અવસરે તો હું ય અવસર હોઉ છું, ને પછીથી એક મૃગજળ હોઉં છું

Dr. Sharad Thakar

Thursday, October 08, 2009 20:22 [IST]

મારી નજર એક યુગલ પર પડી. સગર્ભા પત્ની હતી અને એનો હાથ ઝાલીને એને ચલાવતો પતિ હતો. એક ક્ષણ પૂરતો મારા મનમાં સ્વાર્થી વિચાર ઝબકી ગયો

‘સાહેબ, ઓળખાણ પડી?’ પ્રશ્નમાં સંભળાતો અવાજ ભલે પુરુષનો એકલાનો હતો, પણ એમાં ભળેલી પૂછપરછ એની સાથે ઊભેલી પત્નીની અને સહેજ પાછળ ઊભેલી એ બંનેની દીકરીની પણ હતી.

મારી જીભ ઉપર મારી આદત પ્રમાણે રોકડો ઇન્કાર આવી ઊભો, ‘ના, ઓળખાણ નથી પડતી. પણ તમે આપશો તો કદાચ યાદ આવી જશે.’

ન આપી. ત્રણમાંથી કોઇએ ઓળખાણ ન આપી. મારા ભુલકણાપણાનો આનંદ લૂંટતા હોય એમ મીઠું-મીઠું, મંદ-મંદ હસતાં રહ્યા. જાણે મને પડકાર ન ફેંકી રહ્યા હોય!- ‘ઓળખી બતાવો તો તમે ખરાં!’

doctor ni dairy

હું ચશ્માંની ફ્રેમ ઊચી-નીચી કરીને વેધક નજરે આંખોના મશીનથી એમના એકસ-રે ખેંચી રહ્યો. તાજેતરમાં તો ત્રણમાંથી એકેયને મળ્યો હોઉ એવું યાદ ન આવ્યું. પુરુષ લગભગ પચાસની આસપાસનો હતો. એની પત્ની એના કરતાં બે-ત્રણ વરસ નાની હોવી જોઇએ. અને ચહેરે-મોહેરે એમની દીકરી જ છે એવી દેખાઇ આવતી છોકરી વીસ-બાવીસની.

મારે થોડી મહેનત કરવી પડી. માનાં શરીર ઉપરથી બે-અઢી દાયકા ખંખેરી નાખવા પડયા. દીકરીની મોંકળા સાથે એની માનાં ચહેરાનો સરવાળો અને બાપના ચહેરાની બાદબાકી કરી નાખવી પડી. એ પછી મારા મોંમાંથી સરી પડયું, ‘અરે, આ તો તમારી ‘દિવાળી’ લાગે છે!’

દિવાળીની આંખોમાં નારાજગીની રેખા ઊપસી આવી, પણ એનાં મમ્મી-પપ્પા હસી પડયાં, ‘હા, આ દિવાળી જ છે. પણ અમારી નહીં, તમારી છે. સાહેબ, સત્તરમી તારીખે એનું લગ્ન છે. કંકોતરી આપવા માટે આવ્યા છીએ. તમારે આખા પરિવાર સાથે આવવાનું છે.’ આટલું બોલીને પુરુષ દીકરી તરફ ફર્યો, ‘આપ, બેટા! સાહેબને ઇન્વીટેશન કાર્ડ આપ!’

યુવાન દીકરી આગળ આવી. એની ઝૂકેલી આંખોમાં શરણાઇ ગુંજતી હતી. પોતાનો ગોરો-ગોરો, બંગડીઓથી ખણકતો હાથ એણે આગળ લંબાવ્યો. મારા ટેબલ ઉપર નહીં, પણ મારા હાથમાં એણે પોતાનાં લગ્નની આમંત્રણ પત્રિકા મૂકી. હું અંદરના લખાણ ઉપર નજર ફેરવી ગયો: સૌ. કાંક્ષિણી દિવા કૈરવકુમાર સાથે પ્રભુતામાં પગલાં માંડવાની આલબેલની આગળ-પાછળ પરંપરાગત શુભ અને પવિત્ર પારિભાષિક વાકયોની સુંદર ગૂંથણી વાંચી શકાતી હતી.

