જીવતરની ઊબડ-ખાબડ યાત્રા, અને એ યાત્રાની યાતનાના ગાયક રામાવતાર ત્યાગી વિષે થોડીક વધુ વાત કરીએ. આ માણસને ‘સમય વર્તે સાવધાન’ થવાનું ન ફાવ્યું. ‘બહેતર’ જિંદગીની લાલસામાં ‘સમાધાન’ કરવાનું ક્યારેય માફક ન આવ્યું. સરવાળે જીવનના દરેક મોરચે (એકમાત્ર કવિતાને છોડીને!) બહુ ખરાબ રીતે નિષ્ફળ રહ્યો. જોકે બદનામી મેળવવાના મામલે ત્યાગીને જબરી કામયાબી મળતી રહી! પોતાની નિષ્ફળતા તથા બદનામી માટેય એને ભારે ગર્વ હતો, અને કહેતો: યાર, ઇસે બડી મહેનતસે કમાયા હૈ મૈંને! માટે જ એ કહી શકે છે: આદમી કે શૌક યા જીદ કે સિવા, દર્દ કી કોઇ વજહ હોતી નહીં... દર્દ કે પીડા માટે ત્યાગીનો લગાવ કે જીદની પરાકાષ્ઠા પણ જોવા જેવી છે:
આજ મૈં સુખ કે લિયે ચિંતિત નહીં હૂં, દર્દ તો યહ હૈ કિ દુ:ખ ઘટને લગા હૈ;ચલ રહા થા જીસ ઉદાસી કે સહારે, હાથ ઉસકા હાથસે છૂટને લગા હૈ...!
જિંદગીનાં પાછલાં વર્ષોમાં ત્યાગીએ ફિલ્મી દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો. ‘જિંદગી ઔર તૂફાન’ નામની ફિલ્મના ગીત લખ્યાં. ફિલ્મ આજે ભાગ્યે જ કોઇને યાદ હશે. પરંતુ મુકેશના અવાજમાં જે ગીતે ગજબની ધૂમ મચાવી હતી એ કોઇ નહિ ભૂલ્યું હોય...
જિંદગી ઔર બતા તેરા ઇરાદા કયા હૈ?એક હસરત થી, કિસી આંચલ કા મુઝે પ્યાર મિલે,મૈને મંઝિલ કો તલાશા, મુઝે બાઝાર મિલે...!
હિન્દી ફિલ્મોનાં સર્વશ્રેષ્ઠ ગીતોમાં ગણના થાય છે એવું આ ગીત ત્યાગીએ લખ્યું છે. સમય મળે તો સાંભળી જોજો, એના શબ્દો હૈયું વલોવી નાખશે પણ ત્યાગીને બોલીવુડ સાથે ફાવ્યું નહિ, તરત રામ-રામ કહી દીધા. જે માણસ આખી જિંદગી છ-આઠ મહિનાથી વધુ ક્યાંય ટક્યો ન હોય તે મતલબ-પરસ્ત ફિલ્મી દુનિયામાં કેવી રીતે સ્થાયી થઈ શકે? અહીં તો સ્થિતિ એવી છે કે...
જો ગેર કે કંધોં પે યા પૈરોં મેં નહીં હો,દિખ જાયે કોઇ સર તો દિખાના મેરે યારો;હર શખ્સ કે ચહેરે પે સહી ભાવ લિખા હૈ,હૈ કિતના મજેદાર જમાના મેરે યારો...!
બેજવાબદારી, ઘમંડ, સંઘર્ષ, ઘૂટન, ફાકામસ્તી અને આવારાગર્દીના પર્યાય તરીકે ભયાનક આબરૂ મેળવનાર ત્યાગીને કોઇના ખભા અને ખોળાની હૂંફની પ્યાસ આખી જિંદગી સતાવતી રહી.
બંધનો સે મુક્ત હોના ચાહતા હૈ સબ જમાના,ચાહતા હું મૈં કિસી કે લોચનોં મેં ઘર બસાના...
રામાવતાર ત્યાગી ‘જમાનાનો ખાધેલ’ ક્યારેય ન બની શકયો. જીવનભર સરળ અને સહજ રહ્યો. એટલે જ છળાતો રહ્યો. લૂંટવામાં એને કોઇએ બાકી ન રાખ્યું.
મુઝકો પ્યાર મિલા દો દિન, કોમલ ભુજ-હાર મિલા દો દિન;ઉન આંખો મેં રહેને કા ભી, મુઝકો અધિકાર મિલા દો દિન...
*****
બનાને કે લિયે હમને સ્વયં કિસ્મત બનાઇ હૈ,વિફલતા માત્ર પૂંજી હૈ નિરાશા હી કમાઇ હૈ,જલન સે દોસ્તી હૈ, ઉલઝનોં સે આશ્નાઇ હૈ,લડાઇ હૈ અગર, અસ્તિત્વસે અપને લડાઇ હૈ...
*****
કભી સ્મશાન કી ધમકી કભી તુફાન કી ગાલી,હમારી ઉમ્ર કા પ્યાલા કભી ગમ સે નહીં ખાલી.
*****
જીવન કી રામાયણ પઢકર, પાયા હમને યહી જ્ઞાન હૈસાધન-હીન સમસ્યાઓં કા, કેવલ આંસુ સમાધાન હૈ!
