાજીની દ્રઢ માન્યતા કે રોગ માત્રનું માવતર કચરો-પૂંજો જ છે. જો કચરો ન હોય તો રૂપાળું જેતપુર નરવું ચીભડાં જેવું રહે. કચરારહિત જેતપુર માટે ડોક્ટર દિનશાજી હંમેશાં ચિંતિત. બજાર તો ઠીક પણ ક્યારેક સંપત્તિવાનોના દરવાજા પાસેથી ઘોડાગાડી પસાર થાય ત્યારે, દિનશા બરજોરજી ખુદ નીચે ઊતરે અને પેલા ભાઇના દરવાજા આગળનો કચરો વીણી લીધા બાદ બંગલાવાસીને ટહુકો કરે : ‘મહાશય, હું આપના દરવાજા...

અમાનત સ્તબ્ધ બનીને સાંભળી રહી. આ દેશમાં એક પત્ની એનાં પતિની સામે શું કરી શકે? કંઇક બોલવા જાય તો પણ બે ગાળો સાંભળવી પડે. તેમ છતાં અમાનત આટલું તો બબડી જ ગઇ, ‘આદેશ, જેટલો આઘાત તારા કપડાંમાંથી લાઇટર અને સિગારેટનું પેકેટ મળ્યું એ જોઇને નથી લાગ્યો એના કરતાંયે મોટો આઘાત મને એ વાતનો લાગ્યો છે કે તે મારા માટે ખાધેલા સમનું પાલન ન કર્યું. તારે મારા પ્રેમની તો લાજ રાખવી હતી!!’પ્રથમ પાને...

ઉર્વશીએ એક દિવસ આવેલી મોટર પાછી વાળી દીધી અને ઘરમાં જાહેર કરી દીધું, હવેથી હું મોટાકાકાને ત્યાં કોઇ ફંકશનમાં નહીં જાઉ કહી દીધું. અને બીજી વાત, બાપુજી તમે જેવાં કપડાં અપાવશો એવાં પહેરીશ, પણ એમનાં ઊતરેલાં તો કદી નહીં પહેરું અને તમનેય નહીં પહેરવા દઉ.અરે પણ આપણે તો ભાઇબહેનો બેટા! બા, એ બધો ઉપરથી દેખાડો. ભાઇબેનો છીએ તો એમને ત્યાં મોટી પાર્ટીઓ અને કંઇ ને કંઇ થતું રહે છે ત્યારે કેમ તમને...