દિવાની મમ્મી પ્રથમ વાર બોલી અને આટલું જ બોલી, ‘સાહેબ, તમારે જરૂર આવવાનું છે. તમે નહીં આવો ત્યાં સુધી દિવાને અમે વિદાય નહીં આપીએ.’

………

દિવાળીના ઉલ્લાસમય તહેવારનો સમય હતો. પ્રાઇવેટ પ્રેકિટસ શરૂ કરી એ વાતને બે-ત્રણ વર્ષ થયા હશે. પ્રાઇમરી સ્કૂલ ટીચરનો દીકરો બેન્કની અઢાર ટકા વ્યાજવાળી લોનનાં હપ્તાઓમાંથી તાજેતરમાં જ મુકત થયો હતો. સતત ત્રણ-ત્રણ વરસની પરસેવાપાડ મજૂરી બાદ પ્રથમ વાર દિવાળીના ત્રણેક દિવસો પૂરતું બહારગામ જવાનું નક્કી કર્યું હતું. આખો પરિવાર ફરવા જવાનાં વિચારમાત્રથી થનગની ઊઠયો હતો. પંદરેક દિવસ અગાઉથી ‘કયાં જવું?’ એ વિષય ઉપર રોજ રાત્રે પરિસંવાદો યોજાઇ રહ્યા હતા.

હું વતનઝૂરાયાનો જીવ છું. મને કયારેય ઊટી-કોડાઇકેનાલ કે સમિલા-કુલૂ મનાલી જવાના ધખારા ઊઠતા નથી. જો કે જઇ આવ્યો છું ઘણા બધાં સ્થળોએ, પણ મારી પહેલી અને આખરી પસંદગી માત્ર બે જ સ્થળો ઉપર ઠરતી હોય છે. એક જૂનાગઢ ઉપર જે મારું જન્મનું અને ઉછેરનું કેન્દ્ર છે અને બીજું ખેડા જિલ્લામાં આવેલું સાવ નાનકડું ગામ સાલૈયા જે મારા પિતા તથા પૂર્વજોનું મૂળ વતન છે. માંડ એકાદ હજારની વસતીવાળું અને ત્રણ જ ફળીઓમાં સમેટાઇ જતું એ ગામડું મને ન્યૂયોર્ક, પેરિસ કે લંડન કરતાં વધારે આકર્ષે છે.

મેં કહ્યું અને બધાંએ વધાવ્યું. કાર્યક્રમ ઘડાઇ ગયો, ‘દિવાળીની સવારે ગાડીમાં બેસીને નીકળી પડીશું. સાલૈયામાં મોટા કાકા અને પિતરાઇ ભાઇઓ રહે છે એમની સાથે મઝા કરીશું. બેસતાં વર્ષના દિવસે આખું ગામ આશ્રમમાં ભેગું મળીને સમૂહ ભોજન કરે છે એમાં હાજરી આપીશું. પછી સાંજે ગોધરા ખાતે સ્થાયી થયેલી બહેનનાં ઘરે જઇને ભાઇબીજ ઊજવીશું. એ પછીના દિવસે પાછા અમદાવાદ ભેગાં!’

બધી તૈયારીઓ થઇ ચૂકી હતી. દિવાળીની શુભ સવારે કારની ડીકીમાં સામાન ખડકીને બધાં અંદર ગોઠવાયા. હું સ્ટિયરિંગ સામે ગોઠવાયો. મારા માટે કાર જાતે હંકારીને હાઇ-વે પર નીકળવાનો આ પ્રથમ મોકો હતો. મારા હૈયામાં રોમાંચનો પાર ન હતો અને બાકીના સભ્યોના મનમાં ડરની કોઇ સીમા ન હતી. મારી બાનાં મોંઢામાંથી સાવધાનીનાં શબ્દો સરી પડયા, ‘બેટા, જોજે હં! સાચવીને ચલાવજે! મને તમારા ત્રણની ચિંતા છે. અમે તો ખાઇ-પી ઊતર્યા!’

બાને આવું બોલવાની ટેવ છે, મને સાંભળી લેવાની ટેવ છે. ડ્રાઇવિંગ શીખ્યાને મને હજુ એકાદ મહિનો થયો હશે, પણ મારી આવડત કરતાં મારો આત્મવિશ્વાસ કાયમ બુલંદ હોય છે. અમે નીકળી પડયા.

માંડ ત્રણસોએક મીટરનું અંતર કાપ્યું હશે, ગાડી મારા નર્સિંગ હોમ પાસેથી પસાર થઇ રહી હતી (એ સમયે મારું ઘર અને નર્સિંગ હોમ અલગ અલગ ઠેકાણે હતા), ત્યાં મારી નજર એક યુગલ પર પડી. સગર્ભા પત્ની હતી અને એનો હાથ ઝાલીને એને ચલાવતો પતિ હતો. એક ક્ષણ પૂરતો મારા મનમાં સ્વાર્થી વિચાર ઝબકી ગયો- ‘રોકાયા વગર ગાડી મારી મૂકું!’ પણ કોણ જાણે કેમ એ વિચારનું બાળમરણ થઇ ગયું. મેં ગાડી છેક ઝાંપા પાસ લઇ જઇને ઊભી રાખી. પૂછ્યું, ‘કયાં જાવ છો?’

‘આ નર્સિંગ હોમમાં. મારી પત્નીને લેબર પેઇન્સ ઉપડયા છે.’

‘ભાઇ, નર્સિંગ હોમ તો ત્રણ દિવસ માટે બંધ છે. હું પોતે જ ડોકટર છું અને અત્યારે બહારગામ જઇ રહ્યો છું. તમે તમારી પત્નીને બીજે કયાંક લઇ જાવ.’

‘કયાં લઇ જાઉ? જયાં પ્રસૂતિ માટે નામ નોંધાવ્યું હતું એ ડોકટર પણ ફરવા ઉપડી ગયા છે. આજુબાજુના દસ કિ.મી.ના ચાર દવાખાના ફરી વળ્યો. એક પણ ડોકટર હાજર નથી. કોઇકે કહ્યું કે આ નવું નર્સિંગ હોમ શરૂ થયું છે, ત્યાં તપાસ કરી જુઓ. કદાચ ડોકટર મળી જાય.’

‘ડા"કટર તો આ મળ્યા, પણ ‘નથી મળવાનો’ એવું કહેવા માટે!’ હું હસી પડયો, ‘ભાઇ હું પણ કંટાળ્યો છું. માંડ તાજો-માજો થવા માટે...’

‘સાહેબ, ડોકટરોના શબ્દકોશમાં માત્ર ‘તાજો’ અને ‘માજો’ આ બે જ શબ્દો લખાયેલા છે? દરદીને ‘સાજો’ કરવા જેવો કોઇ શબ્દ પણ તમારી જિંદગીમાં હોય છે ખરો!’ પુરુષ એની ધગધગતી જુવાનીમાં હતો, એટલે એના બોલવામાં પણ ગરમી હતી. સ્વાભાવિક હતું. બાજુમાં એની જિંદગી ઊભી હતી જે દરદને કારણે ઊભી પણ રહી શકતી ન હતી.

મેં પત્નીની સામે જોયું. એણે માથું હલાવ્યું. બસ, નિર્ણય લેવાઇ ગયો, ગાડી પાછી ઘરની દિશામાં ઘૂમી ગઇ, મા-બાપ નિર્લેપ બનીને કાર્યક્રમ પર ફરી વળેલી ધૂળને સ્વીકારી રહ્યા અને મારી પાંચ વરસની ઢીંગલી ચિલ્લાતી રહી, હાથ-પગ પછાડતી રહી અને ડોકટર મમ્મી-પપ્પાના ઘરમાં જન્મ લેવાની વણમાગી સજા ભોગવતી રહી. (અત્યારે એ ખુદ ડોકટર બની ચૂકી છે.)

પૂરો દિવસ નોર્મલ ડિલિવરીની કોશિશમાં પસાર થઇ ગયો. છેવટે કંટાળીને મધરાતે દરદીનું સિઝેરિયન કરવું પડયું. આખું આર્યાવર્ત જયારે ફટાકડા ફોડતું હતું, ત્યારે હું થાકથી ચૂર-ચૂર થઇને એક નવી જન્મેલી દીકરીને મારા હાથનો પ્રથમ સ્પર્શ આપીને આવકારી રહ્યો હતો. જો ડિલિવરી નોર્મલ રીતે થઇ ગઇ હોત તો બીજા દિવસે પણ અમે નીકળી શકયા હોત, પણ સઝિેરિયન થયું એટલે અરમાનોનો કાચ તિરાડ પડવાને બદલે ટુકડે-ટુકડા થઇ ગયો.

‘શું આવ્યું છે, સર?’ ટેબલ ઉપર સૂતેલી નવી નવી જનેતા પૂછી રહી. ‘દીકરી!’ મેં જવાબ આપ્યો, ‘તમારાં જેવી જ રૂપાળી અને નમણી છે. મેં તો એનું નામ પણ નક્કી કરી રાખ્યું છે: દિવાળી!’ ‘દિવાળી? એ તો કેવું જુનવાણી લાગે છે! હું તો એનું નામ સાવ નવું અને સુંદર રાખીશ. બીજા કોઇનું ન હોય એવું.’ યુવતી વધુ વાતો કરીને મને ટાંકા લેવામાં ખલેલ ન પહોંચાડે એટલા માટે મેં એનેસ્થેટિસ્ટને ઇશારો કર્યો, એણે ધેનનું ઇન્જેકશન આપીને દિવાળીની માને પોઢાડી દીધી.

………

કંકોતરીમાં એક શબ્દ વાંચીને હું બહુ રાજી થયો. એ પતિ-પત્નીએ મારી વાત માની હતી, મેં મજાકમાં પાડેલા નામ ‘દિવાળી’ને એમણે આધુનિક સ્પર્શ આપીને વધાવી લીધું હતું. પછી તો એ લોકો દૂર રહેવા માટે ચાલ્યા ગયા હતા, એટલે કયારેય મળવા માટે પણ આવી શકયા નહીં. પણ આજે એ ‘પોસ્ટ મેનોપોઝલ વૂમન’ બની ગઇ હતી અને કુ. દિવાળી આજે સૌભાગ્ય કાંક્ષિણી દિવા બનીને મારી સામે ઊભી હતી.

કન્યાનો પિતા હજી વધારે આગ્રહ કરી રહ્યો હતો, ‘સાહેબ, તમને અમે કેવી રીતે ભૂલી શકીએ? તે દિવસે જો તમે રોકાઇ ન ગયા હોત તો અમારું શું થયું હોત? કદાચ અહીંથી તહીં ધક્કા ખાવામાં હું મારી પત્ની અને પુત્રી બંનેને ગુમાવી બેઠો હોત. એટલે જ દીકરીનાં લગ્નની પ્રથમ કંકોતરી ગણપતિના મંદિરમાં મૂકીને આ બીજી કંકોતરી તમને આપવા માટે આવ્યા છીએ.’

‘તમારા પ્રેમ અને લાગણી માટે ખૂબ ખૂબ ધન્યવાદ!’ હું હસ્યો, ‘પણ મારા એક પ્રશ્નનો ઉત્તર આપશો? તમારા શબ્દકોષમાં ડોકટરોને માટે ‘તાજો’ અને ‘માજો’ જેવા બે શબ્દો હોય છે ખરા? આ સત્તરમી તારીખે અમે શિમલામાં બેઠા હોઇશું.

એ વખતે દિવાળીની રજાઓ હતી, તો અત્યારે મે મહિનાનું વેકેશન છે. એ વખતે બે-ત્રણ વરસનો થાક હતો, અત્યારે બે-ત્રણ દાયકાનો થાક લાગ્યો છે. લો, આ કવરમાં મારા તરફથી દિવા માટે કન્યાદાન પણ છે અને આશીર્વાદ પણ છે. આ વખતે હું નહીં જ રોકાઉ, કારણ કે હવે મારું કામ નથી, ગોર મહારાજનું કામ છે. આવજો!’

ત્રણેય જણાં હસતાં-હસતાં વિદાય થયા. હું કન્સિલ્ટંગ રૂમની દીવાલ પર બિરાજેલા ગણપતિજીને વિનવી રહ્યો, ‘હે વિધ્નહર્તા, મહેર દાખવજો! એ દિવાળી પર જેમ દિવાને મોકલી દીધી, એમ આ વૈશાખમાં કોઇ વૈશાખીને ન મોકલી આપશો!’(શીર્ષક પંકિત: હિતેન આનંદપરા)